Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

DRITA QË ECËN MBI PLAGËT E KOHËS…

by

Nga Dr. Sarë Gjergji

Hyrje metodologjike – Ky lexim mbështetet në teorinë postmoderne të fragmentit, të traumës kulturore dhe të kujtesës kolektive, duke e vendosur vëllimin “Dritë që ecën zbathur” të Visar Zhitit në dialog me kritiken perëndimore mbi post-totalitarizmin, intertekstualitetin dhe etikën e dëshmisë. Analiza synon të tregojë se poezia e Zhitit nuk operon thjesht si rrëfim autobiografik, por si arkiv estetik i dhunës historike, i migrimit dhe i shpresës së brishtë.

Përvoja e burgjeve politike gjatë diktaturës komuniste në Shqipëri dhe tranzicioni postsocialist përbëjnë substratin historik të kësaj poetike; në këtë vëllim, megjithatë, trauma artikulohet në një horizont transnacional — nga Tirana në Romë e Chicago — duke e zhvendosur subjektin nga dëshmitar lokal në figurë tejevropiane të kujtesës.

I. Poetika e fragmentit, kujtesa traumatike 

dhe subjekti postmodern

Vëllimi “Dritë që ecën zbathur” i Visar Zhitit shfaqet si një tekst i ndërgjegjshëm për fragmentimin e botës bashkëkohore dhe për pamundësinë e një rrëfimi totalizues — një tipar themelor i estetikës postmoderne perëndimore siç e formulon Jean-François Lyotard. Poezitë ndërtohen mbi ndërprerje diskursive, mbi kalime të menjëhershme nga intimiteti familjar në katastrofën historike, nga mitologjia biblike në kronikën politike, duke krijuar një strukturë të hapur, policentrike, që refuzon unitetin narrativ klasik.

Në poezinë hapëse “Poezi të lirisë, të vdekjes dhe të dashurisë” (f. 7) subjekti poetik artikulon identitetin e tij si produkt i shkrimit dhe i mungesës:

“vdisja shpesh, kur nuk shkruaja,

por as nuk jetoja dot”

Krijimi poetik shfaqet këtu si teknologji ekzistence: poezia nuk përfaqëson jetën, por e prodhon atë. Në këtë kuptim, Zhiti afrohet me konceptin derridian të trace (gjurmë), sipas të cilit subjekti formohet përmes mungesave dhe zhvendosjeve gjuhësore. “Vdekja” dhe “jeta” nuk janë kategori ontologjike stabile, por efekte të shkrimit.

Topografia e vëllimit — Chicago, Roselle, Romë, Tiranë — krijon një subjekt migrues, tipik për poetikën post-totalitare të Evropës Lindore. Ky subjekt nuk ka një qendër identitare fikse; ai ekziston në një hapësirë arkivore ku kujtesa personale përzihet me historinë kolektive.

Kjo strategji arrin kulmin në poemën “Eshtra të shokëve të burgut” (f. 40–41), ku subjekti zhvendoset nga dëshmitar në arkeolog të traumës:

“bie më gjunjë mbi grumbullin e eshtrave. Ju jeni aty?

Vetëm kaq?” (f. 41)

Në vend të rrëfimit linear, Zhiti përdor përsëritje obsesive, pyetje të ndërprera, enumeracione trupash dhe sendesh — një teknikë që përputhet me përkufizimin që Cathy Caruth i jep traumës si përvojë që i shpëton integrimit. Poezia nuk shëron traumën; ajo e mban të hapur si plagë etike.

Në këtë kontekst, fragmentariteti formal i poezive nuk është thjesht strategji stilistike, por një mënyrë epistemologjike për të menduar historinë: bota nuk mund të rrëfehet më në mënyrë lineare sepse vetë përvoja historike është e thyer. Zhiti i shmanget narrativës së qetësuar retrospektive; ai ndërton një diskurs poetik që operon me ndërprerje, kthime obsesive dhe pamundësi për përmbyllje semantike. Kjo e afron veprën me atë që Andreas Huyssen e quan “culture of memory” në modernitetin e vonë, ku kujtesa nuk është restaurim harmonik i së kaluarës, por fushë konflikti interpretativ.

Subjekti poetik, në këtë optikë, nuk është dëshmitar sovran i traumës, por bartës i saj i fragmentuar: një figurë që flet nga brenda rrënojave diskursive të historisë. Prania e vazhdueshme e toponimeve ndërkombëtare dhe e kalimeve gjeografike krijon një kronotop postmodern të zhvendosur, ku identiteti nuk është më territorial, por arkivor — i ndërtuar mbi depozitime kujtese, imazhe të shpërndara dhe trauma të transportueshme.

II. Intertekstualiteti biblik, historia dhe dekonstruksioni i shenjtores

Një bosht tjetër themelor i vëllimit është ndërthurja e diskursit biblik me historinë politike dhe aktualitetin global. Zhiti nuk e përdor tekstin e shenjtë si autoritet transcendental, por si arkiv kulturor të hapur, të nënshtruar procesit të ri-semantizimit historik dhe poetik — në përputhje me konceptin e intertekstualitetit të Julia Kristevës.

Cikli “Nga Bibla e ullinjve të vendit tim” (f. 30–33) ndërton një narrativë të krijimit që përmbys Zanafillën biblike klasike:

“Natën e pestë

ullinjtë u bënë poetë të rinj

dhe mërmërisnin poezi të blerta” (f. 32)

Figura e ullirit shndërrohet në arkiv kolektiv të dhunës dhe shpresës, duke krijuar atë që Paul Ricoeur e përkufizon si “kujtesë narrative”.

Dekonstruksioni i figurës së shenjtë arrin kulm në poemën “Elegjia ime për ikjen e Nënë Terezës” (f. 45–49), ku ikona kombëtare dhe universale zhvishet nga monumentaliteti:

“Kam thënë, plagët janë atdheu i Nënë Terezës.” (f. 48)

Këtu shenjtorja nuk është më objekt kulti statik, por figurë e traumatizuar që endet nëpër qytete të shkatërruara. Ky operacion poetik është thellësisht postmodern në sensin e dekonstruksionit të “narrativave të mëdha” morale: Zhiti nuk e rrëzon figurën e shenjtë, por e zhvendos nga transcendenca drejt historisë së plagosur.

Rishkrimi i diskursit biblik në këtë vëllim nuk ka funksion apologjetik, por hermeneutik: tekstet e shenjta aktivizohen si forma kulturore që kalojnë përmes historisë dhe traumës politike. Në këtë mënyrë, Zhiti ndërton atë që Northrop Frye e ka përkufizuar si “Bible as Great Code” të kulturës perëndimore, por tashmë të ekspozuar ndaj shpërbërjes historike dhe riinterpretimit postsekular.

Figura e shenjtores, veçanërisht në rastin e Nënë Terezës, shndërrohet në nyje ku kryqëzohen etika globale, kujtesa kombëtare dhe zhgënjimi modern. 

Zhiti nuk rrëfen një shenjtëri triumfuese, por një shenjtëri të lënduar, që endet nëpër hapësira të braktisjes urbane dhe politike. Kjo përputhet me atë që Gianni Vattimo e ka quajtur “pensiero debole”.

III. Erosi, teksti dhe metapoetika e trupit

Një dimension tjetër qendror i vëllimit është erotika e shkrimit dhe shndërrimi i aktit poetik në kontakt trupor. 

Poezia “Jam libër në prehrin tënd” (f. 20–21) formulon qartë këtë estetikë metatekstuale:

“Jam libër në prehrin tënd…

Fletët bëhen duar”

Teksti shndërrohet në trup dhe trupi në tekst — një figurë që lidhet drejtpërdrejt me refleksionet e Roland Barthes, ku leximi konceptohet si përvojë erotike dhe destabilizuese e subjektit.

Erotika në Zhitin nuk është thjesht sensuale, por ontologjike: ajo shërben si kundër-diskurs ndaj politikës së zhdukjes, ndaj arkivave të eshtrave dhe epitafeve. Përballë varreve masive, dashuria krijon mikro-hapësira të jetës, duke funksionuar si formë rezistence etike.

Në këtë prizëm, poezia e Zhitit mund të lexohet edhe në dritën e teorisë së trupit të Julia Kristevës, ku kufijtë mes trupit dhe gjuhës shpërbëhen dhe rindërtohen vazhdimisht. Trupi erotik në Zhitin është gjithnjë i rrezikuar nga vdekja, por pikërisht kjo e bën atë qendër të afirmimit ekzistencial.

Erotika e shkrimit në këtë vëllim nuk është escapiste (arratisëse nga realiteti historik), por funksionon si zonë etike kundërshtimi ndaj shfarosjes historike. Trupi që dashuron është i njëjti trup që kërcënohet nga arkivat e dhunës; për këtë arsye, sensualiteti merr dimension politik në kuptimin postmodern të rezistencës mikrologjike – jo përmes ideologjisë, por përmes mbijetesës intime.

Në këtë prizëm, metapoetika e trupit në Zhitin lidhet edhe me reflektimet e Maurice Merleau-Ponty mbi trupin si medium i përvojës dhe i kuptimit, edhe pse Zhiti e vendos këtë trup brenda një hapësire historike të shkatërruar, jo në një botë perceptive neutrale. Trupi është njëkohësisht tekst dhe relike, libër dhe plagë, hapësirë leximi dhe dëshmi mortore.

Përfundim

“Dritë që ecën zbathur” është një nga librat më kompleksë të poezisë shqipe bashkëkohore, sepse e përball lexuesin me një subjekt të shpërbërë, me histori të përgjakshme dhe me një transcendencë të pasigurt. 

Zhiti ndërton një poetikë të kujtesës post-totalitare, në të cilën trauma, dashuria dhe intertekstualiteti biblik bashkëjetojnë në tension të vazhdueshëm.

Në perspektivën e kritikës postmoderne perëndimore, ky vëllim mund të lexohet si një arkiv poetik i fragmentuar që refuzon narrativën e madhe të shpëtimit, por nuk heq dorë nga një etikë e brishtë shprese. “Drita” e titullit nuk është metafizikë triumfaliste: ajo ecën “zbathur”, e pambrojtur, nëpër histori — dhe pikërisht kjo e bën atë figurë qendrore të poetikës së Zhitit në këtë vepër.

Në këtë mënyrë, vëllimi i Zhitit pozicionohet brenda traditës së poezisë evropiane post-diktatoriale dhe memoriale, duke dialoguar me format bashkëkohore të shkrimit të traumës dhe të ekzilit. “Dritë që ecën zbathur” nuk propo”zon një teleologji shpëtimi, por një estetikë të përballjes: një poezi që nuk synon të mbyllë plagët e historisë, por t’i mbajë të dukshme si kushte të etikës dhe të përgjegjësisë ndaj tjetrit.

(Shkruar në nderim të “Dita e Lirisë” që shteti i Illinois-it në SHBA e shpalli zyrtarisht vitin e kaluar 28 Janarin, dita kur u lirua nga burgu poeti Visar Zhiti.)

Hamëz Jashari, in memoriam…

by

Dr. Lulzim Nika/

Përkujtojmë me nderim sot ditëlindjen e ideologut të filozofisë së celulës së parë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe të luftës së saj – Heroit Hamzë Jashari.

Ai, me mendjen e tij të ndritur dhe vizionin e qartë për liri, ishte rrezatuesi më i fuqishëm i mobilizimit të shumë të rinjve dhe të rejave në luftën çlirimtare të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.

Heroi Hamzë Jashari ishte i veçantë me vizionin dhe besimin e pathyeshëm në idealin e lirisë së Kosovës.

Sot kujtojmë edhe meritën e veçantë të Heroit për organizimin dhe masovizimin e UÇK-së, që nga embrioni i saj e deri te dalja në skenë para mediave ndërkombëtare, ku me një përshkrim bindës për të drejtën tonë për liri i dha një imazh të jashtëzakonshëm ndërkombëtar luftës së drejtë të UÇK-së. Kjo intervistë u vlerësua nga diplomatë të huaj si një hap drejt bashkëpunimit politik me UÇK-në.

Pra, Hamzë Jashari, përveç një zë frymëzues për të rinjtë e të rejat që t’i bashkoheshin luftës për liri, ai u shqua edhe një strateg “par excellence” i organizimit dhe drejtimit të luftës në një plan më të gjerë, por edhe një ushtarak i diciplinuar terreni, duke u marrë me detajet më të vogla, p.sh., të organizimit të një beteje etj. Kështu, te figura e tij përmblidhen dy aapekte: strategu dhe luftëtaeri.

Jo më kot, në kujtesën tonë historike, ka mbetur emblematike thënia e tij:

“Kjo tokë e duron vetëm këmbën e shqiptarit.”

Kontributi i tij dhe i familjes Jashari mbetet i veçantë dhe themelor në themelet e lirisë së Kosovës së lirë.

“Konferenca e Mynihut, Siguria nën/mbi rrenojat e rendit të vjetër”

by

Gjeneral ® Piro Ahmetaj/

Konferenca e 62-të e Sigurisë, që u zhvillua fundjavën e kaluar në Mynih, Gjermani, jo vetëm u ndoq me interes të shtuar, por dhe vijon të mbetet në “top të lajmeve” si dhe analizave për kancelaritë, institutet dhe personalitetet në Washington, Bruksel, Londër, Berlin, Pekin, Moskë etj. Me kapacitetin e “Ekspertit për Sigurinë Kombëtare, Rajonin dhe marrëdhëniet me SHBA/NATO”, po paraqes një përmbledhje rreth rrethanave, diskutimeve dhe mesazheve me peshë gjeopolitike që u përcollën nga Mynihu:

Konferenca është mbajtur për herë të parë në Mynih në vitin 1963, ndërsa për shkak të ndarjes në kampe armiqësore (Varshavë – NATO) deri në vitet ’90, mernin pjesë më pak se 100 pjesëmarrës. Gjithësesi MSC ishte projektuar si ngjarje e përvitshme që u jepte mundësi udhëheqësve nga vendet e NATO/BE dhe SHBA të ndanin këndvështrime për: “përballjen me rreziqet e sigurisë kolektive dhe ato globale”.

Pas viteve ’90, kjo Konferencë jo vetëm është zgjeruar, por edhe është “institucionalizuar” si një nga forumet më të rëndësishme për komunitetin e sigurisë në botë. Motoja shumë e gjetur për MSC-2026: “Under Destruction”, e shqipëruar: “nën dhe përtej rrënojave të rendit të vjetër global të sigurisë”. Edhe pse u zhvillua në një sfond paqëndrueshmërie gjeopolitike, konfliktesh të përshkallëzuara dhe pikëpyetjesh kritike mbi të ardhmen e rendit ndërkombëtar të sigurisë, konferenca u dominua nga atmosferë mirëkuptimi, ose e quajtur: “Rregulli i Mynih-ut =mos jepni leksione, mos e injoroni por ndërveproni me njëri-tjetrin”!

Këtë vit morën pjesë 40 kryetar shtetesh dhe qeverish si dhe rreth 1000 ministra, diplomatë, shkencëtarë, gjeneralë, biznesmenë, ekspert, etj. Ndër pjesëmarrësit e shquar përmendim Kancelarin gjerman, Sekretarin e Shtetit Amerikan, Presidenten e KE Ursula von der Leyen, Kryeministrin e UK, Presidentin ukrainas, etj. 5 çështjet thelbesore të azhendës: (1) “Rendi global i sigurisë përballë rivalitetit mes fuqive të mëdha”; (2) “Marrëdhëniet transatlantike në raport me përqasjen e ShBA/Trump”; (3) “Mbrojtja kolektive/NATO dhe autonomia ushtarake evropiane”; (4) “Luftërat në Ukrainë, Lindjen e Mesme si dhe pasojat humanitare”; (5) “Kërcënimet kibernetike, qeverisja e inteligjencës artificiale dhe siguria energjetike”.

Ashtu siç pritej, vëmendje kryesore mori fjalimi i Sekretarit Marco Rubio, i cili, pasi kritikoi ashpër rendin e vjetër të sigurisë, konfirmoi edhe më fort vendosmërinë e Presidentit Trump: “SHBA-të nuk do t’i marrin askujt leje (përfshi OKB-së) për të përdorur fuqinë ushtarake ndaj çdo vendi që ekspozon kërcënim për integritetin dhe standardet e jetesës së popullit amerikan”. Më tej shtoi se “paqja nëpërmjet forcës” shërben edhe si garanci shtesë për mbrojtjen e 32 vendeve të NATO-s (Neni 5). Ndoshta për të ç’tensionuar homologët, theksoi se: “jemi pjesë e një qytetërimi, ndaj SHBA mbetet e interesuar për Evropë më të fortë”, duke nënvizuar se “agresioni rus ndaj Ukrainës si dhe ekspasioni i Kinës mbeten kërcënim serioz për rendin ndërkombëtar dhe vlerat perëndimore”. Po ashtu, përsëriti kërkesën për rritjen deri në 5% të buxhetit nga vendet e NATO-s, si dhe rikonfirmoi vendosmërinë e SHBA-ve për t’i dhënë fund gjakderdhjes në Ukrainë: “End the Ukraine war once and for all”, ose: “fund njëherë e përgjithmonë luftës në Ukrainë”.

Përtej “ankthit nga tërmeti/Trump në politikën e jashtme amerikane”, fjalimet, ose qëndrimet e krerëve të shteteve evropiane, si të UK, Francës, Italisë etj, mund të përmblidhen përmes gjetjeve të ftohta dhe frymës së mirëkuptimit të Kancelarit gjerman Friderich Merz: “Rendi global i sigurisë nuk ekziston më, ndaj mbetet kritike forcimi i kohezionit euroatlantik si dhe vijimi i mbështetjes së pakushtëzuar për fitoren e Ukrainës”. Nga ana tjetër, u diskutua hapur edhe për: “autonomi më të madhe strategjike politike, ekonomike, ushtarake dhe teknologjike (ose Berlinin+ më të avancuar), projekt që gjithësesi nuk e konkurron, por e komplementon fuqinë ushtarake të SHBA/NATO-s”. Po ashtu, u prezantua edhe ngritja e “Ukraine House”, çka demonstron edhe vendosmërinë e vendeve të BE-së deri në gjunjëzimin e Rusisë në Ukrainë.

Duke falënderuar për mbështetjen e ShBA dhe perëndimit, Presidenti Zelenskyy foli për: “intensitetin e luftës; refuzoi lëshimet territoriale (=kurorëzim i pushtuesit/Putinit); bëri thirrje për mbëshetjen (urgjente) ajrore, për garanci afatgjata, monitorim gjithëpërfshirës, etj”.

Së pesti, në Konferencë u demonstrua kriza e thellë e rendit global, por dhe përpjekjet serioze të udhëheqësve euroatlantikë për të shkundur, zgjuar dhe zhvilluar një lidership me vizion dhe vullnet të forte si dhe projekte për modernizimin e fuqisë ushtarake, me qëllim përballimin e rreziqeve ndaj paqes, sigurisë dhe stabilitetit demokratik, përfshi dhe përtej hapësirës euroatlantike.

Në shtesë, nga kjo konferencë me peshe historike mund të adresojmë “5 rekomandime strategjike”:

Së pari: “NATO/BE janë të dënuara” për të forcuar më tej kohezionin dhe besimin reciprok mes aleancave, vendeve dhe vlerave euroatlantike, duke mbështetur pa asnjë kompromis deri në fitoren e Ukrainës ndaj Rusisë, si dhe dhe për përmirësimin e fuqisë ushtarake (përfshi deterrence/aftësitë shkurajuese) në mbrojtje të tërësisë territoriale të 32 vendeve anëtare, si dhe interesave gjeopolitike të NATO/BE-së.

Së dyti, mesazhe Euroatlantike ndaj Beogradit zyrtar: “të mos keq-përdoret për axhendën Moskës dhe Pekinit në rajon; të mos armatoset kot stër koti (deri në dhëmbë) me MiG-29, raketa, tanke, dronë rusë etj; të mos frymëzojë grupet kriminale në veriun e Kosovës; si dhe të mos guxojë të kërcënojë ushtarakisht sovranitetin e Kosovës, status quo-në si dhe interesat gjeopolitike të SHBA/NATO-s në rajon”!

Së treti: “përveçse të demonstrojë solidaritet për angazhimet dhe projektet në interes të sigurisë kolektive (Neni 5) si dhe në mbështetje të Ukrainës, RSh do duhet të promovojë edhe peshën që mbart në partneritetin me SHBA/NATO; rolin lider në projektet e përbashkëta si dhe procesin e integrimit euroatlantik të 6 vendeve të Ballkanit Perëndimor”. Me këtë rast, sigurisht meriton të riduartrokiten pjesëmarrja e RSh/Kosovës si “bashkëthemeluese të Bordit Trump të Paqes; rritja e buxhetit 2026; marrëveshja mes Kroacisë, Kosovës dhe RSh-së në fushën e mbrojtjes; ndërtimi i Bazës Ajrore të NATO-s në Kuçovë; angazhimi i RSh-së për Korridorin 8; trajtimi i ushtarakëve si dhe përmbushja e detyrimeve në NATO”.

Së katërti, prioritet Nr.1 mbetet: “modernizimi konceptit, strukturave, kapaciteteve, balancave demokratike të pushteteve, si dhe forcimi bashkëpunimin strategjik me SHBA/NATO”. Në këto përpjekje nuk vlejnë: “as privatizimi i dashurisë për mëmëdhenë dhe as i agjendës euroatlantike; as gajasja me opozitën/kompaninë private të falimentuar, të neveritur dhe të refuzuar përgjithmonë nga shqiptarët si dhe as shpërdorimi i institucioneve kushtetuese si infermieri (pa)shërimi nga sëmundja ballkanike e gjithë-pushtetit”, por vetëm dashuria për vendin, vizioni, përulësia dhe përgjegjësia e lartë shtetërore ndaj interesave mbarëkombëtare, besimi në vlerat demokratike, si dhe “bekimi” nga/ndaj partneritetit strategjik me SHBA-në.

Së fundmi, por mbi të gjitha, shpresoj që mesazhet e kësaj konference t’ju shërbejnë elitave mendjehapura në NATO/BE, përfshi RSh/Kosovën, për të risjellë në kujtesë thirrjen ulëritëse: “njerëz, qëndroni vigjilentë; paqja, siguria dhe demokracia nuk janë dhurata të përjetshme (as nga SHBA)”, si dhe mesazhin e mençur të Presidentit Kennedy 62 vjet më parë, pra në hapjen e Konferencës së I-rë të Mynih-ut: “t’i hedhim sytë përtej rreziqeve të së sotmes, te shpresat e së nesërmes”! Thënë këto, na duhet të besojmë dhe të promovojmë fort se jo lufta, por paqja në Ukrainë, Lindjen e Mesme, Ballkanin Perëndimor, si dhe në mbarë globin, mbetet shpresa dhe misioni i vetëm i njerëzimit.

* Autori: Gjeneral ® Piro Ahmetaj:

Senior Ekspert për Sigurinë dhe Mbrojtjen Kombëtare,

Ballkanin si dhe marrëdhëniet me USA/NATO.

Kosova, dhe Shkëlqimi dhe Rënia e zotit Grenell

by

Analizë nga Rafael Floqi/

Richard Grenell ka pasur një karrierë të spikatur në politikën amerikane dhe diplomacinë ndërkombëtare, por edhe një rrugëtim të mbushur me përplasje dhe kontradikta. Artikulli i i fundit Daily Mail pёr të ofron një pasqyrë të qartë të asaj që mund të quhet një “rënie e shpejtë” e ndikimit të tij, duke theksuar tensionet brenda administratës Trump, përplasjet e tij me figura të njohura dhe, gjithashtu, ndikimin që ka pasur në marrëdhëniet ndërkombëtare, përfshirë ato me Ballkanin dhe Kosovën.

Kjo analizë shqyrton ndikimin e tij në politikën e jashtme, si dhe pasojat që ka pasur angazhimi i tij në çështjen e Kosovës, në dritën e qëndrimeve të tij të diskutueshme dhe marrëveshjeve të bëra me liderë të Serbisë.

Përplasjet brenda Administratës Trump dhe Rënia e Ndikimit të Grenell

Një nga momentet më të rëndësishme të karrierës diplomatike të Richard Grenell ishte roli i tij si dërguar special i SHBA për negociatat mes Kosovës dhe Serbisë. Grenell ka pasur një qasje që është parë si pragmatike ndaj këtyre marrëdhënieve, duke kërkuar mundësi për të arritur një marrëveshje që mund të përmirësonte lidhjet ekonomike dhe që mund të kontribuonte në stabilitetin e rajonit. Megjithatë, qasja e tij ka qenë shpesh e kontestuar, si nga ana e Kosovës, ashtu edhe nga ajo e Serbisë, duke krijuar përçarje mes palëve dhe duke nxitur reagime negative.

Një prej aspekteve më të diskutueshme të angazhimit të Grenell ka qenë mbështetja e tij për mundësinë e shkëmbimit të territoreve mes Kosovës dhe Serbisë. Ky koncept është parë si një ide shumë të rrezikshme, pasi mund të përfshinte ndryshime të kufijve dhe mund të provokonte konflikte të reja në një rajon të brishtë. Më shumë se një strategji për të arritur një marrëveshje, kjo ide ka përforcuar frikën se një marrëveshje e tillë mund të forconte tendencat nacionaliste në të dy vendet dhe të çonte në një destabilizim më të madh të Ballkanit.

Grenell: Pёr idenë e shkëmbimit të territoreve, fajtor ishte Bolton

Në një intervistë me mua, pёr ALBTVUSA, para zgjedhjeve të 2024, ai pohoi se gjatë takimit në Shtëpinë e Bardhë mes Aleksandër Vuçiq dhe kryeministrit të Kosovës Abdullah Hoti :“nuk u diskutuan shkëmbime territoriale” por pёr rritjen e shkëmbimeve ekonomike . Ai gjithashtu kritikoi ish-këshilltarin John Bolton dhe ia la atij idenë e shkëmbimit të territoreve si ide e tij dhe jo e vetja. Edhe në këtë kontekst, përpjekjet e Richard Grenell për të nxitur një marrëveshje të tillë kanë dështuar të arrijnë konsensus të gjerë dhe e kanë bërë atë një figurë kontroverse, pasi shumë e konsideronin atë marrëveshjen e rrezikshme. Ai në konfidencë më tha se “ne edhe po të donim nuk do ta mund ta bënim dot këtë, pёr shkak të kundërshtimit të hapur të zonjës Merkel” por ai theksoi e faktin e mungesës së Thaçit të ndaluar një ditë para takimit.

Dihet se Merkel kishte kërkuar largimin e tij nga ambasada ne Gjermani

Në fakt, edhe shkëmbimet ekonomike dhe e ashtuquajtura Autostrada e Paqes”, që do të lidhte Beogradin përmes Nishit dhe Prishtinës me portin e Durrësit, ishte parashikuar fillimisht nga Procesi i Berlinit një dekadë më parë dhe kishte mbështetje të fortë nga Brukseli dhe Uashingtoni. dhe ajo ishte temë që “ Marrëveshja e Uashingtonit riafirmoi përkushtimin për ndërtimin e saj, si dhe të një hekurudhe përgjatë të njëjtës linjë., Sot sipas Serbia Forbes “ Serbia ka ndërtuar vetëm 5.5 kilometra rrugë – dhe sipas raportimeve, edhe ato gabimisht. Ish-ministri i Ndërtimit, Goran Vesiç, deklaroi se nuk e dinte si kishte ndodhur gabimi. Në vend të autostradës, u ndërtua një profil gjysmë-autostrade mbi rrugën ekzistuese. Duke qenë se kjo nuk ishte në planin fillestar, Vesiç njoftoi rifillimin e projektit. Afati i përfundimit ka kaluar prej vitesh dhe nuk ka një datë të re.

Kundër prokurorit Jack Smith pёr shkak të Trump-it dhe Thaçit

Në një intervistë të fundit, me mua para zgjedhjeve Richard Grenell gjithashtu shprehu një qëndrim të fortë kundër prokurorit të posaçëm të SHBA, Jack Smith, duke e akuzuar atë për një qëndrim politik ndaj ish-presidentit Trump. Grenell, i cili ka qenë gjithashtu një mbështetës i fortë i politikave të Trump, e kritikoi atë edhe për mënyrën se si u trajtua rasti i Thaçit, duke sugjeruar se arrestimi i ish-presidentit të Kosovës, një ditë para një takimi të rëndësishëm me presidentin serb Aleksandër Vuçiç dhe Donald Trump, dhe ishte një manovër politike. Jack Smith kishte dorëzuar akuzën vetëm një ditë më parë se pritej të zhvillohej takimi. Ai u shpreh se, “nëse do të kishte pasur mundësi, ai do ta kishte liruar Thaçin, duke argumentuar se arrestimi i tij ishte i papranueshëm dhe mund të ishte një përpjekje për të dëmtuar mundësinë e një marrëveshjeje historike mes Kosovës dhe Serbisë. Kjo deklaratë e Grenell duket si një tjetër dëshmi e angazhimit të tij për të mbrojtur “interesat e Kosovës” dhe për të sfiduar atë që ai e sheh si një ndikim të padrejtë nga institucionet ndërkombëtare. Por fakti që pas deklaratave të fundit të Hagës ndaj Thaçit Grenell nuk u ndje , dëshmon se roli i tij është bërë tashmë i pa rëndësishëm dhe se po vlerësohej më shumë në Kosovë ( kjo për shkak të një kompleksi inferioriteti që kemi ndaj ndërkombëtareve), se sa në SHBA. Kjo situatë ilustron ndikimin që ka pasur politika e brendshme e SHBA në zhvillimet e jashtme, duke e bërë çdo përpjekje për paqe të vështirë dhe të ngarkuar me tensione të brendshme dhe ndërkombëtare.

Si më fshehu Grenell takimin me Claudia Tenney ?!

Edhe pse unë si shumica e shqiptarëve bëj apel për lirimin e liderëve të UÇK-së por një lirim me ndërmjetësimin e Grenell s’do ishte i shëndoshë. Madje dhe gjatë intervistës me të, qw u mbajt në Michigan ku Grenell po përpiqej pёr fitore të Trumpit në këtë shtet të lëkunduar , vota e shqiptarëve kishte rëndësi, kur e pyeta se gjate Konventës të GOP-së ai ishte takuar me kongresmenë kryetaren e lobit serb ai gënjeu dhe e shtyu atë takim para ne kohe, kur unë kisha lexuar lajmit e lobit serb në atë takim Claudia Tenney, e cila është bashkëkryetare republikane e Dhomës së Përfaqësuesve të SHBA-së nga shteti i Nju Jorkut.

Ajo ka pasur angazhim të hershëm me rajonin e Ballkanit dhe ka punuar në të kaluarën në konsullatën e ish-Jugosllavisë në Nju Jork. Ajo gjithashtu shërben si bashkë-kryetare e Serbian Caucus në Kongresin e SHBA-së — një grup ligjvënësish që fokusohen në marrëdhëniet SHBA–Serbi .Grupi pro serb bashkon anëtarë nga të dyja partitë për të diskutuar çështje që lidhen me Serbinë, komunitetin serbo-amerikan dhe politikën amerikane ndaj Ballkanit. Ky nuk është një “lob” në kuptimin ligjor, por një grup parlamentar diskutimi dhe koordinimi. Megjithatë fakti që ai e mohoi takimin më la shije të keqe.

Venezuela dhe ”humbja “e Grenellit

Një tjetër problem i madh ka qenë mosmarrëveshjet e brendshme brenda administratës Trump, ku Grenell është përballur me përplasje të forta me figura të tjera kyçe. Sipas artikullit të Daily Mail, Grenell ka pasur përplasje të ashpra me Sekretarin e Shtetit, Marko Rubio, lidhur me politikën e Shteteve të Bashkuara ndaj Venezuelës. Grenell mbështeti një qasje më të moderuar dhe pragmatike, duke favorizuar negociatat dhe marrëveshjet, ndërsa Rubio dhe grupi i tij mbështetën një linjë më të ashpër, të quajtur “presion maksimal.” Kjo përplasje është parë si një nga arsyet që e ka lënë Grenell jashtë vendimmarrjes kryesore të administratës Trump, dhe kjo është vetëm një nga shumë përplasjet e tij të brendshme që kanë dëmtuar reputacionin dhe ndikimin e tij.

Përplasje të tjera të tij brenda administratës janë përmendur, si dhe një incident i ashpër verbal me Susie Wiles, shefen e stafit të Trump, gjatë Konventës Kombëtare Republikane. Ky incident ka pasur pasojë të drejtpërdrejtë në mundësinë e një pozite të lartë për Grenell në një mandat të dytë të Trump, duke shënuar fundin e çdo mundësie për të marrë një post të rëndësishëm në administratën e ardhshme të Trump.

Marrëveshjet dhe Biznesi: Grenell si “Diplomat Transaksional”

Një aspekt tjetër i rëndësishëm i karrierës së Grenell është se ai është konsideruar një “diplomat transaksional.” Ky term i përdorur nga diplomatët që kanë punuar me të, nënkupton një qasje pragmatike dhe të orientuar nga biznesi, ku përpjekjet e diplomacisë janë shpesh të lidhura me interesa dhe marrëveshje ekonomike, në vend të një angazhimi të thellë dhe të përhershëm për stabilitetin dhe paqen.

Një nga shembujt e këtij qasjeje është angazhimi i tij në projektin e zhvillimit të një hoteli luksoz në Beograd, i cili u zhvillua në bashkëpunim me firmën e investimeve të Jared Kushner. Ky projekt është një tjetër shembull i se si Grenell ka përdorur diplomacinë për të ndihmuar në arritjen e marrëveshjeve që lidhen me interesat financiare dhe tregtare, por gjithashtu është një mundësi për të krijuar lidhje më të forta me liderët e Serbisë dhe për të rritur ndikimin e tij. Po të njëjtin rol ai ka luajtur edhe në projektin e Sazanit.

Grenell i ashpër me Kurtin, i afërt me Ramën

Grenell u bë figura kryesore amerikane në dialogun mes Kosovës dhe Serbisë gjatë administratës Trump. Ai ka pasur pozicione të forta publike dhe ka komentuar politikisht çështje që lidhen me udhëheqësit e Kosovës.

Për shembull, ai ka kritikuar ashpër kryeministrin Albin Kurti, duke thënë se marrëdhëniet Kosova–SHBA “nuk kanë qenë kurrë më poshtë”, dhe duke e përmendur këtë si një problem të udhëheqjes së tij. Po ashtu, ai është përplasur publikisht edhe me Vjosa Osmanin, ku e ka akuzuar për “manipulim të fjalëve të Trump” për marrëveshjet mes Kosovës dhe Serbisë. Në anën tjetër, Grenell është shfaqur i afërt me kryeministrin e Shqipërisë Edi Rama dhe kalon dhe ditë pushimesh verore mes rivierës shqiptare dhe ishujve grekë. Ky lloj angazhimi, megjithatë, ka krijuar kritika dhe dyshime mbi motivet e tij, duke i dhënë mundësinë kritikëve të akuzojnë Grenell për përdorimin e diplomacisë për interesa personale dhe për përfitim të drejtpërdrejtë. Ky aspekt ka ndikuar në mënyrë të dukshme në perceptimin që diplomatët dhe figura të tjera të administratës e kanë pasur ndaj tij, duke e bërë atë një figurë të diskutueshme.

Ambicia dhe Realiteti i Rënies së Karrierës

Pavarësisht këtyre përpjekjeve dhe angazhimeve, Grenell ka përjetuar një rënie të shpejtë të ndikimit dhe reputacionit. Pas largimit nga pozitat kyçe të administratës Trump dhe përplasjes me kolegët e tij, ai ka mbetur një figurë më pak influente në qarqet diplomatike. Po ashtu, angazhimi i tij si drejtues i Qendrës Kennedy për Arte Performuese, një post që më parë do të kishte konsideruar si një mundësi për t’u risjellë në sferën publike, ka hasur në kritika të forta dhe ka sjellë polemika mbi menaxhimin e tij të institucionit.

Pasojat për Politikën e Jashtme të SHBA dhe Kosovën

Marrëveshjet dhe angazhimi i Grenell përmes projekteve biznesore dhe diplomacisë pragmatike kanë ndikuar në mënyrë të drejtpërdrejtë në politikën e jashtme të SHBA dhe në rajonin e Ballkanit. Në veçanti, përpjekjet e tij për të ndërmjetësuar një marrëveshje mes Kosovës dhe Serbisë, duke përfshirë idenë e shkëmbimit të territoreve, kanë krijuar një ndarje të thellë midis palëve dhe kanë bërë që shumë të dyshojnë nëse kjo ishte një zgjidhje e përshtatshme për stabilitetin e rajonit. Grenell, megjithatë, mbetet një figurë që është ende në ndjekje të ambicieve të tij të mëdha, por realiteti i rënies së tij në politikën e brendshme dhe të jashtme ka vënë në dyshim aftësinë e tij për të rikthyer ndikimin që dikur gëzonte, ndoshta për fat të Kosovës.

Fakti që në përshëndetjen e Presidentit Trump për pavarësinë e Kosovës me rastin e 18-vjetorit të Shpalljes së Pavarësisë së Kosovës.” rikonfirmuar mbështetjen e palëkundur të Shteteve të Bashkuara të Amerikës për sovranitetin dhe integritetin territorial të Republikës së Kosovës. Presidenti Trump gjithashtu shprehu gatishmërinë e SHBA-së për të zgjeruar partneritetin ndërmjet dy vendeve, veçanërisht përmes rritjes së tregtisë dhe investimeve, me qëllim avancimin e prosperitetit të përbashkët, dhe theksoi se Shtetet e Bashkuara janë të gatshme të punojnë krah Kosovës për të çuar përpara paqen dhe stabilitetin në dobi të ndërsjellë.

Presidenti Trump po ashtu shprehu mirënjohjen e tij ndaj Presidentes Osmani dhe popullit të Kosovës për mbështetjen e përpjekjeve amerikane për paqe, dhe e mirëpriti Kosovën si anëtare themeluese të Bordit të Paqes, i cili synon ta bëjë botën më të sigurt, më të fortë dhe më të begatë. Gjë që tregon se “artet performuese të Grenellit “, nuk nevojiten më, apo siç e cilësojnë nw Washington tani se “ai është një aktor i lirë”

MILAN SUFFLAY, VRASJA E ALBANOLOGUT KROAT NË ZAGREB – MENJËHERË PAS VIZITËS NË TIRANË

by

Prof. dr. Musa Ahmeti

Center for Albanian Studies – Budapest

Pjesa 2/

Me rastin e 95 vjetorit të vrasjes së albaologut kroat me origjine gjermane. 

Sadoqë Shuflaj ishte një medievist i shkëlqyeshëm e jo gjuhëtar i sprovuar, propozimet dhe interpretimet e tij etimologjike i kanë bërë ballë kohës, duke u pranuar edhe sot si të qëndrueshme, sidomos përsa i përket elementeve onomastike shqiptare në Mal të Zi, ngase ai nuk i konsideronte ato elemente si ndikim të gjuhës apo korpusit onomastik shqiptar, por si substrat onomastik, përkatësisht si relikte gjuhësore e onomastike shqiptare në ato vise ku elementi shqiptar ishte i pranishëm edhe në mesjetën e hershme. 

Edhe në studimet tjera të dr. Millan Shuflajt bie në sy pasuria e madhe e materialit burimor faktologjik, por disi kanë mbetur anash pa u analizuar dhe shqyrtuar sa duhet, faktorët ekonomikë dhe shoqërorë dhe ndikimi i tyre. Historia e shqiptarëve është për të kryesisht historia e një etniteti etnokulturor të dalluar, me rrënjë të lashta autoktone e vazhdimësi të pandërprerë, me një aftësi të jashtëzakonshme rigjeneruese e cila për dr. Millan Shuflajn paraqet thelbin autentik të historisë së Ballkanit në përgjithësi, e asaj shqiptare në veçanti.

Qeveria shqiptare, duke treguar respekt dhe nderim të veçantë, për shkencëtarin dhe albanologun e njohur kroat me famë botërore, e fton në fund të vitit 1930, që të vizitojë Shqipërinë. Kjo ftesë bëhet menjëherë pasiqë “Kaiserliche Akademie der Wissenschaften in Wien” i kishte propozuar dr. Shuflajt të vazhdojë botimin e vëllimit të tretë, të “Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia”. I pritur me nderime më të larta shtetërore, që nga mbreti Zog, kryeministri, ministri i kulturës dhe më në fund nga anëtarët e Parlamentit shqiptar, dr. Millan Shuflajt i njihet, dhe në një farë mënyre, i shpërblehet gjithë mundi që kishte bërë në hulumtimet dhe kërkimet shkencore në fushën e albanologjisë dhe veçanërisht në studimin dhe botimin e dokumentave mesjetare të cilat deri në atë kohë pothuajse ishin të panjohura fare. I shoqëruar nga intelektualë dhe politikanë shqiptarë, studiuesi i madh kroat, viziton arkiva të ndryshme kishtare, biblioteka, pika arkeologjike dhe njihet për së afërmi me kulturën dhe traditën shqiptare, për të cilën kishte shkruar aq shumë. I impresionuar nga mbishkrimet dhe dokumentat e shumta mesjetare, ai kërkon që pjesa më e madhe e tyre të fotografohen ose të përshkruhen që më vonë, kur të kthehej në Zagreb, ti studionte me themel dhe të nxirrte konkludime të rëndësishme shkencore. Për fat të keq, një gjë të tillë nuk arriti ta bënte kurrë ngase u vra nga dora kriminale e policisë serbe.

Gjatë qëndrimit në Shqipëri, dr. Shuflaj më 16 janar 1931 mban një fjalim në Parlamentin shqiptar, ku në mënyrë të hollësishme elaboron punën rreth botimit të 6 (gjashtë)vëllimeve në vazhdim të “Acta Albaniae”, si dhe të “Historisë së Shqipërisë”. Për këtë gjë, Parlamenti shqiptar nga buxheti i shtetit, e urdhëron ministrin e arsimit që në emër të shpenzimeve të paguaj në “Banque Commerciale de Bâle á Zurich”, në llogari të dr. Millan Shuflajt, shumën prej 75.000, frangash ari, që sot është e barabartë me rreth 4 milionë dollarë. 

Metoda e shqyrtimit shkencor, paanshmëria, korrektësia, pedantëria, analizat dhe studimet e nduarduarshme, qofshin ato paleografike, diplomatike, onomastike, toponomastike apo të tjera, edhe sot e kësaj dite janë të patejkaluara. Një gjë të tillë, ia mundësonte kultura e gjerë, njohja e gjuhëve të shumta, vullneti dhe këmbëngultësia që e vërteta çdo herë të ngadhnjejë, edhe në ato raste kur dikujt nuk i pëlqente kjo gjë. Edhepse është shkruar se dr. Millan Shuflaj nuk ka shkruar shumë, e vërteta është krejt ndryshe. Punimet dhe studimet e tij janë të shpërndara nëpër gazeta dhe revista të kohës, por edhe ato të botuara si libra të veçantë, iu janë të njohur vetëm një numri të vogël specialistësh dhe studiuesish, ndërsa masa e gjerë e lexuesve nuk kanë njohuri se ato ekzistojnë fare.

Dorëshkrimet e Milan von Sufflay-t që ruhen në Arkivin Shtetëror Kroat, në Zagreb, ruajnë thesare të vërteta për historinë kombëtare shqiptare. Të renditura në dhjetëra kuti, të sistemuara dhe katalogizuara, këto dorëshkrime nuk paraqesin problem për studiuesin, historianin apo albanologun, i cili është i përgatitur mirë nga paleografia dhe ka njohjen të paktën të disa gjuhëve në të cilat ka punuar albanologu kroat.

Në mesin e shumë dorëshkrimeve, ndodhet edhe korrespodenca e Milan von Sufflay-t. Në kutinë nr. 9, e cila është e mbushur plot me fashikuj letërkëmbimi nga letra që ka pranuar Sufflay, por, njëkohësisht aty ruhen edhe kopjet e letrave që Sufflay (pedant, korrekt dhe shumë sistemues) ju dërgonte të tjerëve. 

Duke vazhduar botimin e albanologut kroat, Milan von Sufflay, kësaj radhe ne publikut të gjerë, albanologëve dhe historianëve, ju sjellim 2 letra njëra e shkruar nga vetë Milan von Sufflay (që është e daktiloshkruar) dhe tjetra është autograf e akademikut serb Jovan Radoniqit.

Rëndësia e këtyre letrave (edhepse janë të ruajtura edhe disa të tjera në mes të këtyre dy autorëve) është sepse përfundimisht sqarohet një lloj mjegulle apo hije dyshimi që me dhjetëra vite ekziston mbi faktin se: “me të vërtet akademiku serb Jovan Radoniq i kishte huazuar disa dokumente Milan Sufflay-t”? Sa ishte numri i dokumenteve të huazuara? Pse Sufflay i kishte huazuar ato Radoniqit? Cili është fati tyre? etj., etj.

Duke mos pasur mundësi udhëtimi jashtë Zagrebi, (gjë që policia jugosllave i kishte ndaluar lëvizjen, e ne në vijim të botimit të këtij letërkëmbimi do të sjellim mjaftë dëshmi për këtë gjë), Milan von Sufflay, kishte angazhuar disa scribes [kopjues, m.a.] spanjollë (Barcelonë) dhe italianë (Milano) të këtyre arkivave, por edhe të arkivave tjera, si psh. të Mantovës, Sienës, Vatikanit, Ankonës, etj., që të kopjonin për llogari të tij, dokumente, dorëshkrime dhe burime tjera arkivore, përkundër një pagese të caktuar, gjë që ishte krejt e zakonshme për kohën. 

Duke e njohur akademikun serb Jovan Radoniqin, për arsye pune, por edhe për vete faktin se të dy kanë qenë student të Konstandin Jireçekut, Sufflay, në vitin 1926 i kishte huazuar jo më pak se 200 dokumente (që janë më shumë se 390 faqe) të përshkruara nga arkivat e Barcelonës (Aragonës) dhe Milanos (Sforza, nga i cili, një historian u huaj, sot pretendon se ka zbuluar dokumente te reja për Gjergj Kastriotin Skënderbeun, e në fakt ato që në vitin 1926, Sufflay i kishte në tavolinën e tij të punës, pra as që mund të bëhet fjalë për ndonjë zbulim, kur ato prej vitesh ishin të njohura) kolegut serb, për gjoja faktin se ky i fundit dëshironte për të “ndriçuar raportet [marrëdhëniet, m.a.] e Gjergj Kastriotit dhe të Mehmetit të II-të” gjë që në fakt një punim i tillë nuk u botua kurrë. Më vonë, 11 vite pas vdekjes (“tragjike” siç e thekson Raoniq, në hyrjen e botimit të dokumenteve për Skënderbeut, f. X, “Đurađ Kastriot Skenderbeg i Arbanija u XV veku. /Istoriska građa/. Spomenik. Srpska Kraljevsa Akademija. Drugi razred, knj. 74. Beograd, 1942), Radoniqi boton një pjesë të këtyre dokumenteve, pa theksuar në asnjë vend, se cilat dokumente ishin marrë nga i ndjeri Sufflay dhe cilat ishin fryt i punës së të tij. 

Në vijim një pjesë e letërkëmbimit Sufflay – J. Radoniq në fund të shikohen ehde riprohimet dixhitale ë roigjinalit të letërkëmbimit të cilat këtu në vijim i sjellim të përkthyera në gjuhën shqipe: 

Millan Sufflay i skruan dr. J. Radoniqit:

Akademik dhe profesor universiteti

Daniçiqeva 41 Beograd

Zagreb,

14 tetor 1930

I shumëndrituri zotëri!

Gjendem para redaktimit përfundimtar të vëllimit të tretë të “Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia. Në këtë vëllim do të përfshij edhe marrëdhëniet e mbretit aragonas, Alfonsit, me Skënderbeun.

Që nga viti i largët 1926, unë ju kam huazuar, përshkrimet [kopjimet, m.a.] e dokumenteve nga arkivat e Barcelonës dhe Milanos, të cilat Ju, i kërkuat për të ndriçuar raportet [marrëdhëniet, m.a.] e Gjergj Kastriotit dhe të Mehmetit të II-të. Këto dokumente të përshkruara tani janë detyrimisht të domosdoshme për punën time.

Me këtë rast ju lutem, për herë të tretë, që këto dokumente të përshkruara [kopjuara, m.a.] të më ktheni sa më parë.

(Po ju shkruaj edhe adresën time: Dr. Milan Suffaly, Zagreb, rruga Gunduliqeva nr 25, kati I.). 

Në të kundërt, jam i detyruar që ato dokumente t’i porosis dhe t’i kopjoj përsëri nga arkivat e lartcekura [Barcelonës dhe Milanos] dhe për gjithë këtë që po ndodh, do të shkruaj në parathënien e vëllimit të tretë të “Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia“.

Përzemërsisht ju përshëndet, 

admiruesi juaj i sinqertë

Dr. Milan Sufflay

Gunduliqeva 25

Zagreb

(Kur skanuam faksimilen e letrës, kemi vënë edhe dëshminë e dërgesës postare të Milan Sufflay-t. Ishte dërgesë speciale, dhe në të është shënuar se i adresuari e ka marrë letrën. Në anën e majtë të faksimiles mund të vërehet edhe vula e postës së Zagrebit dhe data 14. X. 1930, si dhe numri i postës 19. Natyrisht aty janë edhe shënimet e tjera të rutinës postare).

Dr. Milan Syfflay

Gunduliqrva 25

Zagreb

Beograd,

28 tetor 1930

I nderuari zotëri koleg!

Me t’u kthyer nga kongresi i bizantologëve [i mbajtur, m.a.] në Athinë, kam gjetur letrën tuaj të datës 14 tetor [1930, m.a.].

Ndihem fajtor i madh ndaj Jush, sepse është dashur që përshkrimet [kopjimet, m.a.] Tuaja, nga Barcelona dhe Milano t’ua ktheja para shumë kohësh.

Kam menduar që ato dokumente t’i shfrytëzoj plotësisht, por për shkak të obligimeve në punë, nuk kam pasur mundësi që ta bëj këtë gjë plotësisht deri tani. Me sigurinë më të madhe, i përfundoj ato për 4 ose 5 ditë, dhe do jua dërgoj me postë rekomande në adresën Tuaj.

Unë shpesh mendoj për Ju, dhe përgatitjen Tuaj shumë të lartë [profesionale dhe shkencore, m.a.] dhe më vjen shumë keq që nuk dëshirojnë  që Ju, të ju shfrytëzojnë [për punë shkencore, m.a.] dhe përgatitjen tuaj të dobishme.

Para pak kohësh, prapë kam pasur një bisedë për këtë çështje me një zotëri me ndikim, dhe kam shpresë në rezultate konkrete.

Ju respekton shumë, dhe përzemërsisht ju përshëndet,

I juaji Jovan Radoniqi.

Në fakt, Radoniqi, në botimin që cituam më lartë, (që për fat të keq ose të mirë !!!) është botimi më i mirë deri me sot me burime dhe dokumente (!!!) për Gjergj Kastriotin Skënderbeun, në hyrje e këtij libri, f. X, shkruan: “…kur me një rast i kam thënë Sufflay-t se po mbledh lëndën arkivore për historinë e Skënderbeut, ai pa hezitim më dha të gjitha dokumentet që kishte, veçanërisht ato nga arkivi i Barcelonës dhe ai i Milanos. Duke i shkruar këto radhë, e përkujtoj me mirënjohje zemërgjerësinë e prof. Sufflay-t, i cili vdiq në mënyrë tragjike në vitin 1931, në moshën 52 vjeçare”. 

Natyrisht, nuk mund të heshtim faktin, se botimi i dokumenteve të huazuara nga Sufflay, prej Radoniqit, nuk është korrekt, ka shkurtime, ndërhyrje në origjinal, por edhe duke lënë anash me dhjetëra dokumente tjera të cilat edhe sot e kësaj dite ruhen në origjinal në arkivin e Aragonës në Barcelonë, dhe nuk janë të botuara. Ne, në një rast tjetër, pohimin tonë mund ta dëshmojmë, duke botuar faksimilet e origjinaleve të dokumenteve që ruhen në Barcelonë, të cilat i disponojmë, duke ballafaquar me botimin e Radoniqit.

Është fakt i njohur tashmë se në mes të viteve ’90, një pjesë e mirë e lëndës arkivore, (dorëshkrimeve), të Milan von Sufflay-t është kthyer nga Beogradi në Zagreb. Për çudi, aty nuk gjejmë dokumentet e huazuara Radoniqit, e as një pjesë të letërkëmbimit në mes Radoniqit e Sufflay-t, Thalloczy-it e Sufflay-t, etj, të cilat për fat të mirë tonin, na janë ruajtur në një vend tjetër, në Budapest. Në Budapest, ruhet në tërësi letërkëmbimi Thalloczy – Sufflay, por edhe një pjesë e letërkëmbimit me Radoniqin. Ne nuk dimë rrugën me të cilin ka ardhur ky letërkëmbim në Budapest, pasiqë, logjikisht nuk kishte pse të ruhej në dosjen e Thallcozy-t i cili kishte vdekur që në vitin 1916! 

Interesimin e Shuflajt për shqiptarët dhe Shqipërinë e ndeshim që në fillim të karrierës së tij shkencore, kur, duke hulumtuar e mbledhur dokumenta nëpër arkivat e Dalmacisë, për “Codex diplomaticus”, të Tadija Smiçiklasit, gjen materiale burimore, shumë interesante, të pabotuara, që i takonin mesjetës shqiptare. Kjo periudhë, në atë kohë, ishte e pahulumtuar fare dhe zgjon interes të jashtëzakonshëm tek studiuesi i ri, interesim ky që e preokupon aq shumë, sa bëhet qëllim kryesor i veprimtarisë shkencore për gjithë jetën. Gjatë gjithë kësaj periudhe kohore, nga pena e dr. Millan Shuflajt dolën studime të jashtëzakonshme me vlera të larta shkencore në fushën e albanologjisë. E tillë është vepra monumentale “Acta et diplomata res Albaniae mediae aetatis illustrantia”, të cilën e boton së bashku me L. Thallocin dhe K. Jireçekun. Materialin e mbledhur, dr. Shuflaj e sistemonte dhe e përcillte me komente të ndryshme, kështuqë të shumtën këto komente, paraqesin diskutime me vlerë të lartë shkencore dhe mund të shfrytëzohen si studime të veçanta. Punën për përgatitjen e botimit të kësaj kryevepre e ka vazhduar edhe më tutje. Janë përshkruar një pjesë e dokumentave nga arkiva të ndryshme, është konsultuar literatura përkatëse si dhe është bërë plani konkret për botimin e vëllimit të tretë.

Pas studimeve dhe analizave të posaçme, të bëra pas hulumtimit dhe zbulimit të lëndës arkivore, Shuflaj, paraqet kulturën shqiptare në një shkallë të lartë zhvillimi në mesjetë, duke mbrojtur teorinë se kjo kulturë, ishte më e afërt me Bizantin dhe Dalmatët, se sa me Sllavët e ngulur në Ballkan dhe se kishte një traditë të pasur që nga kohët më të lashta. Kontributi i tij në këtë drejtim është i argumentuar dhe ka themele të forta shkencore.

Kontributi i dr. Shuflajt në trajtimin e çështjes së ngritjes së dinastëve shqiptarë në Shqipërinë e Veriut dhe problemin e gjenezës së tyre, e zbërthen në atë mënyrë, që duke gjetur lidhje të ndryshme farefisnore, të gjakut apo martesore me bujarët fqinj, malazias, kroatë, grekë, maqedonas, bullgarë apo sllavë, vëren ndikim të caktuar në organizimin e strukturës shtetërore shqiptare dhe institucionet tjera që kishin një traditë të gjatë në këto treva. Krahas kësaj ai trajton edhe problemin e institucionit të notariatit, të cilin e analizon që nga zanafilla e tij nëpër qytet bregdetare shqiptare, duke tërhequr një paralele në mes zhvillimit të këtij institucioni në Italinë veriore dhe Dalmaci në njërën anë dhe në Italinë jugore dhe në trojet shqiptare. në anën tjetër, studim, që deri tashi ka mbetur i vetmi në këtë lëmi.

Duke analizuar njësitë politike dhe ato territoriale-gjeografike, sipas të dhënave burimore arkivore, dr. Shuflaj e shqyrton problemin e gërshetimit të elementeve perëndimorë dhe lindorë në nomenklaturën topografike të Shqipërisë, duke tejkaluar kështu tezat e vjetruara dhe të njëanshme gjoja “shkencore”, mbi influencën eskluzive të Perëndimit apo Lindjes në trevën e Ballkanit, duke arritur kështu në përfundim të ri shkencor, sipas të cilit në këtë hapsirë gjeografike kemi të bëjmë me influenca të gërshetuara pa ndonjë dallim të favorizuar në llogari të njërit apo tjetrit ndikim. 

Prejardhjen ilire të shqipes e të shqiptarëve, Shuflaj e dëshmon me argumente shkencore ndër të tjera edhe me praninë e emrave të vendeve, krahinave dhe vëllazërive të cilat i trajton për emra ilirë, e që mund të zbërthehen me brumin gjuhësor të shqipes. Në anën tjetër shpreh mendimin se shqipja është një idiomë e ilirishtes dhe fazë e re e një të folmeje të moçme ilire, ngase shqiptarët jetojnë aty, ku në kohë të lashta kanë jetuar ilirët dhe ishin në këto treva, pa asnjë dyshim, para dyndjes së sllavëve.

Edhe në studimet tjera të dr. Milan Shuflajt bie në sy pasuria e madhe e materialit burimor faktologjik, por disi kanë mbetur anash pa u analizuar dhe shqyrtuar sa duhet, faktorët ekonomikë dhe shoqërorë dhe ndikimi i tyre. Historia e shqiptarëve është për të kryesisht historia e një etniteti etnokulturor të dalluar, me rrënjë të lashta autoktone e vazhdimësi të pandërprerë, me një aftësi të jashtëzakonshme rigjeneruese e cila paraqet thelbin autentik të historisë së Ballkanit në përgjithësi, e asaj shqiptare në veçanti.

Është interesant fakti, që në përmbajtjen e vëllimit të tretë, M. Sufflay nuk kishte futur dokumentet nga arkivat e Barcelonës dhe të Milanos, të cilat i kishin përshkruar për të disa scribes spanjollë (Barcelonë) dhe italianë (Milano), por ia kishte huazuar ato akademikut serb në Beograd, Jovan Radoniqit, për konsultim, e për një studim. Ky i fundit i botoi ato në vitin 1942, (Jovan Radonić. Ðurađ Kastriot Skenderbeg i Arbanija u XV veku. /Istorijska građa/. “Spomenik,” Srpske Kralevske Akademije, drugi razred. knj. 74. Beograd, 1942. Duke shfletuar me kujdes vëllimin e botuar nga Jovan Radoniq, vërejmë se aty janë 48 dokumenta nga Arkivi i Barcelonës që Milan von Sufflay ia kishte huazuar atij) pas vdekjes së M. Sufflay, pa pasur kurrë lejen e tij për botim. Përkundrazi, M. Sufflay kishte kërkuar me këmbëngulje që Radoniqi t’ia kthente dokumentet nga arkivi i Barcelonës, (Shih letrën e Sufflay-t që ne po botojmë me faksimile dhe të përkthyer shqip.Arkivi Shtetëror Korat /HDA/ Zagreb, R. O. M. Sufflay, kut. 9, IV/1,  nr. 264, /Zagreb, 18. I. 1926/ dhe kut. 9, IV/1, nr. 267, /Zagreb, 14. X. 1930/) e megjithatë ai i kishte mbajtur ato, edhe pse i kishte premtuar Sufflay-t se do t’ia kthente. (Në letrën e tij origjinale që ne po botojmë me faksimile dhe të përkthyer në shqip, dërguar M. Sufflay-t, Jovan Radoniq, i shkruan se ato dokumente do t’ia kthente menjëherë. HDA-Zagreb, R. O. M. Šufflay, kut. 9; IV/1, nr. 218, /Beograd, 28. X. 1930/).