
Prof. Dr. Fejzulla BERISHA/
Diplomacia si instrument i mbrojtjes së subjektivitetit ndërkombëtar të shtetit.
Në të drejtën ndërkombëtare publike dhe në praktikën bashkëkohore të marrëdhënieve ndërkombëtare, diplomacia nuk përbën vetëm instrument komunikimi ndërmjet shteteve, por një mekanizëm thelbësor për mbrojtjen, afirmimin dhe ushtrimin efektiv të subjektivitetit ndërkombëtar të tyre. Ajo është një ndër instrumentet kryesore përmes të cilave shteti artikulon interesat e veta, ndërton marrëdhënie ndërkombëtare, siguron mbështetje politike dhe juridike dhe parandalon zhvillimet që mund të cenojnë pozitën e tij në rendin ndërkombëtar.
Në këtë kontekst, Republika e Kosovës duhet ta trajtojë diplomacinë si funksion strategjik të shtetësisë dhe jo si veprimtari institucionale që aktivizohet kryesisht pas paraqitjes së një problemi ndërkombëtar.
Një nga dobësitë që kërkon analizë serioze në politikën e jashtme të Kosovës është prirja për të reaguar pas ndërmarrjes së iniciativave diplomatike nga Serbia, në vend që të identifikojë paraprakisht objektivat, instrumentet dhe pasojat e tyre të mundshme.
Kjo qasje krijon një disbalancë në veprimin diplomatik. Ndërkohë që Serbia ndërton dhe zhvillon aktivitetin e saj diplomatik në mënyrë të vazhdueshme, Kosova rrezikon të mbetet në pozitën e një subjekti që reagon ndaj agjendave të hartuara nga të tjerët.
Teza themelore e këtij punimi është se Kosova duhet të ndërtojë një sistem të diplomacisë preventive, të bazuar në analizë juridike, paralajmërim të hershëm, koordinim institucional dhe veprim të strukturuar ndërkombëtar.
Diplomacia reaguese dhe kufizimet e saj në marrëdhëniet ndërkombëtare
Diplomacia reaguese, në vetvete, nuk është e panevojshme. Reagimi diplomatik është pjesë legjitime e mbrojtjes së interesave shtetërore. Megjithatë, ai bëhet i pamjaftueshëm kur shndërrohet në metodën dominuese të politikës së jashtme.
Në praktikën ndërkombëtare, një iniciativë diplomatike e ndërmarrë nga një shtet mund të ndikojë në qëndrimet e shteteve të tjera, në agjendat e organizatave ndërkombëtare dhe në perceptimin politik të një çështjeje të caktuar. Për këtë arsye, koha e ndërhyrjes diplomatike ka rëndësi të veçantë.
Kur një shtet arrin të paraqesë paraprakisht argumentet e veta, të krijojë kontakte institucionale dhe të sigurojë mirëkuptim politik për pozicionin e tij, ai e zgjeron hapësirën e ndikimit ndërkombëtar.
Në anën tjetër, ndërhyrja e vonuar e kufizon mundësinë për të ndikuar në formësimin e agjendës dhe mund ta detyrojë shtetin të përqendrohet në kundërshtimin e pasojave të një veprimi tashmë të realizuar.
Prandaj, Kosova duhet të kalojë nga një diplomaci e orientuar kryesisht drejt kundërpërgjigjes në një diplomaci të orientuar drejt parashikimit, parandalimit dhe ndikimit paraprak.
Veprimtaria diplomatike e Serbisë dhe domosdoshmëria e kundërveprimit juridik e institucional të Kosovës
Politika e jashtme e Serbisë ndaj Kosovës karakterizohet nga përpjekjet e vazhdueshme për të kundërshtuar njohjen e pavarësisë së saj dhe për të kufizuar konsolidimin e subjektivitetit të saj ndërkombëtar.
Këto përpjekje nuk duhet të analizohen vetëm në kontekstin e deklaratave politike, por edhe në kuadër të diplomacisë bilaterale, aktiviteteve shumëpalëshe dhe komunikimit me organizatat ndërkombëtare.
Kosova, për rrjedhojë, duhet të ndërtojë një kundërveprim që nuk mbështetet në retorikë politike, por në argumente të verifikueshme juridike dhe në diplomaci profesionale.
Në këtë drejtim, është e rëndësishme të dallohet kundërshtimi politik i një shteti ndaj pavarësisë së Kosovës nga pasojat juridike që një qëndrim i tillë mund të prodhojë. Jo çdo deklaratë politike krijon pasoja juridike ndërkombëtare, por aktiviteti diplomatik i përsëritur mund të ndikojë në pozicionimin e shteteve dhe në dinamikën e proceseve ndërkombëtare.
Për këtë arsye, institucionet e Kosovës duhet të reagojnë në mënyrë proporcionale, të argumentuar dhe në përputhje me normat e së drejtës ndërkombëtare.
Mendimi këshillëdhënës i GJND-së dhe rëndësia e tij në diplomacinë juridike të Kosovës
Një nga bazat më të rëndësishme juridike në argumentimin ndërkombëtar të Kosovës mbetet mendimi këshillëdhënës i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë, i datës 22 korrik 2010.
Në këtë mendim, Gjykata konstatoi se shpallja e pavarësisë së Kosovës, e 17 shkurtit 2008, nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare të përgjithshme, Rezolutën 1244 (1999) të Këshillit të Sigurimit dhe Kornizën Kushtetuese të atëhershme.
Ky përfundim ka rëndësi të veçantë për diplomacinë juridike të Kosovës. Ai duhet të përdoret me saktësi, pa i atribuar Gjykatës përfundime që nuk i ka dhënë.
Duhet theksuar se Gjykata nuk vendosi një detyrim të përgjithshëm për njohjen e Kosovës nga shtetet e tjera dhe as nuk zgjidhi të gjitha çështjet që lidhen me shtetësinë dhe njohjen ndërkombëtare. Megjithatë, ajo dha një konstatim autoritativ për çështjen konkrete të përputhshmërisë së shpalljes së pavarësisë me të drejtën ndërkombëtare.
Prandaj, Kosova duhet ta shndërrojë këtë precedent juridik në një instrument të vazhdueshëm të diplomacisë së saj, veçanërisht në komunikimin me shtetet që ende nuk e kanë njohur pavarësinë.
Diplomacia juridike nuk duhet të kufizohet në përmendjen e vendimeve gjyqësore. Ajo duhet të jetë në gjendje t’i interpretojë ato, t’i vendosë në kontekstin e duhur normativ dhe t’i përdorë në mbrojtjen e interesave konkrete të shtetit.
Diplomacia preventive si dimension i sigurisë dhe i përgjegjësisë shtetërore
Diplomacia preventive përfaqëson një qasje të rëndësishme në parandalimin e tensioneve, kufizimin e rreziqeve dhe ruajtjen e stabilitetit ndërkombëtar.
Në kuadër të sistemit të Kombeve të Bashkuara, parandalimi i konflikteve dhe përdorimi i mjeteve paqësore për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve kanë mbështetje në parimet dhe dispozitat e Kartës së OKB-së, veçanërisht në nenin 2 paragrafi 3 dhe nenin 33.
Edhe pse diplomacia preventive nuk duhet të identifikohet vetëm me parandalimin e konflikteve të armatosura, parimet e saj janë të zbatueshme edhe në menaxhimin e tensioneve politike dhe në parandalimin e përshkallëzimit të mosmarrëveshjeve ndërmjet shteteve.
Për Kosovën, kjo nënkupton zhvillimin e një sistemi të paralajmërimit të hershëm diplomatik, i cili identifikon zhvillimet potencialisht të pafavorshme, vlerëson pasojat e tyre dhe propozon masa institucionale përpara se ato të krijojnë pasoja të vështira për t’u korrigjuar.
Një diplomaci e tillë nuk nënkupton konfrontim të përhershëm me Serbinë. Përkundrazi, ajo duhet të mbështetet në parimet e sovranitetit, barazisë sovrane, mosndërhyrjes në punët e brendshme dhe zgjidhjes paqësore të mosmarrëveshjeve.
Heshtja institucionale dhe përgjegjësia për ushtrimin e funksionit shtetëror
Në marrëdhëniet ndërkombëtare, heshtja institucionale nuk mund të vlerësohet në mënyrë abstrakte dhe të njëjtë në çdo rrethanë. Ajo duhet të analizohet në raport me kompetencat institucionale, natyrën e çështjes dhe pasojat e mundshme të mosveprimit.
Megjithatë, kur një zhvillim prek drejtpërdrejt interesat strategjike, sigurinë ose subjektivitetin ndërkombëtar të Kosovës, mungesa e komunikimit institucional dhe e një qëndrimi të argumentuar mund të krijojë perceptimin e pasivitetit diplomatik.
Në rrethana të caktuara, mosveprimi mund të interpretohet politikisht si mungesë e vullnetit për të mbrojtur interesin shtetëror, ndonëse ai nuk përbën automatikisht pranim juridik apo heqje dorë nga një e drejtë.
Ky dallim është i rëndësishëm nga pikëpamja e së drejtës ndërkombëtare. Pasojat juridike të heshtjes ose mosveprimit varen nga konteksti, rrethanat dhe normat përkatëse; ato nuk mund të prezumohen në mënyrë automatike.
Megjithatë, nga pikëpamja e përgjegjësisë politike dhe institucionale, mungesa e reagimit të arsyetuar në çështje me rëndësi strategjike kërkon llogaridhënie.
Shteti nuk mund ta ushtrojë në mënyrë efektive subjektivitetin e tij ndërkombëtar pa institucione që veprojnë me përgjegjësi, profesionalizëm dhe koordinim.
Domosdoshmëria e një mekanizmi të përhershëm të diplomacisë strategjike
Një nga prioritetet e politikës së jashtme të Kosovës duhet të jetë krijimi i një mekanizmi të përhershëm ndërinstitucional për analizimin e zhvillimeve ndërkombëtare dhe koordinimin e veprimeve diplomatike.
Ky mekanizëm duhet të përfshijë Presidencën, Qeverinë, Ministrinë e Punëve të Jashtme dhe Diasporës, Ministrinë e Mbrojtjes, Kuvendin dhe ekspertë të së drejtës ndërkombëtare e të marrëdhënieve ndërkombëtare.
Detyrat kryesore duhet të jenë:
Monitorimi sistematik i aktiviteteve diplomatike që prekin interesat e Kosovës.
Analizimi paraprak i iniciativave të Serbisë në organizatat ndërkombëtare.
Hartimi i qëndrimeve juridike dhe diplomatike të argumentuara.
Koordinimi i komunikimit me partnerët strategjikë.
Përgatitja e materialeve profesionale për përfaqësitë diplomatike.
Vlerësimi periodik i rezultateve të politikës së jashtme.
Në veçanti, përfaqësia diplomatike në Uashington duhet të ketë kapacitete profesionale për komunikim të vazhdueshëm me Kongresin amerikan, administratën amerikane, institucionet relevante dhe qarqet akademike e strategjike.
Marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara të Amerikës nuk duhet të reduktohen në kontakte ceremoniale apo në komunikim vetëm gjatë krizave. Ato duhet të mbështeten në dialog strategjik të vazhdueshëm, besim institucional dhe koordinim të interesave të përbashkëta.
Në të njëjtën kohë, Kosova duhet ta forcojë praninë e saj në institucionet evropiane, në organizatat ndërkombëtare dhe në forumet shumëpalëshe, duke përdorur instrumentet juridike dhe diplomatike që i njeh rendi ndërkombëtar.
Propozim për një strategji të zbatueshme institucionale
Kalimi nga diplomacia reaguese në diplomacinë preventive kërkon objektiva të përcaktuara, afate kohore dhe përgjegjësi institucionale.
Faza e parë – brenda 90 ditëve:
Të krijohet një grup ndërinstitucional për diplomacinë preventive, me mandat të qartë për monitorimin, analizimin dhe vlerësimin e zhvillimeve që mund të ndikojnë në interesat ndërkombëtare të Kosovës.
Faza e dytë – brenda gjashtë muajve:
Të hartohet një strategji e koordinuar e diplomacisë juridike dhe politike, me fokus të veçantë në marrëdhëniet me SHBA-në, vendet e Bashkimit Evropian, NATO-n dhe shtetet që ende nuk e kanë njohur Kosovën.
Faza e tretë – brenda dymbëdhjetë muajve:
Të konsolidohet një rrjet profesional i ekspertëve të diplomacisë, së drejtës ndërkombëtare dhe marrëdhënieve strategjike, i cili do të sigurojë vazhdimësi institucionale përtej ndryshimeve të qeverive dhe mandateve politike.
Kjo strategji duhet të mbështetet në një parim themelor: interesat ndërkombëtare të Republikës së Kosovës janë interesa shtetërore afatgjata dhe nuk duhet t’i nënshtrohen luhatjeve të politikës ditore.
Nga mbrojtja pasive e interesave te afirmimi aktiv i shtetësisë
Republika e Kosovës ka ndërtuar subjektivitetin e saj ndërkombëtar përmes një procesi historik, juridik dhe politik, të mbështetur nga kontributi vendimtar i Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe i aleatëve të NATO-s.
Megjithatë, njohja ndërkombëtare dhe konsolidimi i shtetësisë nuk janë procese statike. Ato kërkojnë angazhim të vazhdueshëm diplomatik, respektim të së drejtës ndërkombëtare, aftësi institucionale dhe strategji afatgjata.
Në këtë kuptim, Kosova duhet ta tejkalojë modelin e diplomacisë që aktivizohet vetëm pas veprimeve të Serbisë. Ajo duhet të ndërtojë një politikë të jashtme që identifikon paraprakisht rreziqet, përgatit argumentet juridike, krijon mbështetje politike dhe ndërhyn në kohën e duhur në proceset ndërkombëtare.
Nuk është e mjaftueshme që Kosova të ketë argumente juridike të qëndrueshme; ajo duhet të ketë edhe kapacitetin institucional për t’i shndërruar ato në ndikim diplomatik dhe në rezultate konkrete ndërkombëtare.
Sovraniteti nuk mbrohet vetëm me deklarata politike, por edhe me ushtrimin e vazhdueshëm, të përgjegjshëm dhe profesional të subjektivitetit ndërkombëtar të shtetit.
Prandaj, diplomacia e Kosovës duhet të jetë njëkohësisht preventive, juridike, strategjike dhe aktive. Ajo nuk duhet të ndjekë ngjarjet, por të përgatitet për t’i paraprirë zhvillimeve dhe për të ndikuar në orientimin e tyre.
Kosovës nuk i nevojitet një diplomaci që vetëm përgjigjet. I nevojitet një diplomaci që parashikon, argumenton, ndërton aleanca dhe vepron përpara se interesat e saj shtetërore të vihen përballë fakteve të krijuara nga të tjerët.
Foto: https://amp.dw.com