
Nga Fadil Ferizi/
Sot, më 18 nëntor 2026, bëhen 57 vjet nga miratimi i ligjit për themelimin e Universitetit të Prishtinës. Dy vjet para atij vendimi, në një auditor të Fakultetit Filozofik po ndodhte diçka që ia jep kuptimin këtij përvjetori. Në tetor 1967, Muharrem Berisha mbajti ushtrimet e analizës matematike në fakultetin ku ishte diplomuar një vit më parë. Në mars 1968 u zgjodh asistent. Vetëm në vitin akademik 1970/71 mori përsipër edhe ligjëratat. Kështu nisi për të kalimi nga banka e studentit te katedra.
Më 27 nëntor 1968, në rrugët e Prishtinës, kërkesa për universitet u dëgjua krahas kërkesave për republikë, kushtetutë dhe vetëvendosje. Atë ditë u vra Murat Mehmeti, nxënës i Shkollës së Mesme Teknike. Edhe emri i atij nxënësi ka vend në historinë e Universitetit. Kërkesa për të ishte bërë çështje publike para se të merrte formën e ligjit.
Më 18 nëntor 1969, Kuvendi i asaj kohe i Kosovës miratoi ligjin e themelimit. Dekretin e shpalljes e nënshkroi kryetari i Kuvendit, Iljaz Kurteshi. Neni i parë i njihte Universitetit cilësinë e personit juridik. Neni i dytë rendiste katër fakultetet e tij dhe sqaronte një ndryshim vendimtar. Me fillimin e punës së universitetit të ri, Fakulteti Filozofik, Fakulteti Juridiko-Ekonomik dhe Fakulteti Teknik shkëputeshin nga Universiteti i Beogradit. Fakulteti i katërt, ai i Mjekësisë, kishte ligjin e vet të themelimit, të miratuar në Kosovë më 17 qershor 1969. Kuvendi themelues i Universitetit u mbajt më 13 shkurt 1970. Rektor i parë u zgjodh Dervish Rozhaja. Përurimi u mbajt më 15 shkurt, datë që u shpall Dita e Universitetit.
Një revistë para Universitetit
Kush dëshiron të dijë çfarë gjeti të ngritur Universiteti më 1969, mund të hapë numrin e parë të revistës Gjurmime albanologjike, botuar në Prishtinë më 1962. Idriz Ajeti shkruante për një dokument të hershëm të shqipes së Kosovës me shkrim arab. Ali Hadri botonte një studim për epokën e Gjergj Kastriotit, ndërsa Anton Çetta sillte një variant të këngës popullore shqiptare për Luftën e Kosovës. Në të njëjtin numër gjenden punime në shqip dhe në serbisht. Katedra e Albanologjisë kishte tashmë revistën e vet dhe Idriz Ajeti ishte kryeredaktori i saj i parë.
Idriz Ajeti kishte studiuar romanistikë në Beograd dhe që më 1960 jepte mësim në Fakultetin Filozofik të Prishtinës. Gjatë mandatit të tij si rektor, nga viti 1973 deri më 1975, mori jetë Seminari i Gjuhës, Letërsisë dhe Kulturës Shqiptare për të huaj. Gjuhëtari Rexhep Ismajli, i diplomuar dhe më vonë i doktoruar në Prishtinë, e kujton ndarjen e punës për seminarin e parë të vitit 1974. Idriz Ajeti mori drejtimin, kurse Rexhep Ismajli u caktua sekretar dhe punoi për hartimin e tekstit me të cilin të huajt do të mësonin shqip.
Anton Çetta, edhe ai i diplomuar në romanistikë në Beograd, ligjëroi letërsinë e vjetër shqipe dhe më pas drejtoi Degën e Folklorit në Institutin Albanologjik. Më 1972 botoi dy vëllimet Prozë popullore nga Drenica. Puna në terren e kishte mësuar të dëgjonte njerëzit në shtëpitë e tyre. Kur më 1990 të rinjtë nisën pajtimin e gjaqeve, Anton Çetta iu bashkua dhe u bë një nga drejtuesit e lëvizjes. Në intervistën që i dha Zërit të rinisë më 7 prill 1990, ai shpjegonte ç’i ndodhte një familjeje të ngujuar. Toka mbetej pa punuar dhe fëmijëve u pengohej shkollimi. Edhe kjo ishte një përgjegjësi që profesori mori jashtë auditorit.
Nga një doktoratë te brezi tjetër
Jashar Rexhepagiqi dha mësim në Shkollën Normale të Prizrenit dhe drejtoi Shkollën Normale të Prishtinës. Më 1962 nisi të ligjëronte pedagogji në Fakultetin Filozofik të Prishtinës. Në Zagreb mbrojti më 1965 doktoratën për zhvillimin e shkollave dhe të arsimit të shqiptarëve deri më 1918 në viset që më pas u përfshinë në Jugosllavi. Për studentët që po hidhnin hapat e parë në kërkim shkencor, përgatiti dispensën Hyrje në metodologjinë e punës hulumtuese-shkencore, të cilën Universiteti i Prishtinës e botoi më 1972.
Më 20 mars 1971, Rexhep Qosja mbrojti doktoratën për Aleksandër Stavre Drenovën, të njohur si Asdreni, në fakultetin ku ishte diplomuar më 1964. Në komision ishin Idriz Ajeti, Ali Hadri e Jashar Rexhepagiqi nga Prishtina dhe Aleks Buda e Androkli Kostallari nga Tirana. Më vonë Rexhep Qosja u bë profesor në po atë fakultet. Për të parë ç’kuptim kishte bashkëpunimi me Tiranën, mjafton ai amfiteatër. Një i diplomuar i Prishtinës po mbronte kërkimin e vet para profesorëve të të dyja qendrave.
Agim Vinca i kreu studimet dhe doktoratën në Prishtinë, ku ligjëroi letërsinë bashkëkohore shqipe. Sabri Hamiti dhe Zejnullah Rrahmani u diplomuan e doktoruan po aty. Studentët e filologjisë mësonin letërsinë shqipe me Sabri Hamitin dhe teorinë e letërsisë me Zejnullah Rrahmanin. Në histori, Ali Hadri, i diplomuar në Beograd, mbrojti në Prishtinë më 1970 doktoratën për lëvizjen nacionalçlirimtare në Kosovë gjatë viteve 1941–1945 dhe shërbeu si profesor e dekan. Liman Rushiti i kreu në Prishtinë edhe studimet e historisë, edhe doktoratën. Më 1981, Instituti i Historisë ia botoi veprën Lëvizja Kaçake në Kosovë (1918–1928).
Në Degën e Filozofisë dhe të Sociologjisë, lidhja mes dy brezave shihet edhe më qartë. Fehmi Agani, i diplomuar në Beograd dhe doktor i sociologjisë në Prishtinë më 1973, ndihmoi në themelimin e degës. Aty u diplomua në vitin akademik 1978/79 Anton Kolë Berishaj nga Malësia e Tuzit. Ai e nisi punën si asistent dhe, pas doktoratës në Zagreb, ligjëroi sociologjinë e punës. Hivzi Islami u diplomua për gjeografi në Prishtinë, doktoroi në Lubjanë dhe ngriti në Prishtinë drejtimin pasuniversitar të demografisë. Edi Shukriu, e shkolluar për arkeologji në Beograd dhe e doktoruar në Prishtinë, themeloi Degën e Antropologjisë. Studentëve të saj iu hap kështu edhe rruga për të studiuar arkeologji në vend.
Qamil Haxhibeqiri, i diplomuar në matematikë në Prishtinë dhe i doktoruar në Zagreb, ligjëroi topologji në Prishtinë dhe udhëhoqi doktorantë. Salih Gashi i nisi studimet e kimisë në Prishtinë, u diplomua në Beograd dhe doktoroi në Zagreb. Në Prishtinë dha kimi fizike dhe studioi si mund të përdoreshin membranat për pastrimin e ujërave të ndotura me osmozë të kundërt. Në këto dy raste shihet çfarë fitoi Kosova nga studimet jashtë saj. Në një katedër, një student mund ta çonte kërkimin deri te doktorata. Në një laborator, një problem i ujit të ndotur bëhej objekt kërkimi shkencor.
Isuf Krasniqi studioi e doktoroi në Prishtinë, ku ligjëroi teknikën e tensioneve të larta. Myzafere Krasniqi-Limani studioi elektronikë e telekomunikacion në Fakultetin Teknik. Doktoratën e nisi në Beograd dhe e përfundoi në Prishtinë më 2000. Nga viti 2006 deri më 2012 drejtoi Fakultetin e Inxhinierisë Elektrike dhe Kompjuterike. Në Fakultetin Juridik, Arsim Bajrami e nisi punën si asistent, ligjëroi të drejtën kushtetuese dhe përgatiti vetë asistentë të kësaj fushe.
Çfarë solli Tirana në auditorët e Prishtinës
Në faqen e parë të protokollit të 27 tetorit 1970 lexohet se bisedimet ishin zhvilluar në shtator në Prishtinë dhe në tetor në Tiranë. Pika e parë parashikonte që Universiteti Shtetëror i Tiranës të priste 25 kuadro të Universitetit të Prishtinës për specializim, përvojë profesionale e përgatitje doktoratash. Pika pasuese parashikonte edhe ardhjen e kuadrove nga Tirana për specializim në Prishtinë. Protokollin e nënshkruan në Tiranë zëvendësrektori Osman Kraja dhe rektori Dervish Rozhaja. Për vitin pasues, më 10 dhjetor 1971, në Prishtinë nënshkruan rektorët Dervish Rozhaja dhe Jorgji Sota.
Eqrem Çabej ligjëroi për historinë e shqipes dhe për gjuhësinë indoevropiane. Një cikël ligjëratash u incizua dhe më 1973 qarkulloi si dispensë prej 254 faqesh. Kur profesori u kthye në Tiranë, studentëve u mbeti teksti me të cilin mund të vazhdonin punën. Mahir Domi trajtoi sintaksën e shqipes së kohës, Aleks Buda epokën e Gjergj Kastriotit dhe Stefanaq Pollo çështjen e unitetit të popullit shqiptar. Në këto shkëmbime morën pjesë gjuhëtarët Shaban Demiraj e Androkli Kostallari, historiani Selami Pulaha dhe fizikani Rexhep Meidani. Për studentët e mjekësisë erdhën nga Tirana Ylli Popa dhe Ciril Pistoli.
Adnan Qatipi ligjëroi për makinat ngritëse e transportuese, ndërsa Ismail Demneri për termodinamikën dhe turbomakinat. Për një student të inxhinierisë, kjo do të thoshte se mund të mësonte në shqip si punon një turbinë, me termat që do t’i duheshin nesër për t’ia shpjeguar punën e saj një kolegu ose një klase të tërë.
Dy akademi me punë të ndryshme
Piktori Muslim Mulliqi kryesoi komisionin amë të Akademisë së Artit Figurativ. Kuvendi i Kosovës miratoi ligjin e themelimit më 31 korrik 1973 dhe mësimi nisi më 25 dhjetor. Më pas u hap Dega e Artit Muzikor. Në vitin akademik 1986/87, Akademia u shndërrua në Fakultetin e Arteve. Nga atelietë e saj dolën edhe pedagogët që do t’u mësonin pikturën të tjerëve.
Ndërkohë po ngrihej Shoqata e Shkencave dhe e Arteve të Kosovës. Ligji i vitit 1974 u jepte Universitetit dhe fakulteteve të drejtën të propozonin anëtarë. Më 17 maj 1975, Dervish Rozhaja drejtoi mbledhjen e parë të komisionit themelues, ku morën pjesë edhe Idriz Ajeti, Ali Hadri dhe Rexhep Qosja. Shoqata i ngriti organet e veta në dhjetor të atij viti. Më 18 prill 1978 u shpall ligji që e shndërroi në Akademinë e Shkencave dhe të Arteve të Kosovës. Universiteti tashmë po jepte njerëz edhe për institucionet e tjera shkencore e kulturore të vendit.
Kur shtëpitë u bënë salla ligjëratash
Në qershor 1991, profesori i algjebrës Eshref Ademaj këmbënguli që të shpallej konkursi për studentët e rinj. Në rrezik ishte edhe brezi që ende s’e kishte filluar vitin e parë. Në vitin akademik 1991/92, autoritetet serbe ua mbyllën studentëve dhe profesorëve shqiptarë dyert e objekteve universitare. Më 26 nëntor Kuvendi i Universitetit vendosi të vazhdonte mësimin në shqip dhe zgjodhi rektor Ejup Statovcin. Juristi që kishte studiuar në Zagreb, kishte doktoruar në Lubjanë dhe kishte ligjëruar të drejtën civile e sendore në Prishtinë, mori përsipër një universitet të cilit i ishin zënë ndërtesat. Familjet hapën shtëpitë. Në shkurt 1992 nisën mësimet universitare në mjediset alternative.
Çfarë mund të bënte një familje për studentin e mjekësisë? Mund t’i jepte dhomën ku të dëgjonte profesorin. Për praktikën klinike duheshin një mjek, pajisjet dhe qasja te pacienti. Raporti Open Wounds dokumenton dëshminë e vitit 1993 se studentët ushtronin në klinika private dhe se për një pjesë të mësimit të anatomisë u duhej të shkonin në Shqipëri. Neurokirurgu Arsim Morina, i dëbuar nga puna, ushtroi profesionin në Pejë, vazhdoi t’u jepte mësim studentëve dhe më 1996 mbrojti doktoratën në Prishtinë. Në filologji, dekani Zejnullah Rrahmani punoi për rimëkëmbjen e seminarit të nisur më 1974. Dy sesione, më 1995 dhe 1996, u mbajtën në Tiranë.
Çfarë i detyrohemi studentit sot
Sot Universiteti i Prishtinës mban emrin e Hasan Prishtinës. Sipas nenit 2 të Statutit, këtë emër e mori në vitin 2012. Më 1910, Hasan Prishtina ndihmoi të rinj nga Kosova të shkonin në Shkollën Normale të Elbasanit për t’u përgatitur si mësues. Më shumë se gjysmë shekulli para se Kosova të përgatiste profesorët e vet në Prishtinë, ai kujdesej që shkollat shqipe të kishin mësuesit e tyre.
Më 1968, të rinjtë kërkonin universitet në rrugët e Prishtinës. Sot një maturant në Kosovë mund të zgjedhë mes shtatë universiteteve publike të akredituara në vend. Krahas Universitetit të Prishtinës «Hasan Prishtina», sot punojnë Universiteti «Ukshin Hoti» në Prizren, Universiteti «Haxhi Zeka» në Pejë, Universiteti «Fehmi Agani» në Gjakovë, Universiteti «Kadri Zeka» në Gjilan, Universiteti «Isa Boletini» në Mitrovicë dhe Universiteti i Shkencave të Aplikuara në Ferizaj. Në Ferizaj mund ta ndjekësh nga afër lidhjen me Prishtinën. Më 2005, me vendim të Këshillit Drejtues të Universitetit të Prishtinës, Shkolla e Lartë Teknike e qytetit u bë fakultet. Dhjetë vjet më vonë, Ferizaj kishte universitetin e vet.
Në prill të vitit 2026, Parlamenti Studentor i Universitetit të Prishtinës shpalli një thirrje për projekte studentore. Sipas dokumentit, në kategorinë e kërkimit shkencor projekti fitues mund të mbështetej deri në 800 euro. Projektin duhej ta drejtonte studenti. Profesori mund ta ndihmonte si mentor. Pas gjithë këtyre emrave e datave, ia vlen të ndalemi te kjo marrëdhënie. Çfarë ndodh kur një student ka një pyetje të vetën? A gjen një profesor që ia lexon propozimin, një laborator ku mund ta provojë dhe një përgjigje të arsyetuar për punën që ka bërë?
Edhe Statuti i Universitetit i jep studentit fjalë për cilësinë e mësimit. Neni 133 parashikon që në fund të çdo semestri studentët ta vlerësojnë mësimdhënien në mënyrë anonime. Neni 134 ia ngarkon dekanit drejtimin e këtij procesi në fakultet. Studentit i takon të thotë me ndershmëri çfarë mësoi dhe ku ngeci. Fakultetit i takon të tregojë çfarë përmirësoi pasi e dëgjoi. Qytetari që e mban universitetin me paratë publike ka të drejtë ta kërkojë këtë llogari.
Pa arsim, Kosova s’do të ishte këtu ku është sot. Kur iu desh të mbante shkollat hapur, të kujdesej për të sëmurët e të ngrinte institucionet e veta, shumë prej njerëzve që dinin ta bënin atë punë i kishte përgatitur në Prishtinë. Sot, për profesorin që i kushton kohë studentit dhe për institucionin që i siguron librin e laboratorin, edhe ky kujdes është atdhedashuri. Ai student ka të drejtë të vërë në dyshim, me argumente, edhe atë që i thuhet nga katedra. Në tetor të vitit 1967, dikush ia besoi Muharrem Berishës ushtrimet e analizës matematike. Në këtë 18 nëntor, pyetja që i takon Universitetit është se cilit student po i jep sot mundësinë të bëhet profesori i brezit tjetër.
Në fund, dua t’i përshëndes të gjithë ata që, në një mënyrë a në një tjetër, ndihmuan në ngritjen dhe në vazhdimin e punës së Universitetit të Prishtinës. Shumë prej tyre nuk arrita t’i përmend në këtë shkrim. Mirënjohja ime u takon edhe atyre që përgatitën një brez studentësh, atyre që u hapën dyert e shtëpive kur u mbyllën auditorët dhe secilit që, me punën e vet, bëri të mundur që mësimi në shqip të vazhdonte.