đđđ đ»đ đŁđđđ đđ çđ/
Kontaktet arbërore-hungareze duhet të kenë qenë të hershme, që në momentet kur kurora hungareze zotëronte territore të gjera të Kroacisë dhe të Bosnjës së sotme. Dokumentacioni në dispozicion nuk na ndihmon shumë në këtë drejtim, por duke ditur se prania e arbërve qoftë si qytetarë, apo si tregtarë dhe udhëheqës ushtarakë të Republikës së Raguzës ka qenë relativisht e madhe, mund të sugjerojmë se ka pasur një kontakt të ngushtë mes tyre.Gjithësesi këto kontakte do të marrin një rëndësi edhe më të madhe politike dhe ushtarake sidomos në shekullin XV, kur territoret e Arbërit dhe të Hungarisë ishin nën kërcënimin e drejtpërdrejtë të osmanëve. Më 1439 veprimtaritë e trupave osmanne erdhën duke u intensifikuar në Serbi, pranë kufirit jugor të Hungarisë. Në pranverë të po atij viti sulltan Murati II sulmoi dhe pushtoi rajonin në lindje të lumit Morava. Në të njëjtën kohë disa prej vasalëve të osmaneve po shkretonin pjesët perëndimore të mbretërisë së Serbisë. Sulltani rrethoi kryeqytetin e Serbisë, Smederevon. Despoti serb Gjergj Bankoviç ia besoi mbrojtjen e kështjellës së birit, Gregorit, dhe ungjit të tij, Thoma Kantakuzenit, ndërsa për vete u strehua në Hungari tok me djalin e vogël dhe gjithë çmund të mbartë me këtë rast. Në shpurën e tij bënin pjesë edhe shumë fisnikë hungarez. Kjo e fundit, gjatë mbledhjes së Dietës të mbajtur në Bude më 29 maj 1439, vendosi që të organizojë një fushatë kundër osmanëve për të zhdukur rrezikun që i kanosej Beogradit, çfarë e bënte jo dhe aq për tu ardhur në ndihmë serbëve.
NĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« Dieta vendosi qĂ« mbreti tĂ« shkonte nĂ« luftĂ« vetĂ«m me ushtrinĂ« vetjake dhe me forcat e fisnikĂ«risĂ« sĂ« madhe e tĂ« prelatĂ«ve, pa pasur tĂ« drejtĂ« tĂ« thĂ«rriste nĂ«n armĂ« tĂ« gjithĂ« fisnikĂ«t, me pĂ«rjashtim tĂ« rasteve tejmase tĂ« ngutshme, as tĂ« kĂ«rkonte taksa tĂ« pĂ«rgjithshme pĂ«r tĂ« pajtuar mercenar. ĂshtĂ« pikĂ«risht ky momenti kur fillojnĂ« dhe kontaktet e para arbĂ«re-hungareze pĂ«r tĂ« organizuar njĂ« rezistencĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t. NĂ« thelb, ky bashkĂ«punim do tĂ« mbĂ«shtetej mbi sferĂ«n e pĂ«rbashkĂ«t kulturore, pasi tĂ« dyja territoret pĂ«rkisnin nĂ« nocionin gjeografik e kulturor tĂ« EuropĂ«s. Familjet fisnike arbĂ«re ishin pĂ«rfshirĂ« nĂ« atĂ«, çka po pĂ«rbĂ«nte idetĂ« e para tĂ« Rilindjes Europiane, njĂ« lloj ringjallje tĂ« sĂ« kaluarĂ«s sĂ« lavdishme sĂ« kulturĂ«s sĂ« antikitetit dhe lidhjes sĂ« origjinĂ«s sĂ« tyre me heronj tĂ« asaj periudhe. Familjet fisnike arbĂ«re fillojnĂ« tĂ« mbajnĂ« anale dhe kur botohen veprat e tyre mĂ« vonĂ«, si ato tĂ« EngjĂ«llorĂ«ve, p.sh – njĂ« familje fisnike shqiptare nga Drishti, origjina e tyre do tĂ« jetĂ« e lidhur gjithmonĂ« me trashĂ«giminĂ« greko-latine dhe legjenda tĂ« frymĂ«zuara nga ngjarjet e mĂ«parshme nĂ« rajon. Ky tipar Ă«shtĂ« shumĂ« i rĂ«ndĂ«sishĂ«m pasi pĂ«rcakton pĂ«rkatĂ«sinĂ« e identitetit qĂ« kĂ«to familje fisnike ndiejnĂ«, por edhe sepse ato pĂ«rfshihen nĂ« afĂ«rsinĂ« midis tyre dhe familjeve tĂ« tjera europiane duke pĂ«rforcuar kĂ«shtu idenĂ« europiane tĂ« rajonit qĂ« zĂ« fill nga miti i lashtĂ« i EuropĂ«s, por qĂ« ushqehet rrugĂ«s edhe me mite tĂ« rinj.
Kontaktet e para diplomatike shqiptaro-hungareze mendohet se janĂ« vendosor pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« pikĂ«risht nĂ« fillimet e epokĂ«s sĂ« SkĂ«nderbejane. ProtagonistĂ«t kryesorĂ« tĂ« tyre kanĂ« qenĂ« Heroi ynĂ« KombĂ«tar Gjergj Katrioti SkĂ«nderbeu (1405-1468) dhe mbreti polak Vlladisllavi III (1424-1444) dhe regjenti hungarez, governatori i TransilvanisĂ« Janosh Huniadi, sundues tĂ« shtetit polako-hungarez. Kryeqyteti i kĂ«tij shteti ishte me rotacion, njĂ«herĂ« Krakovi i PolonisĂ« dhe herĂ«n tjetĂ«r Buda i HungarisĂ«. Fillimet e fitoreve tĂ« Janosh Huniadit nĂ« digĂ«n danubiane pĂ«rforcuan autoritetin e mbretit polak Vladislav nĂ« Hungari dhe ngjallĂ«n shpresat tek popullsitĂ« e Ballkanit qĂ« ishin nĂ«n zgjedhĂ«n osmane. PopullsitĂ« e krishtera tĂ« Ballkanit, e sidomos ato tĂ« vendeve kufitare me rajonet qĂ« kishin pushtuar osmanĂ«t, vuanin nĂ«n arbiritretin dhe dhunĂ«n ndaj tokave tĂ« pushtuara qĂ« ende nuk kishin pranuar Islamin apo nuk kishin realizuar njĂ« armĂ«pushim me Sulltanin. NĂ« ligjin klasik islamik, ndarjet kryesore tĂ«territoreve qĂ« sundonte Sulltani ishin si mĂ« poshtĂ«: Dar al-islam (territori i Islamit / nĂ«nshtrimi vullnetar i Zotit), duke treguar rajone ku mbizotĂ«ronte ligji islamik, dar al-sulh (lit. territori i traktatit) qĂ« tregon – Tokat joislamike tĂ« cilat kanĂ« pĂ«rfunduar njĂ« armĂ«pushim me njĂ« qeveri myslimane, dhe dar al-harb (territor i luftĂ«s), qĂ« tregon vendet fqinje jo-islamike sunduesit e tĂ« cilave thirren tĂ« pranojnĂ« Islamin. Inkursionet e osmanĂ«ve, gjithnjĂ« mĂ« tĂ« shpeshta nĂ« atĂ« kohĂ«, shkatĂ«rronin fshatra e qytete dhe me mijĂ«ra njerĂ«z ishin shndĂ«rruar nĂ« skllevĂ«r.
Tregtarët u shmangeshin zonave që qenë vazhdimisht të kërcënuara. Jeta ekonomike ishte e trazuar, skamja sa vinte e rritej. Mund të shtohej edhe fakti që njerëzit asokohe nuk arrinin ta kuptonin, çfarë do të bëhej e qartë vetëm falë perspektivës historike, se sundimi osman ushtronte ndikim negativ mbi jetën e popujve të pushtuar ngaqë osmanët kishin një regjim feudal-ushtarak i cili nuk merrej aspak me organizimin e prodhimit, nuk merrte masa për ta nxitur, po vetëm synonte të shfrytëzonte popullsinë e nënshtruar. Ushtria osmane dhe punonjësit civile qenë të pandershëm dhe të korruptuar, abuzonin shumë me njerëzit duke e përkeqësuar kësisoj gjëndjen ekonomike dhe duke e çuar mbrapa kulturën në vend.
MarrĂ«dhĂ«niet arbĂ«re-hungareze u zhvilluan nĂ« harkun e viteve 1440-1460 kur Hungaria nĂ«n udhĂ«heqjen e Janosh Huniadit ndĂ«rmorri ofensivĂ«n e madhe nĂ« brigjet e Danubit, Serbi e VarnapĂ«r tĂ« dĂ«buar osmanĂ«t nga Ballkani. NĂ« vjeshtĂ«n e vitit 1443 po pĂ«rgatitej beteja e madhe e Nishit, midis forcave tĂ« Unionit Polako-Hungarez dhe atyre tĂ« PerandorisĂ« Osmane. NĂ« kĂ«tĂ« betejĂ« SkĂ«nderbeu braktisi forcat osmane dhe u kthye nĂ« KrujĂ« mĂ« 28 NĂ«ntor 1443. Marrja e kĂ«shtjellĂ«s sĂ« KrujĂ«s shĂ«non fillimine kryengritjes arbĂ«re kundĂ«r osmanĂ«ve duke ndĂ«rtuar tashmĂ« krahas digĂ«s antiosmane tĂ« Danubit dhe atĂ« tĂ« Adriatikut. Edhe pse nĂ« pamjen e parĂ« mund tĂ« duket si njĂ« aksion i koordinuar dokumentacioni historik nuk dĂ«shmon njĂ« kontakt tĂ« drejtĂ« pĂ«r sĂ« drejt midis Huniadit dhe SkĂ«nderbeut. NĂ« veprĂ«n e Marin Barletit, âHistoria e SkĂ«nderbeutâ (1508-1510) pĂ«rmendet se SkĂ«nderbeu duhet tĂ« kishte qenĂ« i informuar rreth ofensivĂ«s dhe planeve tĂ« Huniaditdhe Gjergj Brankoviçit dhe nĂ« fakt ai duhet tĂ« ketĂ« bĂ«rĂ« marrĂ«veshje me ta, por ky konstatim Ă«shtĂ« mĂ« tepĂ«r njĂ« hipotezĂ« e Barletit sesa mbĂ«shtetet nĂ« njĂ« dokumentacion historik. Barleti mund tĂ« ketĂ« pasur informacion tĂ« besueshĂ«m por gjithĂ«sesi narrativa e tij historike nuk mund tĂ« merret si njĂ« provĂ« nĂ« vetvete e njĂ« marrĂ«veshje mes Huniadit dhe arbĂ«rve.
NĂ« pranverĂ«n e vitit 1444 rezistenca arbĂ«re u institucionalizua me themelimin e Lidhjes sĂ« LezhĂ«s (2 mars 1444) dhe nĂ« pritje tĂ« invazioneve osmane ishte e natyrshme qĂ« SkĂ«nderbeu tĂ« shikonte pĂ«r njĂ« aleancĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme te Huniadi dhe kurora hungareze. SkĂ«nderbeu, pavarĂ«sisht dĂ«shirĂ«s sĂ« mirĂ«, tĂ« shprehur nĂ« letrĂ«n e tij, nuk mundi dot tâi bashkohet koalicionit europian, tĂ« udhĂ«hequr nga mbreti Vladislav III nĂ« VarnĂ« tĂ« BullgarisĂ«. Barleti njofton se despoti i SerbisĂ«, Gjurad Brankoviç e pengoi kalimin e arbnorĂ«ve drejt VarnĂ«s. NĂ« mungesĂ« tĂ« dokumenteve, historia e ka lĂ«nĂ« me kaq kĂ«tĂ« çështje. Dy fushatat e mĂ«dha tĂ« ushtrisĂ« sĂ« krishterĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t, tĂ« pĂ«rbĂ«rĂ« nga elementĂ« tĂ« ndryshĂ«m prej kombĂ«sive europiane, nĂ«n udhĂ«heqjen e mbretit tĂ« PolonisĂ« dhe HungarisĂ«, Vladislavit III, tĂ« quajtur tĂ« VarnĂ«s (i biri i Vladislavit II Jagellonit) dhe tĂ« vojvodĂ«s sĂ« famshĂ«m transilvan, Janosh Huniadit, i nxitĂ«ndĂ«shirat e popujve ballkanas pĂ«r tâu çliruar, duke sprapsur me luftĂ« tĂ« armatosur rrezikun osman. MĂ« 16 tetor 1444 ushtria hungareze mbĂ«rriti nĂ« Nikopolis dhe pasi ndenji aty tri ditĂ«, vazhdoi rrugĂ«n e vjetĂ«r romake drejt bregut tĂ« Detit tĂ« Zi, duke pushtuar, grabitur e shkretuar shumĂ« qytete e kĂ«shtjella.
PĂ«rballĂ« VarnĂ«s kjo ushtri arriti mĂ« 9 nĂ«ntor dhe, po atĂ« natĂ«, ushtarĂ«t nga larg panĂ« zjarret e ushtrisĂ« sĂ« Sulltanit. Ishin vetĂ«m 16.000 ushtarĂ« tĂ« pĂ«rbĂ«rĂ« nga trupat e mbretit Vladislav, ato tĂ« siguruara nga kardinali Cesarini, trupa translivane dhe rumune, kroate dhe vllahe. Kjo ushtri modeste duhej tĂ« mbante shpresĂ«n te pĂ«rforcimet qĂ« duhej tĂ« vinin nga zbarkimi i galerave burgunde e atyre papnore. Sipas planit tĂ« Cesarinit, trupat e zbarkuara nga flota do tâu dilnin nga pas otomanĂ«ve, duke i vĂ«nĂ« mes dy zjarresh. MirĂ«po flota nuk kishte mundur tĂ« mbĂ«rrinte nĂ« kohĂ« dhe Murati II, i cili qe rikthyer nĂ« fron me urgjencĂ«, kishte mundur qĂ« tâi kalonte trupat e tij nĂ« kontinentin europian me ndihmĂ«n perfide tĂ« galerave gjenoveze. FatkeqĂ«sisht, kryqĂ«zata europiane dĂ«shtoi dhe mbreti Vladislav III u vra mĂ« 10 nĂ«ntor 1444. Burimet historike otomane nuk e fshehin mendimin se fati i luftĂ«s ishte me ushtrinĂ« e krishtere qĂ« nĂ« fillim tĂ« betejĂ«s. EpĂ«rsia e saj ia prishi mendjen dhe vetĂ« Sulltanit, qĂ« po matej tĂ« kriste e tĂ« ikte. Kthesa e betejĂ«s nĂ« kronikat otomane parashtrojnĂ« ndĂ«rhyrjen e perĂ«ndisĂ« nĂ« fatin e betejĂ«s. Mbreti Vladislav III, i fryrĂ« nga mburrja, vendosi tâi shkatĂ«rronte ai vetĂ« kundĂ«rshtarĂ«t dhe u vĂ«rsul kundĂ«r trupave tĂ« Muratit. I gozhduar midis njĂ« jeniçeri dhe njĂ« azapi, qĂ« i vranĂ« kalin, ai tanimĂ« ishte pa kalĂ«. JeniçeriKoca Hidir ia preu kokĂ«n dhe ia dĂ«rgoi Sulltan Muratit.
Marcin Bielski, humanisti polak, nĂ« veprĂ«n e vet, âMbi SkĂ«nderbeun e MaqedonisĂ«, princin shqiptarâ shkruan se SkĂ«nderbeu me njerĂ«zit e tij nuk mundi tĂ« ishte nĂ« kohĂ« nĂ« kĂ«tĂ« betejĂ« sepse pĂ«r tĂ« vajtur nĂ« VarnĂ« duhet tĂ« kalonte pĂ«rmes SerbisĂ« dhe Bosnjes dhe Despoti i SerbisĂ« nĂ« tokat e tij i krijoi vĂ«shtirĂ«si e vonesa tĂ« panumĂ«rta. Kur dĂ«gjoi se hungarezĂ«t u mundĂ«n dhe mbreti mbeti i vrarĂ«, u zhyt nĂ« dĂ«shpĂ«rim e vajtoi. Tri ditĂ« nuk hĂ«ngri e nuk piu dhe me asnjĂ« njeri nuk bisedoi ngaqĂ« ndiente keqardhje. Ky relacion i Bielskit konfirmon edhe njĂ« herĂ« tjetĂ«r letrat e shkĂ«mbyera midis mbretit Vladislav III dhe SkĂ«nderbeut, si edhe dĂ«shirĂ«n e tĂ« dyve pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuarnjĂ« aleancĂ« tĂ« ngushtĂ« antiosmane. Por detaji mĂ« interesant nĂ« kĂ«tĂ« libĂ«r Ă«shtĂ« pasazhi, ku shkruhet se ndoshta njĂ« pjesĂ« e shpĂ«tuar e ushtrisĂ« sĂ« Unionit Polako-Hungarez gjetĂ«n strehĂ« edhe nĂ« ShqipĂ«ri. LuftĂ«tarĂ«t e ushtrisĂ« hungareze, shkruan Bielski u shpĂ«rndanĂ«. Disa shkuan dhe nĂ« ShqipĂ«ri. KĂ«tu SkĂ«nderbeu i strehoi, i ushqeu, u kuroi plagĂ«t, u garantoi siguri, u dha dhurata, pavarĂ«sisht cilĂ«s kombĂ«sie i pĂ«rkisnin. Deri mĂ« tani nuk ka tĂ« dhĂ«na dokumentare tĂ« tjera qĂ« ta vĂ«rtetojnĂ« kĂ«tĂ« fakt, por nuk pĂ«rjashtohet mundĂ«sia qĂ« njĂ« kontigjent i shpĂ«tuar i ushtrisĂ« hungarezo- polake tĂ« ketĂ« arritur nĂ« portet e ArbĂ«risĂ« me anijet veneciane. NĂ« kĂ«tĂ« rast, prania e kĂ«tij kontigjenti tĂ« ushtrisĂ« polake do tĂ« pĂ«rbĂ«nte edhe vendosjen e kontakteve tĂ« para tĂ« drejtpĂ«rdrejta midis ushrisĂ« sĂ« SkĂ«nderbeut dhe ushtrisĂ« hungarezo-polake.
Mirëpo pavarësisht këtyre burimeve të tërthorta historike nuk ka gjurmë në dokumentacion që të shkëmbimit të ambasadorëve apo dërgatave diplomatike në këtë periudhë dy vjeçare 1444-1446 midis Skënderbeut dhe Huniadit. Vetëm në vitin 1447, në prag të fushatës së Huniadit në Fushë-Kosovë ka dy burime historike që dëshmojnë për planet e bashkëpunimit midis dy heronjve të krishtërimit. Burimi i parë historik është historiani bizantin Chalkokondyles i cili shkruajti në 1460 se Huniadi dërgoi lajmëtarë tek Skënderbeu dhe Araniti, sepse qëllimi i tij ishte të bashkonte forcat me ta ndërsa ishin duke depërtuar thellë në Europë. Për këtë arsye ata (Skënderbeu dhe Araniti) ishin informuar më parë.
Ky bashkëpunim shikohej në fakt në kuadër të një gjeostrategjie më të madhe paneuropiane rreth rrezikut otoman sesa një bashkëpunim lokal administrativ midis Hungarisë dhe Arbërisë. Plani i Janko Hunyadit ishte ti dëbonte osmanët nga Europa në disa faza. Hapi i parë, i cili duhej të realizohej në vjeshtë të vitit 1448 me ndihmën e Skënderbeut, ishte pushtimi i Maqedonisë dhe i portit të Selanikut. Duke marshuar drejt jugut të Serbisë dhe duke bashkuar forcat me ushtrinë e arbërve, ai kishte për ti ndarë më dysh zotërimet e Perandorisë osmane në Europë. Duke pushtuar Maqedoninë, Arbëria ishte e mbrojtur nga sulmet e reja të osmanëve; Selaniku mund të shëndërrohej në një bazë për flotat e Venedikut dhe të Aragonës me synimin për të bllokuar Ngushticat dhe një pikënisje, në stere, për të ndërmarrë një sulm vendimtar në drejtim të Adrianopojës. Një urë lidhëse tepër e rëndësishme midis Arbërisë dhe Hungarisë ishte Mbretëria e Napolit, shtet që nën udheheqjen e Alfonsit të Aragonës kish zhvilluar një politikë aktive antiosmane në rajonin e Europës Lindore. Mirëpo kjo politikë dhe ekspansion i Mbretërisë së Napolit në Europën Lindore zhvillohej në rivalitet me politikën dhe ekspansionin territorial që kishtë në këto territore Republika e Venedikut. Vetë konflikti me Venedikun që pati Skënderbeu në 1448 shikohej si një reflektim i këtij rivaliteti ku Princi arbër i zhgënjyer nga ndihma e deri atëhershme venedikase filloi të ndërtonte themelet e një politike të jashtme të lidhur ngushtë me Mbretërinë e Napolit.
Ishte pikĂ«risht ky konflikt qĂ«vonoiSkĂ«nderbeun dhe fuqitĂ« arbĂ«re qĂ« komandonte tĂ« bashkoheshin me fuqitĂ« e Huniadit nĂ« FushĂ« KosovĂ«. PavarĂ«sisht faktit qĂ« nĂ« Traktatin e Paqes sĂ« nĂ«nĂ«shkruar midis prijĂ«sve shqiptarĂ« dhe Venedikut nĂ« 4 tetor 1448 sh kruhej se gjithashtu , mbasi kanĂ« pleqĂ«ruar nĂ« mes tyre zotĂ«rinjtĂ« e sipĂ«rshĂ«nuar tĂ« ShqipĂ«risĂ« dhe kanĂ« vendosur qĂ« i sipĂ«rshenuari zoti SkĂ«nderbe tĂ« shkojĂ« ai vetĂ« me sa mĂ« shumĂ« ushtri qĂ« tĂ« mundet pĂ«r tâu bashkuar me zotin Janus(Janosh Huniadi) i pĂ«rmenduri zotĂ«rim i Venedikut duhet tĂ« urdhrojĂ« tâi jepen e ti dorĂ«zohen tĂ« pĂ«rmendurit SkĂ«nderbe, pĂ«r llogari tĂ« shpĂ«rblimit tĂ« tij, brenda 15 ditĂ«ve njĂ« mijĂ« e katĂ«rqind dukatĂ« qĂ« do tĂ« zbriten nga shpĂ«rblimi i tij ,ushtria arbĂ«re nuk arriti tĂ« ishte e pranishme nĂ« betejĂ«.
NjĂ« shkak tjetĂ«r i pranuar gjerĂ«sisht nga historianĂ«t ishtedhe neutraliteti i Despotit Serb George Brankovic (1377 â1456) qĂ« pengoi akoma mĂ« seriozisht qĂ« forcat arbĂ«re tĂ« bashkoheshin me ato hungareze nĂ« FushĂ«-KosovĂ«. Arsyet e kĂ«tij qĂ«ndrimi tĂ« Despotit Serb ndaj fushatĂ«santiosmane hungareze shtriheshin sa diplomatike po aq dhe fetare. Ai nuk i zinte besĂ« plotĂ«sisht Hunyadit. Druhej se pas pĂ«rpjekjeve pĂ«r çlirim guvernatori i HungarisĂ« fshihte synimin pĂ«r tĂ« nĂ«nshtruar popujt e Ballkanit. Frika e tij ushqehej edhe nga ndryshimi i besimeve. Pas koncilit tĂ« Firences nĂ« 1439 kur papa ti kishte manifestuar haptazi qĂ«llimin pĂ«r tĂ« pĂ«rfituar prej vuajtjeve tĂ« popujve tĂ« Lindjes pĂ«r ti kthyer ata nĂ« katolicizĂ«m, serbĂ«t â popullsi ortodokse âshpesh shihnin te ndihma e ofruar nga njĂ« vend katolik njĂ« orvatje tĂ« fshehtĂ« pĂ«r ti kthyer nĂ« katolicizĂ«m. Madje edhe nĂ« kĂ«ngĂ«t popullore serbe rreth Janko Huniadit â tĂ« cilin ata e thĂ«rrasin Jank Sibiniani ângandonjĂ«herĂ« ai na paraqitet si njĂ« kryqtar fanatik qĂ« rrihte tĂ« kthente me forcĂ« nĂ« katolicizĂ«m popujt e çliruar prej ushtrisĂ« sĂ« tij. Fushata e vitit 1448 e ndihmoi luftĂ«n e popullit arbĂ«r, edhe pse nuk jemi nĂ« gjĂ«ndje tĂ« pohojmĂ« ekzistimin e njĂ« aleancĂ« formale. Aty nga fundi i pranverĂ«s sĂ« vitit 1448 i vendosur tâi jepte fund ârebelimitâ tĂ« arbĂ«rve, sulltani e sulmoi SkĂ«nderbeun me njĂ« ushtri prej afro 100.000 vetash. Ai pushtoi disa lokalitete dhe rrethoi KrujĂ«n, qendrĂ«n kryesore tĂ« qĂ«ndresĂ«s por nuk mundi ta pushtonte. Lajmet e pĂ«rgatitjeve tĂ« Hunyadit, por edhe arsye tĂ« tjera tĂ« mundshme, bĂ«nĂ« qĂ« sulltani tĂ« vendoste ta ngrinte rrethimin e KrujĂ«s dhe gjatĂ« muajit gusht tĂ« tĂ«rhiqej nga ArbĂ«ria.
Ushtria hungareze depĂ«rtoi nĂ« thellĂ«si tĂ« mbretĂ«risĂ« serbe duke mos hasur forca osmane çka e dobĂ«soi dhe vigjilencĂ«n e tyre. MĂ« 28 shtator nisi marshimin nĂ« drejtim tĂ« jugut, nga vendi ku lumi Morava shkon e derdhet nĂ« Danub. MĂ« pas zbriti nĂ« luginĂ«n e lumit Lab dhe nĂ« mĂ« pak se dy ditĂ« arriti nĂ« FushĂ«n e MĂ«llenjave. Kjo ka ndodhur mĂ« 14 ose 15 tetor 1448. NjĂ« gabim qĂ« beri Janko Huniadi gjatĂ« marshimit pĂ«r mĂ« shumĂ« se 300 kilometra nĂ« territorin e armikut â pavarĂ«sisht nga pĂ«rvoja e gjatĂ« â ishte organizimi i keq i shĂ«rbimit informativ lidhur me lĂ«vizjet e osmanĂ«ve.Mendohej qĂ« Janko Huniadi tĂ« takohej me SkĂ«nderbeun pa mbĂ«rritur te qafat qĂ« tĂ« nxirrnin nĂ« luginĂ«n e Vardarit, drejt MaqedonisĂ«. Ai qĂ«ndroi nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« ushtria tĂ« pushtonte pĂ«r pak ditĂ«, nĂ« veri tĂ« FushĂ«s sĂ« MĂ«llenjave, pranĂ« PrishtinĂ«s. MirĂ«po osmanĂ«t qĂ« ishin lajmĂ«ruar mĂ« parĂ« nĂ«pĂ«rmjet shĂ«rbimit tĂ« tyre tĂ« informimit kishin marrĂ« masat pĂ«r tâu prerĂ« rrugĂ«n forcave hungareze nĂ« FushĂ«-KosovĂ«. I pĂ«rballur me shfaqjen e papritur tĂ« osmanĂ«ve, Janko Huniadi kishte dy rrugĂ«dalje: ose tĂ«rhiqej drejt jugut, tĂ« pĂ«rshpejtonte kĂ«sisoj bashkimin e forcave me SkĂ«nderbeun, ose tâu bĂ«nte ballĂ« nĂ« vend, nĂ« pritje tĂ« ardhjes sĂ« arbĂ«rve, tĂ« cilĂ«t nuk mund tĂ« ndodheshin larg. Guvernatori e hodhi poshtĂ« idenĂ« e tĂ«rheqjes nĂ« drejtim tĂ« jugut. NjĂ« gjĂ« e tillĂ« kishte pĂ«r tĂ« qenĂ« demoralizuese pĂ«r ushtarĂ«t kur ta shihnin veten tĂ« ndjekur nga armiku nĂ« njĂ« territor tĂ« panjohur pĂ«r ta dhe nĂ« drejtim qĂ« i largonte edhe mĂ« nga vendi i tyre. NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, kishte pĂ«r tĂ« qĂ«nĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« shmangej njĂ« sulm i osmanĂ«ve me ushtrinĂ« tĂ« rreshtuar nĂ« pozicion marshimi, duke krijuar njĂ« situatĂ« qĂ« sillte humbje tĂ« sigurt.
Kundrejt lumit Sitnica, nĂ« krahun e djathtĂ« tĂ« ushtrisĂ« osmane, ishin vendosur trupat e Anadollit, tĂ« komanduara nga bejlerbeu i ri, Sgur-pasha me origjinĂ« arbĂ«rore. Beteja u zhvillua e ashpĂ«r, por hungarezĂ«t humbĂ«n, osmanĂ«t vranĂ« shumĂ« fisnikĂ« hungarĂ«zĂ« gjatĂ«tĂ«rheqjes dhe vet Huniadi ra rob te zotĂ«rimet e George Brankovic. Humbja ushtrisĂ« hungareze nĂ« FushĂ«-KosovĂ« nĂ« 1448 i privoi forcat e koalicioneve antiosmane evropiane nga ofensiva e sulmit dhe dĂ«bimit tĂ« otomanĂ«ve nga Ballkani dhe tashmĂ« Huniadi do mbronte me sukses zotĂ«rimet hungareze ashtu si dhe SkĂ«nderbeu principatĂ«n e vet. VetĂ«m nĂ« vitin 1455 pas shpalljes si PapĂ« tĂ« RomĂ«s tĂ« Papa Kalistit III ideja e njĂ« kryqĂ«zate tĂ« organizuar do tĂ« zinte vend sĂ«rish nĂ« mendimin dhe aksionin politik tĂ« vendeve evropiane, ku sĂ«rish do kryqĂ«zoheshin fatet e rezistencĂ«s arbĂ«re dhe hungareze. Ai ishte ideatori dhe organizuesi i ndĂ«rmarrjes sĂ« njĂ« kryqĂ«zate, e cila u quajt “Liber Brevium Callisti III”. KardinalĂ«t dhe predikuesit iu drejtuan turmave popullore, duke u bĂ«rĂ« thirrje “tĂ« rrokin kryqin” pĂ«r tĂ« luftuar armiqtĂ« e besimit. Kontigjenti mĂ« i madh i kryqtarĂ«ve u mblodh nĂ« Gjermani, Bohemi dhe Hungari nĂ« sajĂ« tĂ« predikimeve tĂ« fratit Xhiovani da Kapistrano. Rezultati i parĂ« i kĂ«saj mbĂ«shtetjeje qe pjesĂ«marrja e kĂ«tij kontigjenti forcash nĂ« marrjen e KĂ«shtjellĂ«s sĂ« Beogradit nga ana e forcave hungareze, me nĂ« krye Janosh Huniadin mĂ« 6 gusht 1456.
MĂ« 6 gusht 1456, nĂ« tĂ« kremten e shpĂ«rfytyrimit tĂ« Krishtit, mbĂ«rriti nĂ« RomĂ« lajmi se turqit qenĂ« thyer nĂ« Beograd. Me kĂ«tĂ« rast, papa organizoi festime falĂ«nderimi pĂ«r ushtarĂ«t e kryqĂ«zatĂ«s, sepse Beogradi ishte etapa e parĂ«. TashmĂ« lipsej tĂ« marshonte drejt KonstandinopojĂ«s dhe Jeruzalemit. MirĂ«po, pavarĂ«sisht kĂ«saj ndĂ«rmarrje dhe angazhimi papnor pĂ«r tĂ« mbledhur njerĂ«z pĂ«r KryqĂ«zatĂ«n duhet pranuar se dukej se mungonte nĂ« angazhimin e vet pothuajse e gjithĂ« fisnikĂ«ria, qĂ« asaj kohe zotĂ«ronte gati pĂ«rjashtimisht ndaj shtresave tĂ« tjera, profesionin e pĂ«rdorimit tĂ« armĂ«ve; pĂ«r shembull nĂ« betejĂ«n e Beogradit ku kryqĂ«tarĂ«t luftuan trimĂ«risht dhe fituan, nuk kishte mes tyre asnjĂ« fisnik, por vetĂ«m artizanĂ« dhe fshatarĂ«. NĂ« kĂ«tĂ« kontekst europian tĂ« pĂ«rpjekjeve tĂ« papa Kalistit III pĂ«r organizimin e njĂ« kryqĂ«zate tĂ« sukseshme, SkĂ«nderbeu dhe ArbĂ«ria kishin pasur njĂ« interes maksimal pĂ«r tĂ« pasur pjesĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme nĂ« tĂ«. SkĂ«nderbeu pati pĂ«suar disfatĂ«n e Beratit mĂ« 26 korrik 1455 dhe pati luhatje tĂ« pushtetit tĂ« tij pas tradhtive tĂ« nipĂ«rve tĂ« vet, Gjergj Stres BalshĂ«s, qĂ« kish dorĂ«zuar kĂ«shtjellĂ«n e ModricĂ«s mĂ« 1456 dhe Hamzait mĂ« 1457. Por pas fitores mbi ushtrinĂ« osmane tĂ« udhĂ«hequr nga Isak Bej Evrenozi, (gjenerali osman mĂ« me pĂ«rvojĂ« pĂ«rsa u pĂ«rket betejave me shqiptarĂ«t dhe i kĂ«shilluar ngushtĂ« nga Hamza Kastrioti), nĂ« BetejĂ«n e AlbulenĂ«s, SkĂ«nderbeu fitoi sĂ«rish mbĂ«shtetjen e vazhdueshme tĂ« Papa Kalistit III dhe mbi tĂ« gjitha, vlerĂ«simet pozitive nĂ« tĂ« gjitha oborret e EuropĂ«s pĂ«rmes korrespondencĂ«s tĂ« PapĂ«s me kĂ«to oborre pĂ«r tâi tĂ«rhequr nĂ« politikĂ«n e tij antiosmane. NĂ« planin teorik tĂ« kryqĂ«zatĂ«s, SkĂ«nderbeu zinte njĂ« rol kryesor nĂ« rreshtimin e forcave: ArbĂ«ria dhe forcat e tij gjendeshin nĂ« linjĂ«n e parĂ«. PĂ«r ShqipĂ«rinĂ« u caktua si nunc pĂ«r kryqĂ«zatĂ«n, ipeshkĂ«vi i KrajĂ«s, Pal EngjĂ«ll-Dushi, i cili do tĂ« vepronte nĂ« bashkĂ«punim me SkĂ«nderbeun, jo vetĂ«m nĂ« ShqipĂ«ri, por edhe nĂ« Dalmaci dhe nĂ« Serbi, besojmĂ«, ndoshta pĂ«r tĂ« mbledhur nĂ« tĂ« parĂ«n ndihma pĂ«r ShqipĂ«rinĂ«, e nĂ« tĂ« dytĂ«n, pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur pozicionin e saj tĂ« lĂ«kundur e kĂ«sisoj, drejtpĂ«rdrejt tĂ« rrezikshĂ«m pĂ«r ShqipĂ«rinĂ«.
Gjergj Kastrioti-SkĂ«nderbeu arriti ta mposhte pushtuesin me zotĂ«sinĂ« e tij. KĂ«shtu shembulli i tij, nga motiv ndihmash, u shndĂ«rrua nĂ« motiv inkurajimi pĂ«r princat e krishterĂ« nĂ« luftĂ«n kundĂ«r osmanĂ«ve. Ky fakt duket qartĂ« nĂ« letrĂ«n qĂ« papa Kalisti III i dĂ«rgonte mbretit tĂ« HungarisĂ«, Matia Korvinit: FalĂ« fitoreve tĂ« tjera tĂ« arritura nga biri ynĂ« i shtrenjtĂ«, fisniku SkĂ«nderbe i ShqipĂ«risĂ« kundĂ«r turqve, forcat e armikut duhet tĂ« jenĂ« ligĂ«shtuar nĂ« maksimum . NĂ« vijim Papa Kalisti III flet me superlativa pĂ«r SkĂ«nderbeun, duke e quajtur atĂ« kavalier trim dhe atlet i Zotit: NĂ« ShqipĂ«ri, kavalieri dhe atleti i Zotit, SkĂ«nderbe, forca dhe qĂ«ndresa jote shpirtĂ«rore, qĂ« ti vĂ« nĂ« veprim kundĂ«r turqve dhe lĂ«ngesat e vazhdueshme qĂ« ti duhet tĂ« pĂ«rballosh… I falemi Zotit pĂ«r vendin tĂ«nd, qĂ« tĂ« ka vendosur pĂ«r tĂ« qĂ«ndruar si njĂ« pendĂ« dhe njĂ« mur i fuqishĂ«m, mbi tĂ« cilin turren duke u mundur shpesh, pĂ«r tĂ« dhĂ«nĂ« lavd e nderim tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m, armiqtĂ« me tĂ« cilĂ«t lipset tĂ« pĂ«rleshesh edhe trup me trup. Ah, sikur tĂ« kishim edhe tĂ« tjerĂ« me vlerĂ«n tĂ«nde, mes princĂ«rve kristianĂ«, pĂ«r tĂ« mos qenĂ« kaq tĂ« ankthshĂ«m e kaq tĂ« shqetĂ«suar pĂ«r mbrojtjen e besimit tonĂ«! Kjo korrespodencĂ« inkurajuese i drejtohej Matias Korvinit pĂ«r ta tĂ«rhequr nĂ« kryqĂ«zatĂ«, pasi menjĂ«herĂ« pas fitores sĂ« Beogradit, nga kufomat e shumta, si edhe nga mungesa e ushqimeve shpĂ«rtheu murtaja.
Midis shumĂ« tĂ« tjerĂ«ve kishte vdekur dhe Janosh Huniadi mĂ« 11 gusht 1456 çka e kishte komplikuar shumĂ« fatin e kryqĂ«zatĂ«s sĂ« porsafilluar. Lajmi i vdekjes sĂ« Huniadit tronditi gjithĂ« botĂ«n evropiane tĂ« krishterĂ«.Madje edhe njeriu qĂ« ai e kishte mundur, Mehmeti II, u prek nga vdekja e Huniadit duke thĂ«nĂ« se qysh nga agimi i kohĂ«rave nuk kishte pasur ndonjĂ« burrĂ« qĂ« ti shĂ«rbente mĂ« mirĂ« kauzĂ«s sĂ« tij. Trupi i heroit u soll nĂ« Transilvani dhe u varros nĂ« katedralen katolike nĂ« Alba Julia, ku dhe sot mund tĂ« shihet rrasa e bukur e vendosur mbi varrin e tij pas disa vitesh. Edhe pas vdekjes ai qĂ«ndroi nĂ« Transilvani, ku edhe ishte ngritur nĂ« majat e lavdisĂ« prej pĂ«rkushtrimit tĂ« njerĂ«zve, tĂ« cilĂ«t i ranĂ« pas dhe e ndoqĂ«n nĂ« betejat nĂ« tĂ« cilat Huniadi u priu me trimĂ«ri dhe zotĂ«si tĂ« pashoqe. Pas vdekjes sĂ« Huniadit, djali i tij mbreti Mathias Corvini ndoqi njĂ« politikĂ« tĂ« pĂ«rqendruar mĂ« sĂ« tepĂ«rmi nĂ« zotĂ«rimet e tij sesa nĂ« mbĂ«shtetje tĂ« koalicioneve evropiane antiosmane. Kjo ishte arsyeja qĂ« papa Kalisti III nĂ« subvencionet e mbledhura nĂ« Dalmaci urdhĂ«roi tĂ« ndaheshin nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« barabartĂ« ndĂ«rmjet mbretit tĂ« HungarisĂ«, mbretit tĂ« BosnjĂ«s, si edhe Gjergj Kastriotit tĂ« ShqipĂ«risĂ«. Mbreti i HungarisĂ«, Matthias Corvinus (1458â1490) nga botĂ«kuptimi i pĂ«rkiste Rilindjes Europiane: Ai kishte njĂ« nga bibliotekat mĂ« tĂ« pasura nĂ« EuropĂ« qĂ« ia kalonte vetĂ«m ajo e Vatikanit.
Ai kishte arriturnjë administrim të përsosur të vendit dhe ishte përkrahës e mbrojtës i arteve të bukura. Gjatë kohës së tij, aleancat dhe vizitat e ndryshme të europianëve rritën interesimin për Europën në këto territore. Për fat të keq, pas vdekjes së Huniadit, qëndresa hungareze nuk do të jetë aq e fortë, sa pati qenë nën udhëheqjen e tij dhe pesha e veprimeve luftarake kundër osmanëve do të përqëndrohet në Arbëri e More, ku jeton një numër i madh popullsie arvanitase. Mbreti i ri i Hungarisë Matthias Corvinus do të negociojë me Skënderbeun në 1459 nëpërmjet Vendedikut por gjithmonë me dëshirën për të përforcuar pozitat hungareze në Kroaci dhe Bosnjë pas shkatërrimit të Serbisë nga otomanët dhe humbjes së kontaktit të drejtë për së drejtë me territoret e Skënderbeut. Corvinus nuk gjendej në pozita të favorshme brenda Hungarisë dhe nuk dëshironte të ndërmerrte aksione luftarake jashtë mbretërisë së tij. Shpresat për një alencë të re me Skënderbeun u ringjallën nëvjeshtën e vitit 1464 kur pas përpjekjes së dështuar të otomanëve për të pushtuar Jajcen në Bosnjë, ai ndërmorri një ofensivë të re për të zgjeruar territoret e sundimit të tij në Bosnjë. Në fakt Republika e Venecias ishtë për të dytin vit radhazi në luftë me otomanët dhe në alenca formale me Hungarinë dhe për këtë arsye ata i kërkuan Corvinusit që nën shembullin e babait të vetë të bashkonte forcat me arbërit, të hapte frontin e dytë me otomanëtdhe të lehtësonte në këtë mënyrë venedikasit që ishin të anagazhuar me luftime me otomanët në More.
Matthias Corvinus duket qĂ« tĂ« ketĂ« kontaktuar sĂ«rish SkĂ«nderbeun me njĂ« propozim pĂ«r njĂ« aksion ushtarak tĂ« pĂ«rbashkĂ«t: qĂ«llimin e tĂ« cilit Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« pĂ«r ta dyshuar. Si duket ka qenĂ« lajmi i vdekjes sĂ« Papa Piut II nĂ« fillim tĂ« shtatorit qĂ« e bĂ«ri atĂ« qĂ« ta braktiste planin e ofensivĂ«s sĂ« pĂ«rbashkĂ«t me venedikasit dhe arbĂ«rit dhe tĂ« kufizohej nĂ« mbrojtjen e zotĂ«rimeve tĂ« tij nĂ« BosnjĂ«n e veriut. Mattias Corvinus vazhdoi tĂ« ishte nĂ« kontakte diplomatike me Venedikun dhe SkĂ«nderbeun por tashmĂ« ishte njĂ« realitet i njohur se qĂ«llimi i tij ishte tĂ« pĂ«rforconte pozitat e mbretĂ«risĂ« hungareze nĂ« Bosnje dhe HercegovinĂ«. PĂ«r kĂ«tĂ« arsye Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« besohet se ai hyri nĂ« njĂ« marrĂ«veshje alence me SkĂ«nderbeun nĂ« vjeshtĂ«n e vitit 1466 si pĂ«rmendet nĂ« njĂ« burim historik nga mediavelisti Pall. AsnjĂ« ndihmĂ« efektive nuk iu dha SkĂ«nderbeut dhe nĂ« gusht 1466 ishte pothuajse njĂ« fakt i njohur nĂ« Itali se Mbreti i HungarisĂ« nuk do tĂ« kalojĂ« lumenjtĂ« Drava dhe Sava nĂ« fushatĂ« kundĂ«r otomanĂ«ve nĂ« kĂ«tĂ« vit. PavarĂ«sisht se Mattias Corvinus e la SkĂ«nderbeun ashtu si dhe serbĂ«t dhe boshnjakĂ«t mĂ« parĂ« nĂ« fatin e vet qĂ«ndresa arbĂ«re do tĂ« vazhdojĂ« deri nĂ« fund tĂ« shekullit XV, çka do tĂ« bĂ«jĂ« qĂ« inkursionet osmane drejt ItalisĂ« tĂ« mos jenĂ« tĂ« sukseshme dhe nĂ« kujtesĂ«n kolektive shqiptare, kjo luftĂ« do tĂ« hyjĂ« si âMoti i madhâ. NĂ« vitet e Rilindjes KombĂ«tare, motivet historike, politike e kulturore tĂ« kĂ«saj kohe do tĂ« bĂ«hen motivet kryesore tĂ« zgjimit kombĂ«tar dhe sĂ«bashku me to edhe tĂ« idesĂ« europiane mes shqiptarĂ«ve. MarrĂ«dhĂ«nieve arbĂ«re-hungareze do trajtohen nĂ« KĂ«ngĂ«n VIII tĂ« âIstorisĂ« sĂ« SkĂ«nderbeutâ (1898) tĂ« Naim FrashĂ«rit duke ngulitur nĂ« memorien kolektive tĂ« shqiptarĂ«ve themelet e njĂ« miqĂ«sie dhe aleance tĂ« ngushtĂ«.