Nikollë Loka/
Gjatë periudhës së reformave të Tanzimatit dhe në dekadat pasuese të shekullit XIX, çështja e arsimit në gjuhën shqipe u shndërrua në një nga fushat më të ndjeshme të konfliktit midis autoriteteve osmane dhe elitave shqiptare. Në thelb, ky konflikt nuk ishte thjesht pedagogjik apo kulturor, por lidhej drejtpërdrejt me procesin e formimit të identiteteve kombëtare në një perandori shumëetnike që po përballej me fragmentim të brendshëm.
Reformat e Tanzimatit (1839-1876) synonin modernizimin e shtetit dhe forcimin e kontrollit qendror. Në praktikë, ato nënkuptuan zëvendësimin e autonomisë lokale me administrim të centralizuar, gjë që shkaktoi pakënaqësi në Shqipëri, ku strukturat tradicionale lokale kishin një rol të rëndësishëm. Shkollat osmane, edhe kur u hapën në territoret shqiptare, ishin të orientuara drejt osmanizimit kulturor dhe administrativ, duke përdorur kryesisht gjuhën turke osmane dhe duke përjashtuar gjuhën shqipe nga procesi mësimor.
Frika nga nacionalizmi shqiptar
Një nga arsyet qendrore të kundërshtimit osman ndaj shkollimit shqip ishte frika nga formimi i një identiteti kombëtar shqiptar të pavarur. Në mendimin politik osman të shekullit XIX, sidomos pas krizave territoriale dhe humbjeve në Ballkan, çdo konsolidim gjuhësor shihej si hap drejt separatizmit. Për këtë arsye, gjuha shqipe konsiderohej jo vetëm një mjet komunikimi, por një instrument potencial politik që mund të prodhonte vetëdije kombëtare dhe, rrjedhimisht, të rrezikonte unitetin perandorak. Fillimisht kjo frikë u artikulua në kuadër të osmanizmit, ndërsa më vonë u forcua edhe nën ndikimin e tendencave më konservatore të kontrollit fetar dhe politik.
Pas Kongresit të Berlinit (1878), kjo qasje u bë edhe më e ashpër, duke çuar në mbyllje dhe ndalime të shkollave shqipe, pasi shteti osman e shihte përhapjen e arsimit shqip si pjesë të ndërhyrjeve të fuqive evropiane në Ballkan. Një element tjetër i rëndësishëm ishte ndikimi i fuqive të jashtme, veçanërisht Austro-Hungarisë dhe Italisë, të cilat mbështesnin zhvillimin kulturor dhe arsimor shqiptar. Kjo ndërhyrje e shtonte dyshimin osman se çështja e gjuhës shqipe nuk ishte vetëm kulturore, por edhe politike dhe strategjike. Incidenti i vitit 1912 në Filat, ku ambasadori austriak kërkoi hapjen e shkollave shqipe, tregon qartë se arsimi shqiptar ishte bërë pjesë e diplomacisë ndërkombëtare.
Përveç shtetit osman, edhe institucionet fetare ortodokse greke kundërshtonin zhvillimin e arsimit shqip. Tradicionalisht, shqiptarët ortodoksë ishin integruar në sistemin arsimor greqishtfolës, dhe përhapja e shqipes shihej si kërcënim për autoritetin kishtar dhe mundësinë e krijimit të një kishe të pavarur shqiptare. Në këtë mënyrë, arsimi në gjuhën shqipe u gjend nën presion të dyfishtë: nga njëra anë shteti osman dhe nga ana tjetër hierarkitë fetare rajonale.
Rezistenca shqiptare dhe zhvillimi i vetëdijes kombëtare
Pavarësisht shtypjes, gjatë kësaj periudhe u zhvillua një lëvizje e rëndësishme intelektuale shqiptare. Botimi i “Abetares” (1879) nën ndikimin e Lidhjes së Prizrenit shënoi një moment themelor në institucionalizimin e gjuhës shqipe. Intelektualë si Sami Frashëri, Ismail Kemal Beu, dhe të tjerë, luajtën rol kyç në debatin mbi alfabetin dhe standardizimin e shqipes, duke e lidhur gjuhën me projektin e formimit kombëtar. Megjithatë, këto përpjekje u përballën me ndalime të vazhdueshme, përfshirë ndalimin e shkollave shqipe dhe kufizimin e përdorimit të gjuhës në hapësirat publike dhe fetare.
Gjatë gjithë gjysmës së dytë të shekullit XIX, arsimi u shndërrua në një arenë kryesore konflikti politik. Për shqiptarët, shkollat në gjuhën amtare përfaqësonin mjet emancipimi kulturor dhe kombëtar. Për osmanët, ato përfaqësonin rrezik për fragmentim politik.
Në këtë kontekst, shteti osman ndërmori masa të shumta kufizuese: kontroll të kurrikulave, ndalime të shkollave private shqiptare, dhe kufizim të përdorimit të gjuhës shqipe në institucione publike. Lufta osmane kundër shkollimit shqip nuk mund të kuptohet thjesht si politikë arsimore, por si pjesë e një strategjie më të gjerë për ruajtjen e unitetit perandorak në një kontekst të rritjes së nacionalizmit shqiptar. Megjithatë, këto politika shtypëse patën edhe efekt të kundërt: ato kontribuuan në forcimin e vetëdijes kombëtare shqiptare, duke e bërë gjuhën dhe arsimin një nga shtyllat kryesore të lëvizjes kombëtare shqiptare në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX.