
Prof. asoc. dr. Haxhi Ademi/
Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë më 28 nëntor 1912 përbën njërin nga aktet më të rëndësishme të historisë politike dhe kombëtare të shqiptarëve. Ajo nuk ishte thjesht një vendim për krijimin e një administrate të re shtetërore në Vlorë, por një akt historik që kurorëzoi përpjekjet e shumë brezave për liri, pavarësi dhe afirmim kombëtar. Rëndësia e këtij akti qëndron edhe në faktin se ai u shpall në emër të kombit shqiptar, në një kohë kur trojet shqiptare ishin të rrezikuara nga pushtimi dhe copëtimi prej shteteve fqinje.
Kuvendi i Vlorës u mblodh në një nga periudhat më dramatike të historisë shqiptare. Kryengritjet e viteve 1910–1912, të udhëhequra nga figura të njohura si Hasan Prishtina, Isa Boletini, Idriz Seferi, Bajram Curri dhe shumë veprimtarë të tjerë, kishin tronditur administratën osmane dhe kishin dëshmuar vendosmërinë e shqiptarëve për të fituar të drejtat e tyre kombëtare.
Megjithatë, dobësimi i Perandorisë Osmane krijoi një rrezik të ri. Në tetor 1912, Serbia, Mali i Zi, Bullgaria dhe Greqia nisën Luftën e Parë Ballkanike. Ushtritë e tyre përparuan në territoret shqiptare, ndërsa Kosova dhe shumë vise të tjera u pushtuan nga ushtritë serbe e malazeze. Në këtë situatë, ekzistenca politike dhe territoriale e kombit shqiptar ishte vënë në rrezik serioz.
Pikërisht përballë këtij rreziku, u bë e domosdoshme shpallja e pavarësisë dhe krijimi i një shteti shqiptar, i cili do të përfaqësonte interesat politike dhe kombëtare të shqiptarëve.
Ismail Qemali dhe organizimi i Kuvendit të Vlorës
Ismail Qemali ishte njëri nga personalitetet më të rëndësishme të lëvizjes politike shqiptare në fund të periudhës osmane. Me përvojën e tij administrative dhe politike, ai e kuptoi se momenti historik kërkonte një veprim të menjëhershëm për shpalljen e pavarësisë.
Pas konsultimeve me përfaqësues të lëvizjes kombëtare dhe përpjekjeve për të siguruar mbështetje politike, Ismail Qemali mbërriti në Vlorë në fund të nëntorit 1912. Ai ndërmori organizimin e Kuvendit Kombëtar, duke ftuar përfaqësues nga krahinat e ndryshme shqiptare. Më 28 nëntor 1912, në Vlorë u mblodhën delegatët dhe morën vendimin historik për shpalljen e Shqipërisë shtet të lirë dhe të pavarur. Në Aktin e Pavarësisë u shënua vendimi: “Shqipëria me sot të bahet më vehte, e lirë e e mosvarme”. Në të njëjtën ditë, Ismail Qemali ngriti flamurin kombëtar, duke e bërë këtë akt simbol të përfundimit të sundimit osman dhe të fillimit të një epoke të re në historinë shqiptare.
Më 4 dhjetor 1912 u formua Qeveria e Përkohshme e Shqipërisë, me Ismail Qemalin në krye, ndërsa u krijua edhe Pleqësia, si organ këshillimor dhe përfaqësues i shtetit të ri. Këto vendime hodhën themelet e institucioneve të para të Shqipërisë së pavarur. Megjithëse qeveria e re përballej me mungesë kontrolli mbi një pjesë të madhe të territorit dhe me ndërhyrjen e ushtrive të huaja, shpallja e Pavarësisë krijoi bazën juridike dhe politike për afirmimin ndërkombëtar të Shqipërisë.
Karakteri mbarëkombëtar i Kuvendit të Vlorës
Një nga veçoritë më të rëndësishme të Kuvendit të Vlorës ishte karakteri i tij mbarëkombëtar. Pavarësia nuk u shpall vetëm në emër të banorëve të Vlorës apo të territoreve që në atë kohë ndodheshin jashtë pushtimit, por në emër të Shqipërisë dhe të shqiptarëve në të gjitha trevat e tyre.
Kjo ishte veçanërisht e rëndësishme për Kosovën, e cila në kohën e mbajtjes së Kuvendit ndodhej nën pushtimin serb dhe malazez. Megjithëse pushtimi dhe rrethanat e luftës penguan ardhjen e shumë përfaqësuesve, Kosova arriti të përfaqësohej në aktin themelues të shtetit shqiptar. Në mesin e nënshkruesve të Aktit të Pavarësisë ishin edhe përfaqësues të trevave të Kosovës, si Rexhep Mitrovica, Bedri Pejani dhe Salih Gjuka. Në ditët pasuese, në Vlorë mbërritën edhe Isa Boletini, Ajdin Draga dhe personalitete të tjera nga Kosova dhe viset shqiptare.
Prania e tyre kishte rëndësi të veçantë politike dhe simbolike. Ata përfaqësonin treva që ishin përfshirë në luftën për liri dhe që në atë moment po përjetonin pushtimin dhe dhunën e ushtrive fqinje.
Kosova nuk ishte e pranishme në Vlorë vetëm përmes delegatëve të saj. Ajo ishte e pranishme edhe përmes kryengritjeve të viteve paraprake, sakrificave të luftëtarëve dhe përpjekjeve politike të udhëheqësve shqiptarë për të mbrojtur tërësinë e trojeve kombëtare.
Në këtë kuptim, Kuvendi i Vlorës ishte një akt i rëndësishëm i bashkimit politik të shqiptarëve, pavarësisht ndarjeve territoriale dhe rrethanave të pushtimit.
Kosova dhe përfaqësuesit e saj në themelimin e shtetit shqiptar
Kontributi i Kosovës në shpalljen e Pavarësisë ishte rezultat i një procesi të gjatë politik, ushtarak dhe kombëtar. Lidhja Shqiptare e Prizrenit, kryengritjet e viteve 1910–1912 dhe organizimi politik i shqiptarëve në vilajetin e Kosovës kishin krijuar një bazë të rëndësishme për këtë përfaqësim. Isa Boletini ishte njëri nga personalitetet më të njohura të kësaj periudhe. Ai përfaqësonte traditën e qëndresës së armatosur dhe ishte një nga udhëheqësit kryesorë të kryengritjeve shqiptare. Prania e tij në Vlorë simbolizonte lidhjen ndërmjet luftës së zhvilluar në Kosovë dhe aktit të themelimit të shtetit shqiptar.
Rexhep Mitrovica, Bedri Pejani dhe Salih Gjuka përfaqësonin një brez veprimtarësh që kishin dhënë kontribut në lëvizjen kombëtare dhe në përpjekjet për afirmimin politik të shqiptarëve. Mehmet Pashë Dërralla, nga Tetova, u bë ministri i parë i Luftës në Qeverinë e Përkohshme, duke dëshmuar se edhe viset e tjera shqiptare kishin dhënë kontribut në organizimin e institucioneve të shtetit të ri.
Përfaqësimi i këtyre personaliteteve në Kuvendin e Vlorës dëshmonte se Pavarësia ishte një projekt kombëtar, i cili synonte të përfshinte të gjitha trevat shqiptare. Ky karakter mbarëkombëtar e bën Kuvendin e Vlorës një nga ngjarjet më përfaqësuese të historisë sonë.
Akti i Pavarësisë dhe çështja e të gjitha trojeve shqiptare
Rëndësia historike e shpalljes së Pavarësisë duhet parë edhe në kontekstin e çështjes territoriale shqiptare. Në vitin 1912, shqiptarët nuk përballeshin vetëm me përfundimin e sundimit osman, por edhe me synimet e shteteve fqinje për zgjerim territorial në viset e banuara me shqiptarë.
Shpallja e Pavarësisë synonte krijimin e një shteti shqiptar që do të përfaqësonte interesat e kombit dhe do të mbronte të drejtat e tij politike e territoriale. Ajo u bë një akt i rëndësishëm kundër pretendimeve për copëtimin e mëtejshëm të trojeve shqiptare.
Megjithatë, vendimet e Konferencës së Ambasadorëve në Londër më 1913 nuk përputheshin me aspiratat e shprehura në Vlorë. Një pjesë e madhe e territoreve shqiptare, përfshirë Kosovën, viset shqiptare në Maqedoni, Plavën, Gucinë dhe Çamërinë, mbetën jashtë kufijve të shtetit shqiptar.
Kjo ndarje territoriale ishte një nga padrejtësitë më të mëdha historike ndaj shqiptarëve. Shteti shqiptar u njoh ndërkombëtarisht, por nuk arriti të përfshinte të gjitha trevat ku jetonte popullsia shqiptare.
Për këtë arsye, Akti i Pavarësisë i 28 Nëntorit 1912 duhet kuptuar në dy dimensione: si akt i themelimit të shtetit shqiptar dhe si shprehje e aspiratës kombëtare të shqiptarëve për liri, përfaqësim dhe të drejta në të gjitha trojet e tyre.
Është e rëndësishme të theksohet se shpallja e Pavarësisë nuk përcaktoi vetvetiu kufijtë e shtetit shqiptar. Këta u vendosën më vonë nga Fuqitë e Mëdha. Prandaj, karakteri mbarëkombëtar i Aktit të Vlorës duhet dalluar nga kufijtë politikë që u caktuan më 1913.
Prandaj, Kuvendi i Vlorës shënoi një kthesë të pakthyeshme në historinë e shqiptarëve. Ai i dha fund sundimit shekullor osman dhe krijoi bazën për organizimin e një shteti shqiptar me institucione, qeveri dhe përfaqësim ndërkombëtar.
Akti i Vlorës u bë pikë referimi për të gjitha brezat e mëvonshëm. Ai frymëzoi përpjekjet për ruajtjen e shtetit shqiptar, për mbrojtjen e identitetit kombëtar dhe për afirmimin e të drejtave të shqiptarëve që mbetën jashtë kufijve të vitit 1913.
Edhe për Kosovën, 28 Nëntori 1912 kishte dhe vazhdon të ketë rëndësi të veçantë. Ai përfaqëson lidhjen historike me shtetin shqiptar dhe dëshmon se çështja e Kosovës ishte pjesë e pandarë e çështjes kombëtare shqiptare.