
Prof. dr. Besim MUHADRI/
Historia e Hasit është e pasur me familje që, në periudha të ndryshme, u bënë pjesë e rëndësishme e përpjekjeve për liri dhe çlirim kombëtar. Ndër to, familja Kurpali zë një vend të veçantë. Emri i saj lidhet jo vetëm me kullën e njohur në Qafën e Prushit, por edhe me breza burrash që iu përkushtuan qëndresës, organizimit të kryengritjeve dhe idealit të bashkimit kombëtar.
Kur flasim për Kurpalët, nuk duhet ta kufizojmë rrëfimin vetëm te Bajram Sylë Kurpali, ndonëse jeta dhe qëndresa e tij përbëjnë një kapitull të veçantë. Historia e kësaj familjeje përfshin edhe Hazir, Avdi dhe Zymer Sylë Kurpalin, emra që duhen parë si pjesë e një tradite të përbashkët atdhetare. Kjo histori është e lidhur ngushtë me kullën e Kurpalëve, ku u lindën dhe u rritën këta burra dhe e cila, përtej funksionit të saj si banesë dhe fortifikim, u shndërrua në një pikë të rëndësishme të organizimit dhe të qëndresës shqiptare.
Kulla e Kurpalëve – shtëpi, fortesë dhe pikë e organizimit kombëtar
Kulla e Kurpalëve, e ngritur në Letaj, pranë Qafës së Prushit, në vitin 1878, sipas studiuesit Ali Hasani, kishte si ideator dhe projektues Sulejman Vokshin. Këtë të dhënë Hasani e paraqet në shkrimin e tij “Kurpalët që bënë histori”, botuar në gazetën Telegraf, më 20 shkurt 2025. Përfshirja e emrit të Sulejman Vokshit në historinë e ndërtimit të kësaj kulle është me rëndësi të veçantë, sepse dëshmon për lidhjet e hershme të familjes Kurpali me personalitete të shquara të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare dhe me veprimtarinë e tyre atdhetare.
Kulla kishte një rëndësi të veçantë strategjike, jo vetëm për shkak të pozitës së saj gjeografike, por edhe për rolin që luajti në jetën shoqërore, politike dhe kombëtare të kësaj treve. Qafa e Prushit përbënte një nyje të rëndësishme lidhëse ndërmjet Hasit, Malësisë së Gjakovës dhe viseve të tjera shqiptare. Nëpër këtë hapësirë kalonin njerëz, tregtarë e udhëtarë, por edhe prijës, luftëtarë dhe veprimtarë të çështjes kombëtare. Për këtë arsye, kulla nuk ishte thjesht vendbanim i një familjeje të njohur, por edhe pikë takimi, strehimi, vrojtimi dhe organizimi për ata që angazhoheshin në luftën kundër pushtuesve.
Pozita strategjike e kullës, e ndërthurur me traditën luftarake dhe atdhetare të familjes Kurpali, e shndërroi atë në një vatër të rëndësishme të qëndresës kombëtare. Dyert e saj ishin të hapura për miq, bashkëluftëtarë dhe atdhetarë, ndërsa emri i saj u lidh ngushtë me veprimtarinë e shumë burrave që, në periudha të vështira historike, e vunë jetën dhe veprimtarinë e tyre në shërbim të çështjes shqiptare.
Sipas të dhënave të dokumentuara në burimet historike, veprimtaria atdhetare e familjes Kurpali dhe historia e kësaj kulle lidhen me një traditë të hershme të rezistencës kundër pushtetit osman. Më vonë, në rrethana të reja historike, Kurpalët krijuan lidhje të ngushta miqësore dhe bashkëpunimi me personalitete e udhëheqës të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Ndër personalitetet me të cilat lidhej kjo familje përmenden Hasan Prishtina, Sulejman Vokshi, Azem Galica, Shote Galica, Bajram Curri, Isa Boletini, Asim Vokshi, Haxhi Zeka dhe Bajram Daklani.
Këto lidhje dëshmojnë për përfshirjen e familjes Kurpali në rrjetin e miqësive dhe bashkëpunimit atdhetar që shtrihej përtej kufijve të Hasit. Mbështetja dhe solidariteti i këtyre personaliteteve me Kurpalët dhe me popullsinë hasjane morën rëndësi të veçantë sidomos gjatë viteve 1910–1913, kur Hasi dhe treva të tjera shqiptare u përballën me dhunën, masakrat dhe politikat shfarosëse të forcave serbo-malazeze.
Një dëshmi me rëndësi për njohjen dhe dokumentimin e historisë së kësaj familjeje është edhe monografia “Kurpalët”, e poetit dhe studiuesit Agim Spahiu, botuar pas vdekjes së autorit (post mortem), në Tiranë, më 2000. Kjo vepër trajton historinë e familjes Kurpali dhe të kullës së saj, duke nxjerrë në pah kontributin atdhetar të disa brezave dhe rolin e tyre në ngjarjet e rëndësishme historike të kësaj treve. Në një vlerësim për këtë monografi, Besim R. Cengu e cilëson kullën si simbol të qëndresës dhe si një fortesë tradicionale, ndërsa thekson se secili prej luftëtarëve të kësaj familjeje përbën një portret më vete, me veprimtarinë, sakrificat dhe rrethanat e tij të veçanta historike.
Hazir Sylë Kurpali – prijësi që i parapriu një brezi kryengritësish
Në mesin e figurave që e bëjnë të rëndësishme historinë e Kurpalëve, një vend të veçantë zë Hazir Sylë Kurpali (1874–1913). Haziri nuk duhet parë vetëm si pjesëtar i një familjeje me traditë atdhetare, por edhe si një nga prijësit e rëndësishëm të lëvizjes kryengritëse shqiptare në fillim të shekullit XX.
Një kontribut të veçantë në ndriçimin e jetës dhe veprimtarisë së tij ka dhënë publicisti dhe studiuesi Man Poga, në shkrimin “Profili i një atdhetari të lënë në hije: Hazir Sylë Kurpali (1874–1913)”. Vetë titulli i shkrimit shpreh një shqetësim të drejtë: figura e Hazirit, megjithëse me peshë në historinë e lëvizjes kombëtare, nuk ka marrë gjithmonë vëmendjen që meriton.
Sipas Man Pogës, Hazir Kurpali ishte prijës i një çete aktive, të cilën e kishte organizuar që në moshë të re. Veprimtaria e saj shtrihej në një hapësirë të gjerë: nga Qafa e Prushit dhe Hasi, në Gjakovë e Deçan, deri në Plavë-Guci, Kaçanik dhe Shkup. Në çetën e tij u bashkuan luftëtarë nga Hasi, Malësia, Deçani, Gjakova dhe vise të tjera të Kosovës. Kjo tregon se ndikimi i Hazirit e kishte tejkaluar kufirin e krahinës së vet dhe se ai ishte bërë një nga figurat e njohura të organizimit të qëndresës shqiptare në atë periudhë.
Rëndësia e Hazir Sylë Kurpalit nuk qëndron vetëm në veprimtarinë luftarake. Ai ishte i pranishëm edhe në kuvende e organizime të rëndësishme të lëvizjes kombëtare, si Kuvendi i Pejës – Besa-Besë, Besëlidhja e Verrave të Llukës, kuvendet e Ferizajt e të Gjakovës, si dhe në Kuvendin e Përgjithshëm të Krerëve Shqiptarë në Greçë, ku u përgatit programi autonomist i njohur si “Libri i Kuq”. Pjesëmarrja e tij në këto organizime dëshmon se veprimtaria e tij nuk kufizohej vetëm në luftën e armatosur, por përfshinte edhe përpjekjet politike për të drejtat kombëtare të shqiptarëve.
Një nga episodet që dëshmon përkushtimin e tij është edhe pjesëmarrja në Luftën e Kaçanikut më 1910. Në këtë betejë u plagos vëllai i tij më i ri, Bajram Syla, të cilin Haziri e shoqëroi për kurim në Shkup. Ky episod dëshmon se ata nuk ishin vetëm pjesëtarë të së njëjtës familje, por edhe bashkëluftëtarë në një periudhë vendimtare të kryengritjeve shqiptare.
Hazir Sylë Kurpali ra më 14 janar 1913, në Moravë, në përleshje me forcat bullgare. Vdekja e tij, në një kohë kur trojet shqiptare po përjetonin copëtimin dhe dhunën e pushtimeve të reja, e bëri edhe më tragjik fatin e këtij atdhetari. Ai la pas një emër që u ruajt në kujtesën popullore, në këngë dhe në rrëfimet e brezave.
Një nga këngët që e përjetësojnë figurën e tij e përshkruan si “Hazir Syla i Shqipnisë” dhe “djali i Hasit”. Këto vargje nuk janë vetëm shprehje e nderimit popullor, por edhe dëshmi se kujtesa kolektive e Hasit e ka ruajtur Hazirin si një nga figurat përfaqësuese të qëndresës së vet.
Avdiu, Zymeri dhe Bajrami – një familje, një ideal
Në këngën popullore “Djemtë e Hasit n’kulla t’bardha” përmenden Haziri, Avdiu, Zymeri dhe Bajrami. Kjo këngë, e ruajtur në kujtesën e popullit, e lidh historinë e këtyre burrave me kullën e Kurpalëve dhe me traditën luftarake të familjes. Në të, Bajram Sylë Kurpali përshkruhet si më i vogli ndër katër vëllezërit, ndërsa Haziri dhe Avdiu përmenden si figura që, me daljen e tyre në luftë, tronditnin pushtetin osman. Kënga është një burim i rëndësishëm i kujtesës popullore, por të dhënat e saj duhen lexuar krahas dokumenteve dhe studimeve historike.
Për Avdi Sylë Kurpalin, po ashtu Man Poga sjell një të dhënë konkrete: ai përmendet ndër bashkëluftëtarët e çetës së Hazirit dhe, sipas burimit që citon autori, u vra në Pejë gjatë një përleshjeje me forcat osmane, në kohën e Hyrriyetit. Kjo dëshmi e vendos Avdiun në radhët e atyre që morën pjesë drejtpërdrejt në veprimtarinë kryengritëse të kohës. Për Zymerin, ndërkaq, kujtesa familjare dhe kënga popullore e ruajnë emrin si pjesë të këtij brezi, por të dhënat e veçanta për veprimtarinë e tij kërkojnë dokumentim të mëtejshëm.
Bajram Sylë Kurpali, më i riu ndër katër vëllezërit, do të bëhej më vonë një nga emrat më të njohur të kësaj familjeje. Ai trashëgoi jo vetëm emrin dhe traditën e të parëve, por edhe përvojën e drejtpërdrejtë të luftës. Plagosja e tij në Kaçanik, për të cilën shkruan Man Poga, është një nga dëshmitë e hershme të përfshirjes së tij në kryengritjet shqiptare.
Më pas, Bajrami do të vazhdonte rrugën e qëndresës në përballje me pushtuesit e rinj. Jeta e tij, e shënuar nga luftërat dhe plagët e shumta, u bë pjesë e historisë së Hasit dhe e këngëve popullore. Në shkrimin tim të mëhershëm, “Bajram Sylë Kurpali – Legjenda hasjane e tetëmbëdhjetë plagëve”, kam trajtuar më gjerësisht jetën, luftërat dhe qëndresën e tij, duke u mbështetur në kujtesën historike dhe në traditën gojore të kësaj treve.
Kështu, historia e Kurpalëve nuk është historia e një trimi të vetëm. Ajo është histori e një familjeje, në të cilën disa breza dhe disa vëllezër u përfshinë në përpjekjet për mbrojtjen e vendit dhe të dinjitetit kombëtar. Secili prej tyre pati rrugën dhe fatin e vet, por idealin e kishin të përbashkët.
Kulla në kohën e kryengritjeve dhe të përballjeve me pushtuesit
Rëndësia e kullës së Kurpalëve u dëshmua veçanërisht gjatë kryengritjeve shqiptare të fillimit të shekullit XX. Në kohën kur Hasi dhe Malësia e Gjakovës ishin ndër hapësirat ku organizohej qëndresa kundër Perandorisë Osmane, kulla shërbente si pikë mbështetjeje për luftëtarët dhe për veprimtarët që lëviznin ndërmjet viseve shqiptare.
Ajo ishte një vend ku mblidheshin burra të armatosur, ku shkëmbeheshin lajme dhe ku përgatiteshin veprime të përbashkëta. Prania e një familjeje me ndikim dhe me traditë luftarake e bënte kullën një pikë të rëndësishme të kësaj veprimtarie. Në këtë kuptim, historia e saj nuk mund të ndahet nga historia e kryengritjeve shqiptare dhe nga përpjekjet për çlirimin e trojeve kombëtare.
Pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë më 1912, një pjesë e madhe e trojeve shqiptare mbeti jashtë kufijve të shtetit të ri. Kjo rrethanë e rëndë historike nuk e ndërpreu qëndresën e Kurpalëve. Përkundrazi, ajo e vendosi familjen përballë sfidave të reja, tashmë në kushtet e pushtimeve dhe të ndarjeve që po imponoheshin mbi hapësirën shqiptare.
Vrasja e Hazir Sylë Kurpalit më 1913 dhe vazhdimi i veprimtarisë luftarake nga Bajrami dëshmojnë se përpjekja e kësaj familjeje nuk ishte e lidhur me një moment të vetëm historik. Ajo ishte pjesë e një qëndrese të vazhdueshme, që synonte mbrojtjen e vendit dhe ruajtjen e aspiratës për liri.
Në këtë vazhdë duhet parë edhe qëndrimi i Bajram Sylë Kurpalit në vitet e mëvonshme, kur ai vazhdoi përballjen me forcat pushtuese. Sulmet dhe përplasjet e viteve 1920, përfshirë ngjarjet e vitit 1923, dëshmojnë se idealet e tij nuk ishin shuar me përfundimin e kryengritjeve kundër osmanëve. Në një kohë kur kufiri i vendosur ndante familje, fise dhe vise shqiptare, ai vazhdonte ta shihte çështjen e Kosovës dhe të bashkimit kombëtar si një detyrim të papërfunduar.
Për këtë arsye, edhe mënyra e varrimit të Bajramit, pranë vijës kufitare, vetëm rreth 90 metra në vijë ajrore nga kulla, ka mbetur në kujtesën e njerëzve si një gjest me domethënie simbolike. Ai kishte luftuar për një atdhe pa ndarje dhe, sipas rrëfimit të përcjellë në traditën e kësaj familjeje, dëshironte të prehej pranë kufirit që e ndante atë. Kjo histori duhet lexuar me kujdes, duke dalluar dëshminë historike nga interpretimi simbolik që i ka dhënë kujtesa popullore.
Burimet dhe kujtesa historike për Kurpalët
Historia e kësaj familjeje do të ishte më e varfër pa përpjekjet e autorëve që janë marrë me mbledhjen dhe dokumentimin e saj. Në këtë drejtim, monografia “Kurpalët” e Agim Spahiut, botuar në Tiranë më 2000, përbën një pikë të rëndësishme referimi. Vepra synon të ruajë kujtesën për familjen, kullën dhe figurat e saj, duke i vendosur ato në kontekstin e historisë së Hasit dhe të përpjekjeve shqiptare për liri.
Vlerësimi i Besim R. Cengut për këtë monografi nënvizon se Agim Spahiu nuk është ndalur vetëm te një figurë, por është përpjekur të portretizojë një varg burrash të kësaj familjeje dhe të traditës së saj luftarake. Cengu veçon emrat e Hazirit, Avdiut, Zymerit dhe Bajramit, duke theksuar se secili kishte veprimtarinë dhe rrethanat e veta, por të gjithë i bashkonte qëllimi i përbashkët: mbrojtja e dinjitetit shqiptar dhe lufta kundër pushtuesit.
Në anën tjetër, shkrimi i Man Pogës për Hazir Sylë Kurpalin sjell një kontribut të veçantë, sepse e nxjerr këtë figurë nga hija ku, për një kohë të gjatë, kishte mbetur në historiografinë dhe kujtesën e shkruar. Duke u mbështetur në këngë popullore, kujtime, monografi dhe burime të tjera, Poga e paraqet Hazirin si një prijës me veprimtari të gjerë, i cili lidhi Hasin me qendra të rëndësishme të lëvizjes kombëtare shqiptare.
Një kontribut plotësues për njohjen e historisë së familjes Kurpali është edhe shkrimi i studiuesit Ali Hasani, “Kurpalët që bënë histori”, botuar në gazetën Telegraf, më 20 shkurt 2025. Veçanërisht e rëndësishme është e dhëna që ai sjell për Sulejman Vokshin si ideator dhe projektues të kullës së Kurpalëve, duke e vendosur kështu historinë e saj edhe në kontekstin e lidhjeve me personalitetet e shquara të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit dhe të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare.
Këto kontribute plotësojnë njëri-tjetrin. Monografia e Agim Spahiut ofron një vështrim më të gjerë mbi familjen Kurpali dhe traditën e saj, studimi i Man Pogës përqendrohet në mënyrë të veçantë te jeta dhe veprimtaria e Hazirit, ndërsa shkrimi i Ali Hasanit sjell një të dhënë me interes për historinë e ndërtimit të kullës. Të gjitha këto na ndihmojnë ta shohim historinë e Kurpalëve jo si një rrëfim të izoluar familjar, por si pjesë të historisë më të gjerë të lëvizjes kombëtare shqiptare.
PËRFUNDIME
Historia e kullës dhe e familjes Kurpali është një dëshmi e rëndësishme e kontributit që Hasi ka dhënë në përpjekjet e vazhdueshme të shqiptarëve për liri, pavarësi dhe bashkim kombëtar. Ajo dëshmon se historia kombëtare nuk është ndërtuar vetëm në qendrat e mëdha politike e ushtarake, por edhe në kulla e shtëpi të tilla, të cilat, në kohë të vështira, u shndërruan në vatra të organizimit, të besës, të mikpritjes dhe të qëndresës.
Kurpalët, me Hazirin, Avdiun, Zymerin dhe Bajramin, përfaqësojnë një traditë familjare të përkushtimit ndaj çështjes kombëtare. Secili prej tyre pati rrugëtimin dhe fatin e vet, por të gjithë i bashkonte ideali i lirisë dhe i mbrojtjes së trojeve shqiptare. Veprimtaria e tyre nuk mund të shkëputet nga konteksti i përgjithshëm i kryengritjeve shqiptare, nga përpjekjet për të drejta kombëtare dhe nga aspirata për bashkimin e trojeve shqiptare.
Rëndësia e kësaj historie qëndron edhe në faktin se ajo na kujton një të vërtetë të madhe: shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë më 28 nëntor 1912 ishte kulmimi i një procesi të gjatë sakrificash, kryengritjesh dhe përpjekjesh të shumë brezave shqiptarësh. Për shqiptarët e Hasit dhe të Kosovës, kjo aspiratë vazhdoi edhe pas vitit 1912, sepse një pjesë e madhe e trojeve shqiptare mbeti jashtë kufijve të shtetit të sapokrijuar. Prandaj, qëndresa e Kurpalëve dhe e shumë familjeve të tjera hasjane duhet parë si pjesë e këtij procesi historik, që nuk përfundoi me shpalljen e Pavarësisë.
Sot, kur jemi mbledhur në këtë kullë, në këtë hapësirë ku historia nuk është vetëm e shkruar, por edhe e jetuar, kemi një arsye më shumë për ta kujtuar dhe vlerësuar këtë trashëgimi.
Kulla e Kurpalëve nuk është vetëm një objekt i së kaluarës dhe as vetëm një dëshmi e arkitekturës tradicionale shqiptare. Ajo është një vend i kujtesës, një dëshmi e qëndresës dhe një simbol i lidhjes së brezave me idealet e lirisë. Kjo kullë ka parë burra që u nisën për luftë, ka pritur miq e bashkëluftëtarë, ka ruajtur besën dhe ka përcjellë brez pas brezi një histori sakrifice. Muret e saj nuk janë vetëm gurë të vendosur mbi njëri-tjetrin; ato janë pjesë e një kujtese që nuk duhet të shembet.
Prandaj, nderimi i Kurpalëve nuk është vetëm nderim për një familje, por edhe për të gjithë ata hasjanë që, në periudha të ndryshme historike, kontribuuan me jetën, pushkën, mendjen dhe veprën e tyre për lirinë dhe dinjitetin kombëtar. Është detyrë e studiuesve dhe e brezave të sotëm që këto histori t’i dokumentojnë, t’i plotësojnë me burime të reja dhe t’ua përcjellin brezave që vijnë.
Sepse një popull që e njeh dhe e ruan historinë e vet, ruan edhe vetëdijen për rrugën që ka përshkuar dhe për sakrificat mbi të cilat është ndërtuar liria e tij.
Lavdia dhe nderimi për Kurpalët dhe për të gjithë ata burra e gra të Hasit që e vunë jetën në shërbim të lirisë, pavarësisë dhe bashkimit kombëtar shqiptar!