
Kushtuar Gjerasim Qiriazit, Sevasti Qiriazit, Gjergj Qiriazit, Parashqevi Qiriazit dhe Kristo Dakos.
Nga Fadil Ferizi
(Fakt dhe opinion)
“Shkronjat tona jan’ të arta, Këto duamë.”
Parashqevi Qiriazi “Himni i alfabetit”, 1909
Më 30 mars 1892, gjashtëmbëdhjetë vjet para Kongresit të Manastirit, Gjerasim dhe Sevasti Qiriazi shkruanin nga Korça se Shkolla Shqipe e Vajzave, e hapur me tri nxënëse, tashmë kishte njëzet e shtatë. Në fund të letrës drejtuar Bordit Amerikan të Komisionerëve për Misionet e Jashtme (American Board of Commissioners for Foreign Missions, ABCFM) janë dy nënshkrime, «Sevasti D. Kyrias» dhe «G. D. Kyrias». Motra dhe vëllai falënderonin për ndihmën që ua kishte bërë të mundur hapjen e shkollës. Numri i nxënëseve tregonte sa shpejt po merrte jetë shkollimi i vajzave në gjuhën shqipe.
Letra na lejon t’i shohim Gjerasim dhe Sevasti Qiriazin duke punuar së bashku ndërsa shkolla ishte ende në vitet e para. Rreth dy dekada më vonë, Parashqevi Qiriazi do të shkruante në broshurën e saj për Shkollën e Vajzave të Korçës se mësueset përdornin dorëshkrime të konsumuara prej vitesh në vend të teksteve. Kur vajzat vinin pa e ditur mirë mësimin, ajo pyeste veten si mund t’ua kërkonte atë që shkolla s’u kishte dhënë mjetet për ta mësuar. Më duket se kjo pyetje e një mësueseje e tregon fare mirë çfarë mbetej për t’u bërë edhe pasi të zgjidhej çështja e alfabetit.
Një pjesë të kësaj pune e gjejmë në Sofje. Më 1902, Gjergj Qiriazi përgatiti për botim Hristomathinë e Gjerasim Qiriazit, i cili kishte vdekur më 1894. Faqja e titullit rendit vjersha, këngë, dialogë e përralla dhe ia drejton librin shkollës shqipe e çdo shtëpie shqiptare. Në të njëjtin vëllim gjendet edhe një fjalë e Sevasti Qiriazit. Kështu, në një libër të vetëm takohen puna e Gjerasimit që mblodhi lëndën, e Gjergjit që e përgatiti për shtyp dhe e Sevastisë që i dha një tekst të vetin. Më 1907 doli edhe vëllimi i dytë, i përgatitur nga Gjergj Qiriazi.
Në Manastir, më 1908, puna e Gjergj Qiriazit mori një trajtë tjetër. Ai ishte njëri nga nënkryetarët e Kongresit dhe anëtar i komisionit të alfabetit, që kryesohej nga At Gjergj Fishta. Në raportin e nënshkruar më 16 janar 1909, ai shënon se Shkolla e Vajzave e Korçës përdorte alfabetin e Stambollit. Po aty jep arsyetimin e At Gjergj Fishtës për pranimin, krahas tij, të një alfabeti tërësisht latin që do ta lehtësonte shtypjen jashtë vendit dhe përdorimin e telegrafit. Sipas studiuesve që kanë shqyrtuar dorëshkrimin, raporti mban shkrimin e dorës së Parashqevi Qiriazit dhe nënshkrimin e Gjergj Qiriazit.
Në kujtimet e saj, Parashqevi Qiriazi tregon se shkoi në Manastir për të përfaqësuar Shkollën e Vajzave, pasi Sevasti Qiriazi nuk mund të largohej nga puna për zgjerimin e shkollës dhe të konviktit. Ajo mbajti shënime për komisionin. Një vit më vonë, në Manastir, botoi Abetare për shkollat e para. Më 1912, në të njëjtin qytet, Sevasti Qiriazi botoi Gramatikë elementare për shkollat filltare. Kur gramatika u ribotua në Worcester më 1916, Sevasti Qiriazi ia kushtoi librin Gjerasim Qiriazit. Kushtimi na kthen te emrat që gjenden bashkë në fund të letrës së vitit 1892.
Librat e Qiriazëve dhe të Dakos në Amerikë
Në broshurën për Shkollën e Vajzave të Korçës, të botuar në Çikago rreth vitit 1913, Parashqevi Qiriazi përmend Marie M. Hall nga Jamestown-i i Nju-Jorkut. Ajo kishte dhuruar 500 dollarë për shtypjen e disa teksteve të Kristo Dakos, bashkëshortit të Sevasti Qiriazit. Parashqevia përshkruan edhe planin e Dakos për të krijuar një fond të përhershëm nga të ardhurat e librave të shtypur dhe nga ndihma të tjera. Me atë fond mendonte të botonte tekstet e veta, të Sevastisë dhe libra të tjerë që i duheshin shkollës. Në të njëjtën broshurë shkruan se Dakos i ishte kërkuar të organizonte një komision për hartimin e teksteve për shkollat kombëtare. Këtu dokumenti na jep një dhuruese, një shumë dhe një plan të përbashkët botimi. Titujt që u shtypën me paratë e Marie M. Hall mbeten për t’u identifikuar.
Kristo Dako kishte botuar në Manastir një aritmetikë më 1910 dhe tekste të algjebrës e të gjeometrisë më 1912. Në korrik 1913 u zgjodh në krye të «Vatrës». Sipas Kalendarit të Vatrës të vitit 1918, ai drejtoi redaksinë e «Diellit» nga 11 korriku deri më 26 gusht 1913. Më 1917 Biblioteka Kombëtare regjistron në Jamaica Plain të Masaçusetsit botimin e dytë të aritmetikës së tij. Parathënia jep vendin dhe datën, ndërsa shtypshkronja mbetet e paidentifikuar.
Në Worcester, The Davis Press shtypi abetaren e Parashqevisë më 1915 dhe gramatikën e Sevastisë më 1916. Në Framingham, Journal Press nxori më 1917 edhe librin e Sevastisë Mjeshtëria për të shkruarë letra, që shitej për 25 centë. Në numrin e 31 dhjetorit 1917, «Yll’ i Mëngjezit», revista që nxirrte Parashqevi Qiriazi, reklamonte si librin e Sevastisë, ashtu edhe aritmetikën e Dakos. Parashqevia u kërkonte pajtimtarëve dy dollarë në vit për ta mbajtur revistën. Aty Dako botonte me vazhdime edhe metodën për të mësuar anglisht, që doli si libër në Boston më 1920. Në numrin e 15 majit 1917 revista kishte botuar abecenë shqipe dhe këngën «Mëma e varfër» të Gjerasimit me nota. Kështu, edhe puna e vëllait të ndjerë mori rrugën drejt lexuesve në Amerikë.
Në njoftimin e 31 gushtit 1917, revista shkruante se autoritetet shqiptare të Korçës kishin kërkuar leje për të përdorur librat dhe mjetet e shkollës dhe se leja u ishte dhënë. Njoftimi rendiste 2.000 gramatika të Sevastisë dhe 5.000 aritmetika të Dakos që ishin shtypur në Manastir. Atje kishte edhe libra të tij për algjebrën dhe gjeometrinë. Shifrat na tregojnë çfarë gjendej në shkollën e Korçës në atë kohë. Tirazhi i botimeve amerikane mbetet i panjohur.
Në Boston më 1917, shtypshkronja e «Diellit» nxori gramatikën e Ilias Jahja Përmetit, ku libri rendiste edhe ndihmëtarët. Më 1921, «Vatra» figuron si botuese e Këndimeve për rrjeshten e fundit të shkollave filltare të Kostë Çekrezit, të shtypura po aty. Për abetaren dhe gramatikën e Worcesterit ende mungojnë fatura ose regjistra që të tregojnë kush i mbuloi shpenzimet.
Kjo punë kishte pararendësit e saj. Jani Vreto, Pashko Vasa dhe vëllezërit Abdyl e Sami Frashëri ishin ndër themeluesit e Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip më 1879. Pashko Vasa u kërkoi shqiptarëve të bashkoheshin përtej ndarjeve fetare. Sami Frashëri e lidhi të ardhmen e shqipes me alfabetin dhe shkollën, ndërsa Naim Frashëri hartoi libra me të cilët nxënësit mund të mësonin edhe histori e dituri në gjuhën e tyre. Pranë kësaj pune, letra e Korçës, Hristomathia, raporti i Manastirit, abetarja dhe gramatika na tregojnë çfarë kërkonte një shkollë shqipe nga njerëzit që e mbanin gjallë.
Në historinë e shkronjave shqipe do t’i vija pranë njëra-tjetrës faqen e letrës me dy nënshkrime dhe faqen e gramatikës me kushtimin për Gjerasim Qiriazin. Midis tyre janë vitet kur një shkollë kërkonte ndihmë, kur Gjergj Qiriazi përgatiste shkrimet e të vëllait për shtyp dhe kur librat që u duheshin nxënësve merrnin formë në abetaren e Parashqevi Qiriazit, në gramatikën e Sevasti Qiriazit dhe në tekstet e matematikës të Kristo Dakos. Kur Sevasti Qiriazi ia kushtoi gramatikën vëllait me të cilin kishte nënshkruar letrën, emri i tij u kthye në një libër për shkollat fillore shqipe.