Prof.dr. Pal Nikolli/
Ndryshimet klimatike nuk janë më një kërcënim i largët, një parashikim teorik apo një shqetësim që u përket vetëm studiuesve të atmosferës dhe ekologjisë. Ato janë shndërruar në një realitet që prek drejtpërdrejt jetën e miliarda njerëzve, duke vënë në pikëpyetje sigurinë ushqimore, stabilitetin ekonomik, ekuilibrat shoqërorë dhe, mbi të gjitha, të drejtën themelore të njeriut për të jetuar dhe për t’u ushqyer.
Një paralajmërim veçanërisht shqetësues vjen nga Programi Botëror i Ushqimit (World Food Programme – WFP), sipas të cilit një rritje prej vetëm 1°C e temperaturës, mbi mesataren afatgjatë lokale, mund të shtyjë deri në 276 milionë njerëz të tjerë drejt urisë. Kjo shifër nuk duhet parë thjesht si një statistikë alarmante. Ajo përfaqëson miliona jetë njerëzore, familje të ekspozuara ndaj pasigurisë, fëmijë të rrezikuar nga kequshqyerja dhe komunitete të tëra që mund të humbasin kushtet minimale të mbijetesës.
Në këtë kontekst, ndryshimi klimatik merr një dimension shumë më të gjerë sesa ai mjedisor. Ai bëhet një faktor përcaktues i së ardhmes demografike, ekonomike dhe gjeopolitike të botës.
I. Një gradë Celsius dhe pasojat e shumëfishta mbi sistemet natyrore.
Në vështrim të parë, një rritje prej 1°C mund të duket e papërfillshme. Megjithatë, në sistemin kompleks të klimës dhe të ekuilibrave ekologjikë, edhe një ndryshim relativisht i vogël i temperaturës mesatare mund të shkaktojë pasoja të konsiderueshme. Veçanërisht kur bëhet fjalë për rajone që ndodhen pranë kufijve kritikë të tolerancës termike dhe ujore të ekosistemeve.
Temperatura nuk është një tregues i izoluar meteorologjik. Ajo ndërvepron me reshjet atmosferike, avullimin, lagështinë e tokës, regjimin hidrologjik, qarkullimin atmosferik dhe proceset e zhvillimit të vegjetacionit. Ndryshimi i këtyre parametrave mund të shkaktojë një zinxhir pasojash që përfundimisht reflektohen në prodhimin bujqësor dhe në mundësinë e popullsisë për të siguruar ushqimin e nevojshëm.
Rritja e temperaturave favorizon intensifikimin dhe zgjatjen e valëve të të nxehtit, shton kërkesën për ujë në bujqësi, përshpejton avullimin dhe mund të përkeqësojë periudhat e thatësirës. Në disa rajone, ajo shoqërohet me ndryshime në shpërndarjen sezonale të reshjeve, ndërsa në të tjera rrit rrezikun e përmbytjeve dhe të ngjarjeve ekstreme atmosferike.
Kështu, ndryshimet klimatike nuk prodhojnë vetëm një rritje të temperaturës, por destabilizojnë marrëdhëniet ndërmjet tokës, ujit, atmosferës, bimësisë dhe veprimtarisë njerëzore.
II. Bujqësia përballë një krize të re ekologjike.
Bujqësia është një nga sektorët më të ekspozuar ndaj ndryshimeve klimatike, sepse prodhimi i saj varet drejtpërdrejt nga kushtet natyrore. Drithërat, misri, gruri, orizi, soja dhe kulturat e tjera ushqimore kanë kërkesa specifike termike dhe ujore, të cilat ndryshojnë sipas fazave të zhvillimit biologjik.
Temperaturat e larta gjatë periudhave kritike të lulëzimit dhe formimit të kokrrës mund të reduktojnë ndjeshëm rendimentin. Mungesa e lagështisë në tokë kufizon zhvillimin e sistemit rrënjor dhe përthithjen e lëndëve ushqyese, ndërsa thatësirat e zgjatura mund të shkaktojnë humbje të konsiderueshme të prodhimit.
Në të njëjtën kohë, ndryshimet klimatike ndikojnë në shpërndarjen gjeografike të kulturave bujqësore, në ciklet e vegjetacionit, në përhapjen e dëmtuesve dhe sëmundjeve të bimëve, si dhe në degradimin e tokave bujqësore.
Në këtë mënyrë, ndryshon jo vetëm sasia e prodhimit, por edhe struktura territoriale e potencialit bujqësor. Zona që tradicionalisht kanë qenë të përshtatshme për kultivimin e disa produkteve mund të humbasin gradualisht avantazhet e tyre klimatike, ndërsa rajone të tjera mund të përballen me kushte të reja dhe të paparashikueshme.
Kjo e bën të domosdoshëm rishikimin e politikave bujqësore, të sistemeve të ujitjes, të përzgjedhjes së kulturave dhe të modeleve të menaxhimit të tokës.
III. Nga kriza klimatike te kriza ekonomike dhe sociale.
Një nga aspektet më të rrezikshme të ndryshimeve klimatike është fakti se pasojat e tyre nuk kufizohen në humbjen e prodhimit bujqësor. Ato përhapen në të gjithë zinxhirin ekonomik dhe shoqëror të furnizimit me ushqime.
Reduktimi i prodhimit vendas, dëmtimi i infrastrukturës së transportit, ndërprerja e zinxhirëve të furnizimit dhe rritja e kostove të prodhimit mund të shkaktojnë luhatje të mëdha të çmimeve në tregjet kombëtare dhe ndërkombëtare.
Në këto kushte, ushqimi mund të vazhdojë të jetë fizikisht i pranishëm në treg, por të bëhet ekonomikisht i papërballueshëm për miliona njerëz. Këtu qëndron një nga dallimet themelore ndërmjet mungesës së ushqimit dhe pasigurisë ushqimore: problemi nuk është vetëm nëse ushqimi prodhohet, por edhe nëse njerëzit kanë mundësi ekonomike dhe fizike për ta siguruar atë.
Popullsitë me të ardhura të ulëta, familjet rurale që varen nga bujqësia për mbijetesë, komunitetet që jetojnë në rajone të thata dhe vendet me kapacitete të kufizuara ekonomike janë veçanërisht të cenueshme.
Për pasojë, ndryshimet klimatike mund të thellojnë pabarazitë ekzistuese, të shtojnë varfërinë, të nxisin migracionin e detyruar dhe të krijojnë tensione sociale e politike.
Uria, në këtë kuptim, nuk është vetëm rezultat i mungesës së burimeve natyrore. Ajo është edhe pasojë e pabarazisë në shpërndarjen e tyre, e dobësisë së institucioneve, e konflikteve dhe e pamundësisë së një pjese të popullsisë për të përballuar goditjet ekonomike e mjedisore.
IV. Gjeografia e urisë dhe pabarazia territoriale përballë klimës.
Kriza klimatike nuk shpërndahet në mënyrë të njëtrajtshme në sipërfaqen e Tokës. Përkundrazi, ajo krijon një gjeografi të diferencuar të rrezikut, ku disa territore përballen me ekspozim dhe cenueshmëri shumë më të lartë se të tjerat.
Rajonet e thata dhe gjysmë të thata, pjesë të Afrikës Subsahariane, zona të Azisë Jugore, rajone të Lindjes së Mesme dhe territore të caktuara të Amerikës Latine janë veçanërisht të ndjeshme ndaj ndërthurjes së temperaturave të larta, mungesës së ujit dhe varësisë ekonomike nga bujqësia.
Megjithatë, rreziku nuk përcaktohet vetëm nga intensiteti i dukurisë klimatike. Ai varet edhe nga ekspozimi i popullsisë, niveli i varfërisë, infrastruktura, kapacitetet teknologjike dhe aftësia institucionale për t’u përshtatur.
Kjo do të thotë se dy rajone që përjetojnë të njëjtën rritje të temperaturës mund të kenë pasoja krejtësisht të ndryshme. Njëri mund ta përballojë përmes teknologjisë, ujitjes dhe rezervave ushqimore, ndërsa tjetri mund të përballet me humbje të prodhimit, varfëri dhe uri.
Pikërisht këtu gjeografia merr një rol thelbësor në kuptimin dhe menaxhimin e krizës. Analiza hapësinore mundëson identifikimin e zonave më të ekspozuara, vlerësimin e shpërndarjes së burimeve ujore, monitorimin e ndryshimeve të përdorimit të tokës dhe përcaktimin e territoreve ku ndërhyrjet janë më urgjente.
Sistemet e Informacionit Gjeografik (GIS), telezhvillimi (Remote Sensing), imazhet satelitore, modelet klimatike dhe analizat gjeohapësinore krijojnë mundësi të reja për monitorimin dhe parashikimin e rrezikut. Integrimi i këtyre teknologjive me të dhënat demografike, bujqësore dhe ekonomike mund të ndihmojë në ndërtimin e hartave të cenueshmërisë dhe të rrezikut ushqimor.
Në këtë mënyrë, hartografia dhe gjeoinformacioni nuk janë thjesht mjete për paraqitjen e dukurive, por instrumente të rëndësishme për vendimmarrjen, planifikimin territorial dhe parandalimin e katastrofave humanitare.
V. COP31 dhe përgjegjësia e politikës ndërkombëtare.
Në këtë debat merr rëndësi të veçantë edhe Konferenca e Palëve për Ndryshimet Klimatike, COP31, si pjesë e procesit ndërkombëtar për përballimin e krizës klimatike.
Samitet klimatike nuk duhet të mbeten vetëm hapësira për deklarata politike, objektiva afatgjata dhe marrëveshje diplomatike. Ato duhet të shndërrohen në mekanizma realë për zbatimin e politikave të reduktimit të emetimeve të gazeve serrë, përshtatjen ndaj ndryshimeve klimatike dhe mbrojtjen e popullsive më të cenueshme.
Ekziston një kontradiktë e thellë në mënyrën se si shpërndahen përgjegjësitë dhe pasojat e krizës klimatike. Vendet dhe komunitetet që kanë kontribuar më pak në emetimet historike të gazeve serrë shpesh janë ndër më të ekspozuarit ndaj pasojave të tyre.
Kjo pabarazi e bën të domosdoshëm financimin klimatik, transferimin e teknologjisë, mbështetjen për bujqësinë e qëndrueshme dhe forcimin e kapaciteteve institucionale në vendet në zhvillim.
Përshtatja klimatike nuk mund të realizohet vetëm përmes rekomandimeve teorike. Ajo kërkon investime konkrete në infrastrukturën ujore, sistemet e paralajmërimit të hershëm, mbrojtjen e tokave bujqësore, kërkimin shkencor dhe zhvillimin e varieteteve bujqësore më rezistente ndaj stresit termik e hidrik.
Po aq e rëndësishme është që siguria ushqimore të trajtohet si pjesë integrale e politikave klimatike, dhe jo si një çështje dytësore që trajtohet vetëm kur ndodh një katastrofë.
VI. Shqipëria përballë sfidave të ndryshimeve klimatike.
Edhe Shqipëria nuk është jashtë kësaj problematike. Pozicioni gjeografik në rajonin e Mesdheut, karakteristikat e relievit, shpërndarja e pabarabartë e reshjeve dhe varësia e një pjese të konsiderueshme të ekonomisë rurale nga kushtet natyrore e bëjnë vendin të ekspozuar ndaj pasojave të ndryshimeve klimatike.
Rritja e temperaturave, periudhat e zgjatura të thatësirës, ndryshimet në regjimin e reshjeve, valët e të nxehtit, përmbytjet dhe erozioni i tokës përbëjnë sfida që kërkojnë vëmendje të veçantë shkencore dhe institucionale.
Bujqësia shqiptare, e karakterizuar në shumë zona nga fragmentimi i pronësisë, infrastruktura jo gjithmonë e mjaftueshme e ujitjes dhe kapacitetet e kufizuara financiare të fermerëve, mund të përballet me vështirësi gjithnjë e më të mëdha.
Prandaj, është e domosdoshme që politikat bujqësore të mbështeten në studime të hollësishme gjeografike, klimatologjike, hidrologjike dhe agronomike. Hartimi i hartave të rrezikut klimatik, monitorimi i vazhdueshëm i tokave bujqësore, vlerësimi i potencialit ujitës dhe përcaktimi i zonave me cenueshmëri të lartë duhet të jenë pjesë e planifikimit kombëtar.
Universitetet, institucionet kërkimore dhe strukturat publike kanë përgjegjësinë të kontribuojnë në këtë proces përmes studimeve shkencore, teknologjive moderne dhe përgatitjes së specialistëve të aftë për të përballuar sfidat e reja.
VII.Mbrojtja e klimës është mbrojtje e jetës.
Paralajmërimi se një rritje prej vetëm 1°C e temperaturës mund të shtyjë deri në 276 milionë njerëz të tjerë drejt urisë është një mesazh që duhet të kapërcejë kufijtë e statistikave dhe të diplomacisë ndërkombëtare.
Ai na kujton se klima, ushqimi, uji, ekonomia dhe jeta njerëzore janë pjesë të një sistemi të vetëm, ku destabilizimi i një elementi mund të shkaktojë pasoja zinxhir në të gjithë sistemin.
Nuk mund të flitet për zhvillim të qëndrueshëm kur miliona njerëz rrezikojnë të mbeten pa ushqim. Nuk mund të flitet për drejtësi globale kur komunitetet më pak përgjegjëse për ndotjen paguajnë çmimin më të lartë të krizës klimatike. Dhe nuk mund të konsiderohet e suksesshme politika mjedisore nëse ajo nuk arrin të mbrojë jetën, shëndetin dhe dinjitetin njerëzor.
Sfida e vërtetë e kohës sonë nuk është vetëm të parashikojmë se sa do të rritet temperatura e planetit, por të kuptojmë se sa jetë njerëzore mund të rrezikohen nga mosveprimi ynë.
Një gradë Celsius mund të duket pak në termometrin e një njeriu, por për një fermer që humbet të korrat, për një familje që nuk siguron dot bukën e përditshme apo për një fëmijë që përballet me kequshqyerjen, ajo mund të përfaqësojë kufirin tragjik ndërmjet mbijetesës dhe urisë.
Klima nuk njeh kufij politikë, uria nuk njeh kufij gjeografikë dhe përgjegjësia për të mbrojtur jetën nuk duhet të njohë kufij moralë.