
Arben Iliazi/
Hoxhë Hasan Tahsini (1811–1881) dha një kontribut themelor në përgatitjen ideologjike, kulturore dhe organizative për Pavarësinë e Shqipërisë, duke vepruar si një nga ideatorët e parë të Rilindjes Kombëtare dhe një nga prijësit, ideologët dhe themeluesit e lëvizjes kombëtare shqiptare. Edhe pse ndërroi jetë tre dekada para Shpalljes së Pavarësisë (1912), ai formoi brezin e udhëheqësve që krijuan shtetin shqiptar, si profesor i rilindësve që përgatitën këtë pavarësi. Ai edukoi me frymë patriotike dhe shkencore personalitete si Ismail Qemali, vëllezërit Frashëri (Abdylin, Naimin dhe Samiun), Pashko Vasën dhe Jani Vreton. Sipas studiuesve dhe bashkëkohësve, ai konsiderohet “mjeshtri” i brezit që shpalli pavarësinë më 28 Nëntor 1912.
Hasan Tahsni ishte bashkëthemelues i Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare në Stamboll në vitin 1877, një nga strukturat e para politike për çlirimin dhe të drejtat e shqiptarëve.
Bashkëpunoi ngushtë me figurat e tjera të Rilindjes Kombëtare (si Sami Frashëri dhe Kostandin Kristoforidhi) dhe krijoi një alfabet të veçantë për gjuhën shqipe, duke hedhur themelet arsimore të ndërgjegjësimit kombëtar. Si intelektual i madh dhe rektori i parë i Universitetit të Stambollit, shërbeu si mësues dhe udhërrëfyes shpirtëror e patriotik për shumë nga figurat kyçe që do të organizonin më vonë Lidhjen e Prizrenit dhe lëvizjen për pavarësi.
Gjatë viteve 1867–1879, drejtoi pothuajse mbledhjet e lobit shqiptar në kryeqytetin osman për mbrojtjen e të drejtave politike dhe kulturore të shqiptarëve.
Hasan Tahsini ka luajtur një rol jetik dhe strategjik në organizimin dhe mbarëvajtjen e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit (1878–1881), duke vepruar si një nga urat kryesore lidhëse midis lëvizjes diplomatike në Stamboll dhe asaj ushtarako-politike në terren në trojet shqiptare.
Përpara se Lidhja të mblidhej zyrtarisht në Prizren, më 10 qershor 1878, Hasan Tahsini bashkëthemeloi Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare (i njohur si Komiteti i Stambollit) në vitin 1877. Ky komitet, ku bënin pjesë edhe Abdyl Frashëri, Pashko Vasa e Jani Vreto, hartoi platformën politike dhe kërkesat për autonomi që u bënë shtylla kurrizore e programit të Lidhjes së Prizrenit. Për këtë arsye, Tahsini konsiderohet historikisht si “preludi” ose pararendësi i Lidhjes.
Në mbledhjet e rëndësishme kombëtare, Hasan Tahsini u angazhua drejtpërdrejt në mbrojtjen e tërësisë territoriale të gjithë Shqipërisë. Ai mori pjesë si delegat i Çamërisë dhe i trevave të Jugut në Kuvendin e Frashërit dhe në strukturat e Lidhjes së Prizrenit. Gjatë kësaj periudhe të Krizës Lindore, ai mbrojti me ngulm që krahinat e Janinës dhe Çamërisë të përfshiheshin brenda vilajetit autonom shqiptar dhe të mos i jepeshin Greqisë.
Gjatë viteve të funksionimit të Lidhjes, Tahsini qëndroi si një nga kokat drejtuese të lobit shqiptar në kryeqytetin e Perandorisë Osmane. Ai organizonte mbledhjet sekrete për të koordinuar dërgimin e memorandumeve drejt Fuqive të Mëdha.
Shërbeu si pikë qendrore ku grumbulloheshin informacionet diplomatike, duke orientuar udhëheqësit në terren (si Abdyl Frashëri dhe Ymer Prizreni) mbi lëvizjet e Kongresit të Berlinit.
Tahsini nuk ishte thjesht një teorik apo shkencëtar zyre; ai zbriti vetë në terren për të përgatitur popullatën. Për shkak të predikimit të tij të hapur për liri kombëtare, vetëdijësim dhe bashkim të shqiptarëve kundër copëtimit të trojeve, burimet arkivore dëshmojnë se ai u përndoq dhe u arrestua nga autoritetet në Delvinë. Si një mentor shpirtëror i vëllezërve Frashëri (veçanërisht Abdylit që udhëhoqi Lidhjen), Hasan Tahsini vendosi autoritetin e tij të lartë intelektual në shërbim të plotë të kësaj lëvizjeje epokale, duke u bërë “motori” ideologjik i saj.
See less
May be an illustration of text
