Prof. Milazim Krasniqi
Nga filozofia e Platonit deri te praktika e Stalinit
Roli i shkrimtarit në shoqëri, me anën e mirë dhe të keqe të këtij roli, ëshë bërë objekt i diskutimit që nga paraqitja e faktuar si person me mision dhe me profesion të veçantë. Si edhe për shumë çështje të tjera, edhe ky tematizim i rolit të shkrimtarit në shoqëri, përsa e përket identifikimit dhe vlerësimit filozofik, i takon Platonit, filozofit të njohur të antikës. Platoni në kapitulin e dhjetë teë veprës “Shteti” (ose “Republika”), mirret gjerësisht me rolin e shkrimtarit dhe të letërsisë në shtetin që e kishte projektuar si shtet ideal. Duke marrë para sysh karakterin spekulativ që i mveshte shkrimtarit (imitues me fjalë, por që vetë nuk dinte të krijonte atë që e përshkruante, fjala vjen punën e këpuctarit), Platoni thoshte se shkrimtari nuk di të realizojë njohjen dhe nuk di të afrojë pranë vetes njerëz që do ta nderonin. Bile thoshte se shkrimtari as vetë nuk e kupton atë që shkruan, po e bën vetëm imitimin, dhe me atë imitim ai në fakt i mashtron njerëzit. Pëfundimisht, në konkludimet e tij lidhur me shkrimtarin dhe me letërsinë, Platoni thoshte se “në shtetin tonë mund t’i pranojmë vetëm ato këngë që janë himne perëndive dhe fjalime lavdëruese të dedikuara të mirave”.
Shkrimtarët që dilnin jashtë kësaj kërkese të tij, ai propozonte që të përjashtoheshin nga shteti si të padëshirueshëm dhe veprat e tyre të mos qarkulloheshin. Nga ky përshkrim i shkurtër, është e qartë se Platoni e shihte rolin e shkrimtarit në shoqëri e në shtetin ideal të tij, si tejet negativ, mashtrues dhe shqetësues, prandaj edhe propozonte kufizime ndaj personit të tij dhe ndaj veprës së tij. Denoncimi i Platonit për shkrimtarët do të përshkojë mbarë historinë dhe asnjëherë nuk këputet plotësisht. Ky denoncim kryesor me autorësi të filozofit të antikës, do të pasurohet më vonë edhe me me aspekte të tjera negative të trajtimt të rolit të shkrimtarit në shoqëri. Kështu, Aristoteli do të fut një koncept të ri lidhur me këtë rol. Aristoteli thoshte se “është vënë re se poetët e njohur, artistët dhe politikanët, kanë qenë ngapak melaknkolikë, ngapak të sëmurë shpirtërisht, e ngapak mizantropë.”
Theksimi i sëmundjes shpirtërore në këtë kontekst, do të bëhet në periudha të ndryshme të diktaturave, një argument kryesor për përndjekjen e shkrimtarëve dhe për shkatërrimin e shumëve prej tyre. Mbi këtë koncept nismëtar, lidhur me sëmundjen e shkrimtarëve, pastaj është zhvilluar edhe disiplina e studimit të sëmundjeve të shkrimtarëve, Patografia, po edhe një sërë disiplinash të tjera klinike.
Vlerësimet e tilla të këtyre filozofëve, si edhe masat që janë ndërmarrë nëpër histori kundër shkrimtarëve, që nga persekutimet e deri te eliminimet fizike, e patën arritur kulmin në regjimin stalinist në Bashkimin Sovjetik. Në atë vend një numër i madh i shkrimtarëve u internua dhe shumë sish u eliminuan fizikisht, për shkak të qëndrimeve të tyre politike, ose të veprave të tyre, që cilësoheshin si veprimtari antishtetërore.
Tre faktorë të ndikimit të shkrimtarit në shoqëri
Përtej kualifikimeve arbitrare filozofike dhe politike, roli konkret i një shkrimtari në shoqërinë së cilës i takon, realisht varet nga tre faktorë:
– Karakteri dhe angazhimi i tij në aktivitete të ndryshme letrare, kulturore, fetare, politike ose kombëtare,
– Aftësia e veprës së tij letrare që të ndikojë te publiku, te bashkëkohanikët, dhe
– Gjendja e shoqërisë.
1. Sa i përket angazhimit konkret të shkrimtarit, ky faktikisht paraqet nivelin e drejtpërdrejttë të ndikimit dhe të ushtrimit të rolit në shoqëri. Këtu del në plan të parë aktiviteti politik dhe qytetar i shkrimtarit. Me këtë aktivitet roli i tij në shoqëri është më i theksuar dhe më me ndikim të drejtpërdrejtë në zhvillimet politike e shoqërore. Në këtë rast shkrimtari bëhet pjesë e angazhimit, përkatësisht me njërën këmbë bën pjesë në elitat politike dhe në strukturat e pushtetit ose të opozitës. Pra, në këto raste, ai më shumë është në rolin e politikanit, se sa të shkrimtarit. Mirëpo, është me interes të theskohet se ndjeshmëria e qytetarëve ndaj këtij angazhimi politik të tij, mund të jetë e ndikuar nga autoriteti i tij si shkrimtar, që zakonisht është evident, sepse ai formësohet nga ndikimi i veprës së tij letrare mbi publikun. Prandaj, ky angazhim është disi i dyzuar, edhe letrar edhe politik. Kjo edhe mbetet njëra nga karakteristikat e angazhimit të shumicës së shkrimtarëve në jetën politike dhe shoqërore.
Angazhimi konkret politik: Dante Aligieri dhe Fan Noli si raste
Një shembull i shkrimtarit që e ka ushtruar angazhim konkret në politikë, në kohërat e hershme, është ai i poetit italian Dante Aligieri. I gjendur në luftërat politike ndërmjet klaneve të tregëtareve të Firencës, Dante Aligieri ushtroi ndikim në formulimin e kërkesave politike të fraksionit të cilit i përkiste. Mirëpo, kur ai fraksion pësoi disfatë, ai u detyrua të largohej nga vendlindja e të fshehej nëpër shpella, sepse për të ishte dhënë aktgjykimi që të “digjej i gjallë, kudo që të kapej”. Është e njohur se një pjesë të mirë të “Komedisë Hyjnore”, Dante Aligieri e ka shkruar në periudhën e internimit. Ndërsa, në epigramin mbi varrin e tij, ai e kishte lënë testament që të shkruhej: “Këtu pushon Dante, i dëbuar nga vendlindja e vet”.
Në letërsinë tonë një shembull shkrimtarit që luan rol direkt në shoqëri, me aktivitet politik e revolucionar, sikundër që këto ngjarje ndikojnë pastaj edhe mbi poezinë e tij, është Fan Noli. Noli ishte aktiv në luftërat politike në Shqipërinë e fillimit të viteve 20. Në ngjarjet që pasuan nga zgjedhjet e vitit 1924, ai bashkë me disa politikanë dhe disa oficerë, luajti rol qendror në formulimin e kërkesave politike dhe në marrjen e pushtetit me mjete të dhunshme revolucionare, dhe si rezultat i atij angazhimi, ai erdhi në krye të qeverisë shqiptare. Mirëpo, në ngjarjet që pasuan, me ç’rast në dhjetor të vitit 1924 Ahmet Zogu u rikthye në Shqipëri dhe e mori pushtetin, Noli u detyrua të arratisej nga Shqipëria.
Edhe numri më i madh i pjesëtarëve të qeverisë së tij poashtu ikën nga atdheu dhe jetuan për disa vite në internim. Noli në vitet që pasuan, iu rikthye krijimtarisë letrare dhe shkroi disa nga pozitë më të bukura, që tematizonin luftën politike, arratisjen dhe portretet e kundërshtarëve politikë. Në këtë mënyrë, poezia e tij ishte mpleksur me idetë politke të autorit dhe me synimin që ë ndikonte në zhvillimet politike dhe shoqërore në Shqipëri. Në kontekst të pasojave që solli roli i tillë i Nolit si shkrimtar i angazhuar në lëvizje politike, ishte edhe fati i dhjetëra intelektualëve dhe politikanëve shqiptarë të atyre ngjarjeve. Duke u gjendur në internim, pa burime për jetesë, shumë sish u detyruan të rekrutoheshin e të punonin për hesapet e politikës së Jugosllavisë, të Italisë dhe të Komniternit, për çka ka lënë dëshmi njëri nga protagonistët e atyre ngjarjeve, Sejfi Vllamasi. Në këtë mënyrë, roli i mëtejshëm i shumë prej tyre në hapjen e portave për inflitrimin dhe dominimin e Italisë fashiste dhe madje për përgatitjen e terrenit për pushtimin e Shqipërisë, ka qenë i theksuar.
Sado që ende nuk është bërë një studim i plotë interdisiplinar lidhur me rolin e Nolit në këto ngjarje dhe pasojat e tyre në tërë historinë e mëvonshme të Shqipërisë, nuk është zor të nxirret konkluzioni se roli i këitj shkrimtari në ngjarjet politike dhe shoqërore të viteve të njëzeta, ka qenë evident.
Ndikimi i shkrimtarit në shoqëri nëpërmjet veprës letrare: Volteri, Pushkini, Naim Frashëri si raste
2. Roli më i tërthortë i shkrimtarit në shoqëri, megjithëse më efektiv dhe më afatgjatë, realizohet me anën e ndikimit të ideve të veprës letrare. Publiku lexues ekspozohet ndikimit të ideve të veprës letrare në mënyrë të natyrshme dhe spontane. Ato janë ide të reja, përmbajtje të reja dhe sit ë tilla e grishin fantazinë e publikut. Formësimi i ideve politike dhe shoqërore, në nivele të figuracionit artistik, bën që publiku të mban më shumë në mend ato ide dhe madje t’i përvehtësojë, fillimisht në nivel psikologjik e më vonë edhe në nivel politik dhe intelektual. Në rast se masa e publikut është më e madhe, atëherë motivimi i tyre me idetë e përvehtësuara të shkrimtarit, bëhet më i madh dhe mund të shndërrohet në forcë të ndryshimeve politike. Këtë fuqi të ndikimit të ideve letrare në mobilizimin e publikut, më së shumti e ka pasur dramaturgjia dhe teatri, për çka ka dëshmi nga antika greke dhe nga periudha elizabetiane e teatrit e deri te Revolucioni Francez.
Në periudha të ndryshme të zhvillimit të kulturës e të shoqërisë, ka pasur vepra letrare që kanë ushtruar ndikime të fuqishme në formësimin e ideve sociale, politike e kombëtare, jo vetëm në niveline ideologjisë e të propagandës, po edhe të emancipimit të përgjithshëm dhe të krijimit të identitetit nacional. Mund të përmenden në këtë kontekst veprat e Volterit. Ky shkrimtar dhe filozof i madh, disa herë edhe u internua, sepse shihej si person me rrezikshmëri të lartë për rendin. Vetë mbreti i Francës ishte i irituar nga fama e Volterit. Megjithatë, ai vetë mbreti nuk kishte fuqinë që të ndalonte ndikimin e veprës së Volterit në shoqërinë franceze. Ndodhi madje që për gjallje të Volterit u mblodhen kontribute që të ngrihej përmendorja e tij ë Paris, dhe kontribute dhanë nga shtete të tjera, ndërsa mbreti i Francës abstenoi. Roli i veprës së Volterit në kompaktësimin e identitetit Francës dhe në afrimimin e kulturës së saj në botë, ishte kolosal.
Po e njëjta gjë mund të thuhet edhe për veprën letrare të Pushkinit. Pas dënimit të parë për shkak se i përkiste shoqërisë së fshehtë “Llampa e gjelbër” dhe pas publikimit të poezisë “Ode lirisë”, Pushkini i kaloi disa vite në internim. Mirëpo, në internim ai i shkroi disa nga veprat e tij të mëdha, duke përfshirë këtu edhe Eugen Oneginin. Veprat e tij ushtronin një ndikim magjepsës në publikun e kohës. Kur iu hoq dënimi i internimit dhe u kthye në Moskë, Pushkini u prit si një hero. Pra, edhe pse angazhimi konkret politik e qytetar ishte modest, ndikimi i veprës së tij bëri që ai të konsiderohej një reformator i shoqërisë ruse të kohës së vet.
Ne letërsinë shqipe si model i shkrimtarit që luan rol të jashtëzakonshëm me veprën e tij ka qenë Naim Frashëri. Vepra e tij letrare, bashkë me tekstet shkollore që i hartoi për nevojat e shkollave të para shqipe, luajti rol në formësimin e identiettit kombëtar shqiptar.
Naim Frashëri në fakt ishte i lidhur me Lëvizjën Kombëtare, sepse i vëllai i tij, Abdyli, ishte lideri politik i asaj lëvizjeje, ndërsa vëllau tjetër, Samiu, praktikisht ishte ideologu i saj kryesor. Naim Frashëri e ndihmoi lëvizjen kombëtare edhe konkretisht, mirëpo roli në atë lëvizje dhe në formësimin e ideve nacionale, ishte pakrahasimist më i vogël se roli i veprës së tij letrare.
Ndryshimet revolucionare të fundshekullit XX dhe roli i shkrimtarëve
3. Gjendja e shoqërisë ëshë një faktor shumë më objektiv sa i përket rolit që luan shkrimtari në të. Shoqëria që gjendet në jostabilitet social dhe politik, në konfuzion të ideologiisë dhe të religjionit, në momente të caktuara është më e prirur që të pranojë rolin dhe idetë e shkrimtarit. Pra, sa më të vogël që e ka pushteti politik legjitimitetin, aq më e madhe është mundësia që shkrimtari të imponohet vetë dhe idetë e tij të ushtrojnë ndikim direkt në shoqëri. Shembulli më i fortë i zhvillimeve të tilla ka qenë blloku i Lindjes në momentin kur doli në sipëpfaqe kriza e porjektit të komunizmit si praktikë dhe si ideologji. Në shumë vende si në Çekosllovaki, në Slloveni, në Kroaci e në Kosovë, shkrimtarët u bënë themelues të projekteve të reja politike, të cilat nga shoqëria u pranuan në mënyrë pothuajse plebishitare. Në Çekosllovaki lider i lëvizjes së madhe politike dhe sociale u bë shkrimtari disident Vaclla Havel, i cili kishte kaluar disa vite në burgjet komuniste. Para se të burgosej, Haveli dhe një grup shkrimtarësh e intelektualësh të tjerë çekë e sllovakë, ishin krijues të një asociacioni që quhej “Karta 77” e cila kishte promovuar ide alternative kulturore, politike dhe shoqërore.
Në Slloveni shkrimtarët ishin forca e refuzimit të jugosllavizmit dhe të etatizmit serbo-jugosllav. Angazhimet e tyre në revistën “Nova revija” , në Shoqatën e Shkrimtarëve Sllovenë dhe në Lidhjen e Shkrimtarëve të Jugosllavisë, bëri q ët ata të krijonin një influencë të fortë në opinionin public e politik sllovenë kundër politikës serbomadhe të dominimit. Ajoqë ëhstë më interesante, shkrimtarët sllovenë e hartuan një dokument që quhej Kushtetuta e shkrimtarëve, ku ata projketuan për herë të parë pavarësinë e Sllovenisënga ish Jugosllavia. Në atë kohë, politika zyrtare sllovene ishte në favor të decentralizimit dhe të krijimit të një konfederate jugosllave, mirëpo presioni i shkrimtarëve sloovenë, bashkë me disa media dhe struktura të tjera intelektuale, u bënë promotorë të ndryshimit të kursit politik e nacional slloven. Shumë prej tyre, si Dimitrije Rupel, Jasha Zllobec, Matjash Hanzhek, etj., më vonë morën poste të larta shtetërore në vendin e tyre të pavarur.
Në Kroaci Shoqata e Shkrimtarëve të Kroacisë u bë epiqendra e kërkesave nacionale dhe prej saj doli edhe patia HDZ me në krye Franjo Tuxhmanin, që e udhëhoqi vendin drejt luftës së armatosur për pavarësi. Në Kosovë poashtu Shoqata e Shkrimtarëve e Kosovës, e drejtuar nga kryetari i saj i atëhershëm, Ibrahim Rugova, në vitet 1988 e 1989, u bë qendra e ideve të refuzimit të masave të regjimit serb-jugosllav dhe e artikulimit të interesave politike të shqiptarëve të Kosovës. Po prej asaj bërthame të shkrimtarëve u idejua dhe u krijua edhe partia e parë politike e shqiptavëve të Kosovës, Lidhja Demokratike e Kosovës.
Përvoja e decenies së kaluar në shtetet e botës së dytë, dëshmoj se mund të flitet për ndikimin më të ndjeshëm të shkrimtarit në disa nivele ose në disa situata nëpër të cilat kalon shoqëria:
a) Roli dhe ndikimi i tij në ndonjë grup social të pakënaqur,
b) Roli i shkrimtarit në situata të krizave dhe zhvillimeve revolucionare politike dhe sociale,
c) Roli i shkrimtarit në projekte kombëtare, kur gjendet në situatë të definimit të tij.
Përvojat e njohura të këtij roli të shkrimtarit në shoqëri, sikundër edhe vlerësimet e dikurshme të Platonit, (nëse atyre u hiqet tendenca e autorit), dëshmojnë se shkrimtari në fakt është një opozitë e natyrshme, pothuajse instiktive e pushtetit. Shkrimtari është i vetëdijshëm për përkatësinë e vet sociale dhe kombëtare, është i ndjeshëm ndaj gjendjes së moralit dhe të emancipimt në shoqërinë e vet. Prandaj, me veprën e vet, e shpesh herë edhe me angazhim konkret politik, ai synon që të ndikojë mbi ato zhvillime.
Roli i shkrimtarit në shoqëri me stabilitet politik
Në shoqëri me stabilitet politik dhe me shkallë më të lartë të mirëqenies ekonomike, rrjeshimisht është më e pakët. Në këto shoqëri, shkrimtari ingranohet brenda rrjedhave të tregut të librit dhe në infrastrukturën e arsimit të lartë, ose të mediave, duke qenë më shumë individualisht aktiv e më pak ose pothuajse aspak në projekte kolektive. Në fund të fundit, aty ku janë realizuar projektet e krijimit të kombit e të shtet dhe ku shkalla e mirëqenies ekonomike e ka krijuar kohezionin e nevojshëm social, nuk ka hapësira për revoltë e për opozitë me prejardhje nga arti letrar. Atje opozita është legjitime dhe bën luftë në emër të elektoratit që përfaqëson.
Marrë në përgjithësi, koha jonë është kohë kur roli i shkrimtarit në shoqëri është margjinalizuar, sepse oligarkitë financiare dhe korporatat kanë krijuar epërsi të pashembullt të dominimit mbi shtëpitë botuese, mbi mediat dhe mbi institucionet arsimore e politike. Ata sot më të shumtën luftojnë që të ruajnë statusin e vet të mbijetesës në shoqëritë e veta.
Roli i shkrimtarit në vlerësimin e politikave ndërkombëtare në krizat e ndryshme rajonale dhe globale
Pra, përveç angazhimeve brenda shoqërive të cilave u përkasin si qytetarë, shkrimtarët shpesh herë angazhohen edhe në dhënien e opinioneve dhe të vlerësimeve lidhur me zhvillimet në përmasa rajonale e globale, zakonisht kur është fjala për kriza dhe për luftëra të armatosura, ose edhe për mbrojtjen e ambientit.
Në konteksitn e angazhimit të shkrimtarëve ndaj krizave rajonale, lufta e Kosovës e viteve 1998/1999 është një shembull ku shihet ky lloj angazhimi i disa nga shkrimtarëve më të njohur të botës. Në kohën kur spastrimi etnik dhe gjenocidi serb kundër shqiptarëve mori përmasat e shfarosjes, disa nga shkrimtarët e njohur u vunë në anën e intervenimit ushtarak kundër Serbisë. Shkrimtarë si Mario Vargas Ljosa, Adam Mihnjik, Vacllav Havel, Umbeto Eko, Suzan Sontag, Eli Vizel, Hans Magnus Enserberger, etj., me tekstet e tyre sensibilizuan opinionin publik dhe politik në favor të mbrojtjes së shqiptarëve ë Kosovës nga gjenocidi serb. Mirëpo, pati edhe shkrimtarë e intelektualë si Gabriel Garsia Markes e Noam Çomski, që u deklaruan kundër atij intervenimi.
Ja si e paraqet gjendjen shkrimtari latinoamerikan, Mario Vargas Ljosa: “ NATO-ja nuk lipset qortuar për ndërhyrjen në Jugosllavi, por për faktin se këtë ndërhyrje duhej ta kish kryer këtu e dhjetë vjet të shkuara, si dhe për gabimin e bërë duke shpallur se përjashtonte çdo ndërhyrje tokësore. Të gjitha këto i ndezën dritën e gjelbër diktaturës së Beogradit pë r të vënë në jetë planin për spastrim etnik në Kosovë, një prej krimeve më të lemerishme kundër njerëzimit që janë kryer përgjatë këtij shekulli, i krahasueshëm përnga natyra, edhe pse jo nga numri, me Holokaustin e hebrenjve të realizuar nga Hitleri, ose me deportimin e popujve prej Stalinit, i cili ishte i vendosur në synimin e vet për të rusifikuar Bashkimin Sovjetik.”
Angazhimet e tilla të shkrimtarëve, nuk kanë ndikuar në vendimmarrjet politike, por në krijimin e opinionit publik, nga pikëpamja e rritjes së legjitimitetit të një veprimi politik (në rastin konkret ushtarak), me siguri që kanë ndikimet e veta.
Vlen të kujtohet këtu një rast specifiki rolit që mund t’i ngarkohet në situata të veçanta një shkrimtarit dhe intelektuali. Pikërisht shkrimtari dhe intelektuali Eli Vizel, ( i cili është një njeri që ka mbijetuar kampet naziste të përqendrimit), ishte i dërguari i presidentit amerikan, Bill Klinton, në maj të vitit 1999, për të verifikuar në kampet e të dëbuarve shqiptarë të Kosovës në Maqedoni e në Shqipëri, se a ishte fjala për spastrim etnik dhe dëbim me dhunë. Raporti i Eli Vizelit ishte konfrimim se ishte fjala për dëbim me dhunë dhe për spastrim etnik. Rrjedhimisht politika zyrtare amerikane dhe ajo e OKB-së, e përdorën si argument bindës raportin e Eli Vizelit.
Shënimet
1.Platoni, Shteti, Rilindja, 1980, fq.141
2. Tragjeditë e gjenive, fq. 4 (përkthim i lirë)
3.Sejfi Vllamasi, Ballafaqime politike në Shqipëri( 1897-1942)
4.Mario Vargas Ljosa, “ Një luftë e vonuar”, te libri “Lufta kundër luftës, Ora, Tiranë, 2001, fq.15)