Nga Rafael Floqi/
ë çerek shekulli më parë, mëngjesi i 11 shtatorit 2001 e ndau historinë amerikane në dy pjesë: Amerika para kullave që ranë dhe Amerika pas tyre. Katër avionë të rrëmbyer, Kullat Binjake në flakë, Pentagoni i goditur dhe një avion i rrëzuar në fushat e Pensilvanisë lanë pas 2,977 viktima dhe një plagë që ndryshoi jo vetëm Shtetet e Bashkuara, por rendin botëror. Njëzet e pesë vjet më vonë, Amerika përkujton përsëri të vdekurit e saj, por vendi që qëndron sot para memorialeve nuk është më Amerika e 12 shtatorit 2001. Atëherë amerikanët pyetën: Kush na sulmoi? Në vitin 2026 pyetja është bërë shumë më e vështirë: Çfarë na ka ndodhur neve gjatë këtyre 25 vjetëve?
11 Shtatori krijoi një bashkim kombëtar që sot duket pothuajse i pabesueshëm. Republikanë e demokratë, të krishterë, hebrenj e myslimanë, emigrantë dhe amerikanë të lindur këtu u gjendën nën të njëjtin flamur. Zjarrfikësit hynin në kullat që të tjerët përpiqeshin t’i braktisnin. Qytetarët e zakonshëm ndihmonin të panjohurit. Pasagjerët e Flight 93 sakrifikuan jetën duke mos lejuar që avioni i tyre të përdorej si një tjetër armë. Për disa javë Amerika dukej sikur kishte rizbuluar një të vërtetë të thjeshtë: përballë katastrofës, identiteti politik ishte më pak i rëndësishëm se identiteti amerikan. Edhe Donald Trump, në përkujtimet e këtyre ditëve, ka përsëritur premtimin solemn amerikan: “Never forget” — të mos harrojmë kurrë. Por të mos harrosh nuk do të thotë vetëm të kujtosh viktimat. Do të thotë edhe të pyesësh çfarë mësuam nga ajo ditë.
Sepse Amerika reagoi ndaj 11 Shtatorit jo vetëm me kurajë, por edhe me frikë. Erdhi Afganistani, pastaj Iraku; erdhi “War on Terror”, Patriot Act, survejimi elektronik, Guantanamo, kontrollet e reja në aeroporte dhe një aparat sigurie që ndryshoi raportin ndërmjet qytetarit dhe shtetit. Disa prej këtyre masave e bënë Amerikën më të sigurt. Të tjera mbeten edhe sot objekt debati moral dhe kushtetues. Njëzet e pesë vjet më vonë, amerikanët vetë duket se kanë nxjerrë një bilanc të hidhur: shumica nuk besojnë se luftërat e Afganistanit dhe Irakut ia vlejtën koston njerëzore dhe ekonomike. Historia tregoi se është shumë më e lehtë të fillosh një luftë sesa të përcaktosh ditën kur ajo ka përfunduar.
Këtu 11 Shtatori takohet me epokën Trump. Donald Trump u ngrit politikisht edhe mbi lodhjen e amerikanëve nga “luftërat e pafundme”. “America First” premtoi se Amerika nuk do të vazhdonte të ishte polici i botës, se kufijtë e saj do të mbroheshin dhe se fuqia amerikane do të përdorej së pari për interesin amerikan. Por ironia e vitit 2026 është e fortë: një president që e ndërtoi një pjesë të filozofisë së tij politike mbi kundërshtimin ndaj luftërave të pafundme ndodhet tani përballë një lufte me Iranin që ka hyrë në muajin e gjashtë. Në 25-vjetorin e 11 Shtatorit, pyetja e vjetër rikthehet me një emër tjetër: Kur është përdorimi i forcës mbrojtje e domosdoshme dhe kur fillon të bëhet një konflikt pa dalje?
Trump e sheh sigurinë kombëtare edhe përmes kufirit. Në filozofinë e tij politike, kufiri i kontrolluar, emigracioni i kufizuar dhe deportimi i atyre që ndodhen ilegalisht në vend janë pjesë e mbrojtjes së Amerikës. Për mbështetësit e tij, ky është realizëm: një shtet që nuk kontrollon se kush hyn në territorin e vet nuk mund të garantojë sigurinë e qytetarëve. Për kundërshtarët, rreziku lind kur emigranti fillon të trajtohet si sinonim i kërcënimit. Pikërisht këtu kujtesa e 11 Shtatorit kërkon maturi. Terroristët duhet të luftohen si terroristë; kriminelët si kriminelë; shkelësit e ligjit sipas ligjit. Por miliona njerëz që erdhën në Amerikë për të punuar, krijuar familje dhe për t’u bërë pjesë e këtij vendi nuk mund të shndërrohen në një kategori kolektive dyshimi. Amerika është njëkohësisht komb kufijsh dhe komb emigrantësh. Sfida është të ruajë të dyja këto të vërteta.
Por ndryshimi më dramatik nga viti 2001 gjendet diku tjetër. Atëherë armiku erdhi nga jashtë. Sot shumë amerikanë kanë frikë nga njëri-tjetri. Një sondazh Reuters/Ipsos në prag të 25-vjetorit zbulon se 61 për qind e amerikanëve e konsiderojnë ekstremizmin e brendshëm kërcënim më të madh ideologjik sesa ekstremizmin e ardhur nga jashtë. Ky është ndoshta bilanci më tronditës i këtyre 25 viteve. Amerika ndërtoi aeroporte më të sigurta, shërbime inteligjence më të fuqishme dhe një makineri ushtarake të aftë të godasë një terrorist mijëra kilometra larg; por nuk gjeti ende teknologjinë që çarmatos urrejtjen politike brenda familjes amerikane.
Dhe këtu përgjegjësia nuk i përket vetëm Trumpit. Polarizimi amerikan nuk lindi më 2016 dhe nuk do të zhduket kur Trump të largohet nga Shtëpia e Bardhë. Demokratët dhe republikanët, mediat tradicionale dhe ato sociale, universitetet, aktivistët dhe politikanët kanë kontribuar në krijimin e dhomave ku amerikanët dëgjojnë vetëm versionin e realitetit që u pëlqen. Trump është njëkohësisht produkt dhe përshpejtues i kësaj epoke. Ai kuptoi më mirë se pothuajse çdo politikan tjetër fuqinë e zemërimit, të konfliktit dhe të ndarjes së botës në “ne” dhe “ata”. Por një president nuk është vetëm udhëheqës i njerëzve që votuan për të. Presidenca amerikane kërkon diçka më të vështirë: aftësinë për të folur edhe në emër të atyre që nuk do të votojnë kurrë për ty.
Prandaj 11 Shtatori në epokën Trump nuk duhet të jetë vetëm ceremoni, flamuj në gjysmështizë dhe fjalimi tradicional “ne nuk do t’i harrojmë kurrë”. Memoriali më i mirë për 2,977 viktimat do të ishte një Amerikë që kujton se çfarë bëri më 12 shtator: u bashkua pa kërkuar më parë kartën e partisë së tjetrit. Terroristët e 2001-shit dëshironin ta frikësonin Amerikën dhe ta bindnin se shoqëria e saj e hapur ishte dobësi. Ata dështuan. Por një demokraci mund të dëmtojë vetveten nëse frikën e shndërron në mënyrë permanente qeverisjeje dhe kundërshtarin politik në armik kombëtar.
Njëzet e pesë vjet pas kullave, ndoshta mësimi më i madh nuk është se Amerika duhet të jetë më e fortë. Ajo është tashmë jashtëzakonisht e fuqishme. Mësimi është se duhet të dijë për çfarë e përdor fuqinë dhe çfarë kërkon të mbrojë me të. Nëse mbron vetëm territorin, por humbet besimin mes qytetarëve; nëse fiton luftëra, por humbet paqen; nëse ruan kufirin, por harron idealin amerikan, atëherë siguria bëhet një fortesë pa shpirt.
Trump thotë: America First. Njëzet e pesë vjet pas 11 Shtatorit, kjo fjali mund të ketë një kuptim më të thellë se slogani elektoral. Amerika e para duhet të nënkuptojë jo vetëm interesin amerikan, por edhe Kushtetutën amerikane, jetën amerikane, të vërtetën, lirinë dhe aftësinë për të jetuar së bashku pavarësisht bindjeve tona. Sepse armiku më i rrezikshëm i Amerikës së vitit 2001 ishte ai që hyri në qiellin e saj.
Armiku më i rrezikshëm i Amerikës së vitit 2026 mund të jetë ai që ngrihet midis amerikanëve.