Prof. Dr. Skënder Asani/
Lezha mbetet standardi. Jo si mit i ngrirë në kohë, por si paradigmë e gjallë e unitetit funksional. Ajo i fton elitat e sotme të dëshmojnë jo përmes retorikës, por përmes kapacitetit për të ndërtuar konsensus strategjik në kohë sfidash. Në këtë kuptim, uniteti nuk është luks politik, ai është imperativ historik dhe domosdoshmëri strategjike.
Përvjetori i 2 marsit 1444 nuk përfaqëson thjesht një datë në kalendarin e memories kombëtare, por një pikë referimi strategjike për mënyrën se si elitat shqiptare kanë ditur dhe duhet të dinë të reagojnë në momente rreziku ekzistencial. Mbajtja e Kuvendi i Lezhës nën udhëheqjen e Gjergj Kastrioti Skënderbeu përfaqëson një akt të ndërgjegjshëm të transformimit të fragmentimit politik në unitet funksional. Ai ishte një moment kur memoria historike dhe racionaliteti shtetformues u ndërthurën në një projekt të përbashkët, duke tejkaluar rivalitetet krahinore dhe duke artikuluar një vizion të ri për mbijetesën dhe dinjitetin politik të arbërorëve.
Në thelb, Lezha nuk ishte vetëm një aleancë ushtarake përballë Perandorisë Osmane; ajo ishte një konceptim i ri i sovranitetit kolektiv. Për herë të parë, princërit arbërorë pranuan të kufizonin autonominë e tyre krahinore në funksion të një interesi më të lartë të përbashkët. Ky ishte një akt i rrallë i maturisë politike në një epokë të karakterizuar nga partikularizmi feudal. Liria nuk u konceptua si akt spontan rezistence, por si projekt i institucionalizuar në një rend politik të qëndrueshëm. Kjo është arsyeja pse Lezha mbetet një precedent historik i rëndësishëm: ajo dëshmon se uniteti nuk është produkt i retorikës, por rezultat i një kontrate politike të vetëdijshme.
Zgjedhja e qytetit të Lezhës nën administrimin e Republika e Venedikut nuk ishte e rastësishme. Ajo sinjalizonte një sens të hollë diplomatik dhe një kuptim të qartë të ekuilibrave gjeopolitikë të shekullit XV. Skënderbeu projektoi çështjen arbërore në një dimension evropian, duke e lidhur atë me interesat e fuqive të kohës dhe duke krijuar një hapësirë manovrimi ndërmjet Perandorisë Osmane dhe botës perëndimore. Ky dimension i diplomacisë së balancuar mbetet thelbësor edhe sot, kur shqiptarët veprojnë në një mjedis ndërkombëtar të karakterizuar nga rikonfigurime të reja strategjike.
Rendi bashkëkohor është i shënuar nga divergjenca të dukshme ndërmjet Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Bashkimi Evropian në fusha të ndryshme të politikës globale. Për shtete të vogla dhe për kombe me hapësirë të fragmentuar politike, si shqiptarët, ky realitet kërkon një diplomaci të koordinuar, të matur dhe të parashikueshme. Mbështetja amerikane ka qenë vendimtare në momente kyçe të historisë moderne shqiptare, përfshirë ndërhyrjen e NATO në vitin 1999 dhe procesin e konsolidimit të shtetësisë së Kosova. Në të njëjtën kohë, Bashkimi Evropian mbetet boshti kryesor i integrimit institucional, ekonomik dhe juridik për Shqipëria, Kosovën dhe shqiptarët në rajon. Ruajtja e aleancës transatlantike si një bosht i pandashëm strategjik është kusht i stabilitetit afatgjatë.
Në Kosovë, sfida e momentit ka kaluar nga legjitimiteti moral i pavarësisë në përmbylljen e plotë të shtetndërtimit. Pavarësia ka prodhuar subjektivitet juridik ndërkombëtar; megjithatë, funksionaliteti institucional, konsensusi i brendshëm politik dhe koherenca strategjike mbeten elemente të domosdoshme për konsolidimin e saj. Çdo fragmentim i brendshëm e dobëson kapacitetin negociues dhe rrezikon të relativizojë arritjet historike të një procesi të ndërtuar mbi sakrifica të mëdha. Lezha na kujton se uniteti i brendshëm është parakusht i çdo suksesi të jashtëm; pa të, energjia kolektive shpërndahet dhe momentet historike humbasin.
Në Maqedonia e Veriut, dinamika politike e viteve të fundit ka prodhuar një fragmentim të theksuar të spektrit politik shqiptar. Qeverisja aktuale e udhëhequr nga Hristijan Mickoski ka ndjekur një strategji që, përmes menaxhimit të rivaliteteve të brendshme dhe koncesioneve selektive, ka arritur të zhvendosë çështjen shqiptare nga një projekt i avancimit kushtetues në një seri negocimesh parciale. Kjo ka rezultuar në zbehjen e peshës sistemike të shqiptarëve dhe në relativizimin e orientimit të qartë drejt integrimit evropian. Nëse subjektet politike shqiptare nuk arrijnë të ndërtojnë një platformë të përbashkët strategjike, rreziku i devalvimit të pozitës kushtetuese bëhet një perspektivë reale.
Në konfiguracionin kompleks gjeopolitik të Ballkani Perëndimor, Shqipëria, si anëtare e NATO’s dhe si subjekt me legjitimitet historik në artikulimin e çështjes shqiptare, nuk mund të mbetet thjesht garantuese e sigurisë formale, por duhet të shfaqet si qendër graviteti politike dhe morale e unifikimit strategjik shqiptar. Roli i saj nuk konsiston në imponim apo ndërhyrje, por në paraprirje vizionare; jo në retorikë emocionale, por në strukturim racional të interesit kombëtar në përputhje me rendin euro-atlantik. Në frymën e Kuvendi të Lezhës, ku uniteti u konceptua si kusht ekzistencial dhe si akt përgjegjësie përballë rreziqeve të kohës, Shqipëria duhet të jetë sot promotore e një platforme të përbashkët që e tejkalon fragmentarizimin institucional dhe dallimet partiake, duke i orientuar energjitë kombëtare drejt një strategjie koherente dhe afatgjatë. Përkujdesi ndaj çështjes shqiptare nuk nënkupton retorikë mbrojtëse, por veprim të institucionalizuar: diplomaci të koordinuar, aktivizim të potencialit akademik, ndërtim narrativesh të bazuara në të drejtën ndërkombëtare dhe në standardet demokratike, si dhe mbështetje të vazhdueshme për të drejtat, dinjitetin dhe integrimin euro-atlantik të shqiptarëve kudo që jetojnë. Duke paraprirë unitetin, Shqipëria duhet të krijojë hapësira të strukturuara dialogu ndërshqiptar, të harmonizojë qëndrimet strategjike dhe të shndërrojë memorien historike në instrument orientimi për të ardhmen. Vetëm kështu, roli i saj bëhet funksional në unifikim: si bosht koordinimi, si zë i artikuluar në arenën ndërkombëtare dhe si garanci që interesi kombëtar të mos mbetet koncept abstrakt, por të materializohet në politika konkrete, të qëndrueshme dhe integruese.
Një komponent i pazëvendësueshëm i kësaj arkitekture është diaspora shqiptare në hapësirën euro-atlantike. Ajo përfaqëson kapital njerëzor, intelektual dhe ekonomik me potencial të konsiderueshëm ndikimi. Pa një platformë të harmonizuar lobimi dhe koordinimi institucional, ky potencial mbetet i fragmentuar. Në epokën e diplomacisë publike dhe të rrjeteve profesionale globale, organizimi i diasporës duhet të konsiderohet pjesë integrale e strategjisë kombëtare.
Në përfundim, Kuvendi i Lezhës nuk është vetëm simbol i rezistencës, por model i racionalitetit politik përballë rrezikut ekzistencial. Sot, rreziku nuk paraqitet në formën e pushtimit klasik, por në formën e fragmentimit institucional, relativizimit strategjik dhe erozionit të kohezionit politik. Nëse elitat politike, shtetërore dhe akademike shqiptare nuk arrijnë të ngrihen mbi interesat afatshkurtra dhe të ndërtojnë një vizion të koordinuar afatgjatë, atëherë momenti historik mund të humbasë me pasoja serioze për pozitën kushtetuese dhe ndërkombëtare të shqiptarëve.
Lezha mbetet standardi. Jo si mit i ngrirë në kohë, por si paradigmë e gjallë e unitetit funksional. Ajo i fton elitat e sotme të dëshmojnë jo përmes retorikës, por përmes kapacitetit për të ndërtuar konsensus strategjik në kohë sfidash. Në këtë kuptim, uniteti nuk është luks politik, ai është imperativ historik dhe domosdoshmëri strategjike.
