Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Trupi dhe Truri

by

Astrit Lulushi/

Në fund të karrierës së tij, në 1872, Charles Darwin botoi studimin “The Expression of the Emotions in Man and Animals”. Deri kohët e fundit, shumica e diskutimeve shkencore të teorive të Darvinit ishin fokusuar në Origjinën e Specieve (1859) dhe Prejardhjen e Njeriut (1871). Por studimi Shprehja e Emocioneve rezulton të jetë një eksplorim i jetës emocionale. Është gjithashtu një pikë referimi në ilustrimin e librave – një nga librat e parë që përfshin fotografi. (Fotografia ishte ende një teknologji relativisht e re dhe, si shumica e shkencëtarëve, Darvini donte të përdorte teknikat më të fundit për të shprehur idetë e tij.)

Ai e nis diskutimin duke vënë në dukje organizimin fizik të përbashkët për të gjithë gjitarët, duke përfshirë qeniet njerëzore.

“Njeriu dhe kafshët më të larta kanë instinkte të përbashkëta. Të gjithë kanë të njëjtat shqisa, intuitë, ndjesi, pasione, afeksione dhe emocione, madje edhe ato më komplekset si, xhelozia, emulimi i dyshimit, mirënjohja dhe zemërgjerësia.”

Darvini vëren se njerëzit ndajmë disa nga shenjat fizike të emocioneve të kafshëve, si ndjenja e rrëqethjes (ngritjes se qimeve) kur jemi të frikësuar, ose shtrëngimi i dhëmbëve kur jemi të zemëruar, mund të kuptohen vetëm si gjurmë të një procesi të gjatë evolucioni.

“Kur një njeri shfryn, dhëmbi i qenit ose i syrit drejtohet përballë personit nga i cili kërcënohet.”

Për Darvinin, emocionet e gjitarëve janë të rrënjosura në biologji; burimi i domosdoshëm i motivimit për të filluar veprimin. Emocionet (nga latinishtja emovere – për t’u larguar) i japin formë dhe drejtim çdo gjëje që bëjmë; shprehja kryesore është përmes muskujve të fytyrës dhe trupit, që u komunikojnë të tjerëve gjendjen dhe qëllimin tonë mendor: Shprehjet e zemërimit dhe qëndrimet kërcënuese i paralajmërojnë ata të tërhiqen; trishtimi tërheq kujdesin dhe vëmendjen; frika sinjalizon pafuqinë ose paralajmëron rrezikun. Ne lexojmë instinktivisht dinamikën e njerëzve, thjesht nga tensioni ose relaksimi i tyre; nga qëndrimet dhe toni i zërit, apo shprehjet e ndryshimit të fytyrës s tyre. Shikoni një film në një gjuhë që nuk e dini dhe mund të merrni me mend cilësinë e marrëdhënies midis personazheve. Ne shpesh mund të lexojmë gjitarët e tjerë (majmunët, qentë, kuajt) në të njëjtën mënyrë.

Darvini vëren se qëllimi themelor i emocioneve është të fillojë lëvizjen që do të rivendosë trupin në sigurinë dhe ekuilibrin fizik. Këtu është komenti i tij mbi origjinën e asaj që ne sot e quajmë PTSD:

“Sjelljet për të shmangur rrezikun kanë evoluar shumë për ta bërë çdo organizëm konkurrues në aspektin e mbijetesës. Por sjelljet e papërshtatshme do ta vendosin kafshën në disavantazh pasi ruajtja e suksesshme e specieve kërkon riprodhim, i cili, nga ana tjetër, varet nga ushqimi, strehimi dhe aktivitetet e çiftëzimit.”

Nëse një organizëm është i mbërthyer në modalitetin e mbijetesës, energjitë e tij përqendrohen në luftimin e armiqve të padukshëm, gjë që nuk lë vend për edukim, kujdes dhe dashuri. Për ne, kjo do të thotë se për sa kohë që mendja mbrohet nga sulmet e padukshme, lidhjet tona më të afërta kërcënohen, së bashku me aftësitë për të imagjinuar, planifikuar, luajtur, mësuar dhe për t’i kushtuar vëmendje nevojave të njerëzve të tjerë.

Darvini shkroi gjithashtu për lidhjet trup-tru që shkencëtarët ende janë duke i eksploruar sot. Emocionet intensive përfshijnë jo vetëm mendjen, por edhe stomakun dhe zemrën;

“Zemra, stomaku dhe truri komunikojnë nëpërmjet nervit “pneumogastrik”, nerv i përfshirë në shprehjen dhe menaxhimin e emocioneve si tek njerëzit ashtu edhe tek kafshët. Kur mendja është shumë e ngacmuar, ajo ndikon në gjendjen e organeve të brendshme.”

Natyrisht, ne përjetojmë emocionet më shkatërruese si ndjenja të dhimbshme të stomakut dhe zemrës. Por sa probleme të shëndetit mendor, nga varësia ndaj drogës tek sjellja vetëdëmtuese, nisin si përpjekje për të përballuar dhimbjen e padurueshme fizike të emocioneve tona?

Deri kohët e fundit, ky komunikim i dyanshëm midis trupit dhe mendjes ishte injoruar kryesisht nga shkenca perëndimore, edhe pse kishte qenë prej kohësh qendrore në praktikat tradicionale të shërimit në shumë pjesë të tjera të botës, veçanërisht në Indi dhe Kinë. Sot ajo po transformon të kuptuarit tonë për traumën dhe shërimin.

MY PRIVATE AUDIENCE WITH POPE FRANCIS

by

Dr. Ines Angeli Murzaku/

I left the private audience with the Holy Father energized more than ever to continue my academic vocation. For me, the date of July 10, when I was received in private audience by the Pope, will never be the same. This will be a date that I will remember and celebrate each year.

We met in the Pope’s private library in the Apostolic Palace, which is the official residence of the reigning pope in Vatican City. The setting and the Pope’s desk were familiar — it’s where the Supreme Pontiff conducts his daily routine and where he receives cardinals, sovereigns, presidents, ambassadors and the heads of Vatican dicasteries.

The papal apartments are also located in the Apostolic Palace, but Pope Francis does not live there. Instead, he lives in the Vatican guesthouse, as he explained in the Jubilee of Mercy Audience on Jan. 30, 2016: [I live] in the Casa Santa Marta. It is a large home where about 40 priests and a few bishops — who work with me in the Curia — live, and there are also a few visiting guests: cardinals, bishops, laymen who come to Rome for meetings in the dicasteries, and such things. Friends, colleagues, students and former students have asked me: How can one have a private audience with the Pope? A priest friend and missionary in Nairobi, Kenya, wrote: “Congratulations. It is God’s blessing to meet the Pope personally.”

Indeed, it is, and I feel more than blessed. The Pope has probably one of the most intense jobs among the world leaders. The practice is that private audiences or face-to-face meetings with the Pope are reserved only for heads of state, government leaders, new Vatican ambassadors to the Holy See, groups of bishops in an ad limina visit — an obligatory visit for all bishops to venerate the tombs of the Holy Apostles, Sts. Peter and Paul, and to meet with the Successor of Peter, the Bishop of Rome — or more generally to the world’s elites. Our group was none of the above, and we did not fit in any boxes or categories for a papal private audience. We came from the periphery (Albania) to meet the Pope of the peripheries. “Go out, head for the peripheries” — this is, in a nutshell, the leitmotif of Pope Francis’ pontificate.

Our group, headed by Jesuit Father Zef Bisha, the superior of the Society of Jesus in Albania, presented Pope Francis with the book in Albanian translation entitled Catholicism, Culture, Conversion: The History of the Jesuits in Albania (1841-1946), which I write and which was published by the Society of Jesus Publishing House in Tirana, Albania. The book is a scholarly study of the history of the Jesuits in Albania, a country with a Muslim majority and a Christian margin. (Catholic and Eastern Orthodox make up 10% and 6.8% of the population, respectively, according to recent data.)

The book analyzes the history of the Jesuits in Albania, a religious order in a Muslim country that was part of the Ottoman Empire when the Jesuits first set foot there. The book is based on previously unexplored primary sources researched in several Vatican and government archives in both Italy and Albania. The study in Albanian translation was presented to the public on the 10th anniversary of Pope Francis’ pontificate. Pope Francis himself writes in the preface of the book: “I am happy for the publication of the book, History of the Jesuits in Albania.”

It is true: The smallest and the most unexpected gestures have the biggest effects. A month ago, in June, Pope Francis had undergone abdominal surgery, and since then his movement has been restricted. I was surprised to see him standing, shaking hands and smiling at each person from our group. Speaking of first impressions, the meaningful handshake with Francis passed the test. I felt inspired and a bond of trust was immediately established. I was ready to start a conversation. Francis has the gift of smile, which sometimes people forget to give but expect to receive. He embodies God’s goodness with a smile, as he said of his predecessor Pope John Paul I, adding, “How beautiful is a Church with a happy, serene and smiling face.”

As he sat at his desk, his attention was on us and what we were going to present to him. After the handshake and the seating of our group around his work desk, Pope Francis started the conversation, asking how we were doing, and saying that Albania was the first country in Europe he visited when he became Pope. The Pope, with a special eye to the peripheries, couldn’t have chosen a better country, which is part of Europe but not part of the European Union.

“I go for the peripheries,” Pope Francis said. “I go to Marseille, not to France.” This is significant, as it shows both personal and peripheral attention to the culture and people — Marseille, according to Smithsonian Magazine, is probably Europe’s most diverse city, or Europe’s bouillabaisse — made up of Muslims, Armenian Orthodox, Jews and Buddhists, where different people and cultures have long coexisted.

The attention of the Holy Father to the value of immigrants, refugees and women, all of whom are peripherals and vulnerable in modern societies, is well-known. He mentioned during our conversation that a talented “Albanian woman-surgeon followed him when he was in the hospital,” adding, “Albanians are doing good all over the world.” Pope Francis would give a strong “yes” to the question: “Can anything good come from Nazareth?” Immigrants and refugees are fratelli and have much talent to contribute to society. They are “special companions on our way, to be loved and cared for as brothers and sisters. Only by walking together will we be able to go far and reach the common goal of our journey.”

Coming from a family of immigrants, knowing firsthand the struggles of immigrants, explains Pope Francis’ intimate closeness to the plight of the immigrants and refugees living on the socioeconomic peripheries — their struggle to find employment, stability and acceptance in the host country. Father Bisha presented him with the new book in translation, covered in a traditional red-and-white-striped cloth used in the Catholic region of Zadrima in northwestern Albania, called mesalle in Albanian. The cloth is woven on traditional weaving looms by women. When the cloth is small, it is used on the table as an individual placemat for eating; when it is bigger, it is used to wrap foods blessed for Easter commemorating the Resurrection. Many mesalle stitched together make a tablecloth.

But there is more meaning and purpose to the mesalle. Father Bisha explains that during the Communist persecution in Albania, the harshest in Eastern Europe, “Priests use mesalle to cover the improvised prison altars when they celebrated Eucharist/Mass in secret in high-security Communist prisons.” The mesalle in which the new book presented to Pope Francis was wrapped was made after the fall of communism using the same traditional looms, symbolizing martyrdom — that of the Albanian martyr Jesuit Father Daniel Dajani, who came from Zadrima — the area famous for handwoven mesalle. The martyrs were a key focus of Pope Francis’ Sept. 21, 2014, trip to Albania. Two years later in April 2016, Pope Francis beatified 38 holy people who died martyrs’ deaths in communist prisons from 1945 to 1974. The Holy Father recognizes Albania’s sacrifices and the harsh persecution the entire nation suffered. He also commented on Albania’s example in saving the Jews. During World War II, when Albania was under German occupation, the small country became a haven for Jews who were fleeing Europe. The Albanian population — Muslim, Eastern Orthodox and Catholic — refused to turn on the Jewish families whom they kept secretly in their homes.

Overall, the private audience with the Holy Father was focused on the value of the peripheries and peripherals, immigration and martyrdom — all themes dear to Francis, and which have shaped his pontificate in so many different ways. I left the private audience with the Holy Father energized more than ever to continue my academic vocation, dedicated to sharing with my students the matters of the intellect and of the spirit that were reflected in our conversation with the Pope. I am sure that the 40-minute meeting will be as life-changing for my students as it is for me. Thank you, Pope Francis.  

Source: https://www.ncregister.com/blog/july-10-2023-private-audience

ZJARRI APOKALIPTIK NË GREQI, SHQIPTARËT NË LUFTË ME FLAKËT

by

Sokol Paja/

Zjarret apokaliptike kanë përfshirë Greqinë. Situatën më të vështirë po e kalon ishulli i famshëm i turizmit Rhodes. Në çastet më të vështira për turistët e huaj që gjenden në Rhodes dhe popullsinë vendase, shqiptarët po japin një kontribut të jashtëzakonshëm në situatën e emergjencës së krijuar pas zjarreve përvëluese.

Ari Kasapi, kryetari i Komunitetit Shqiptar në Rhodes, i angazhuar prej 9 ditësh në shuarjen e zjarreve dhe evakuimin e popullsisë, në një rrëfim rrënqethës për Diellin e Vatrës në New York, shpjegon me detaje situatën e krijuar dhe luftën me flakët që po përpijnë gjithçka.

“Prej 9 ditësh po punoj maksimalisht bashkë me shumë shqiptarë të tjerë në shuarjen e zjarreve dhe emergjencën e rëndë të krijuar. Jemi marrë me evakuimin e njerëzve nga vatrat e zjarrit, akomodimin, strehimin, shoqërimin në aeroporte etj. Janë rreth 30 mijë pushues turistë të evakuuar. 9 fshatra në Rhodes janë avokuar totalisht si pasojë e zjarreve masive” rrëfen Ari Kasapi, kryetari i Komunitetit Shqiptar në Rhodes. Sipas tij janë rreth 2500 shqiptarë të prekur nga zjarri. Asnjë ska humbur jetën. Shqiptarët janë banues në Rodos, punojnë në Rodos dhe janë të avakuuar si pasojë e gjëndjes së jashtëzakonshme. Qeveria sipas z.Kasapi u kujtua veç në ditën e 5-të të zjarrit që të ndihmojë banorët dhe se shqiptarët treguan shpirt të madh human e komunitar në këtë emergjencë.

Ari Kasapi prej 3 vitesh shërben si drejtues i Komuniteti Shqiptar në Rodos. Falë punës e përpjekjeve të ekipit që ai drejton u arrit me Ambasadën Shqiptare në Athinë ardhja e grupit të Ambasadës një herë në vit për aplikimin të pasaportave shqiptare të qytetarëve shqiptarë që jetojnë e punojnë në Rhodes, kanë organizuar aktivitete artistitko-kulturore, veprimtari humanitare në shërbim të komunitetit shqiptar dhe kombit shqiptar. Primare e komunitetit është hapja e një shkolle shqipe për fëmijët shqiptarë në Rhodes. Si pasojë e situatës së rëndë të krijuar së fundmi, ka plot shqiptarë që ndihmojnë autoritetet greke në shuarjen e zjarreve. Sipas Ari Kasapit, kryetari i Komunitetit Shqiptar në Rhodes, shqiptarët jo vetëm i ndihmuan nga zjarret por edhe i strehuan në shtëpitë e tyre turistët e huaj, duke treguar një gjest të lartë humanizmi dhe fisnikërie. Shqiptarët e mërgatës, krenari e kombit tonë.

Glauk Konjufca: Adem Demaçi njëra prej figurave më të rëndësishme të kombit

by

Kryetari i Kuvendit të Republikës së Kosovës, Glauk Konjufca, së bashku me kryeministrin Albin Kurti, bëri sot homazhe dhe vendosi lule te varri i veprimtarit dhe simbolit të rezistencës kombëtare, Adem Demaçi, me rastin e përvjetorin të pestë të ndarjes nga jeta.

Me këtë rast kryetari Glauk Konjufca tha se figura e Adem Demaçit zë njërin prej vendeve më të rëndësishme në historinë e re të kombit shqiptar, prandaj e konsideroi të rëndësishme që të kujtohet dhe nderohet figura, siç theksoi ai, më e shquar e popullit shqiptar në ish-Jugosllavi pas Luftës së Dytë Botërore.

“Adem Demaçi për shqiptarët e pasluftës së Dytë Botërore ka qenë njëra prej figurave më të rëndësishme e cila ka arritur të artikulojë interesat më jetike të kombit shqiptar, duke filluar prej koncepteve të Kosovës Republikë, të bashkimit kombëtar dhe të së drejtës për vetëvendosje”, theksoi kryetari Konjufca.

Kreu i Kuvendit shtoi se Demaçi mbrojti të drejtat dhe liritë e popullit shqiptar, duke qenë prijës i shumë proceseve nëpër të cilat ka kaluar vendi ynë.

“Adem Demaçi jo vetëm që i artikuloi, por i mbrojti ato me një sakrificë të pashembullt, duke qenë në krye të proceseve më të rëndësishme të popullit tonë. Aty ku ishin të gjitha përpjekjet për mbrojtjen e të drejtave tona si popull, aty në rendin e parë ishte Adem Demaçi”, tha kryetari Konjufca.

Adem Demaçi me veprimtarinë e gjerë dhe me sakrificën e tij, shtoi më tej kryetari i Kuvendit, gjithmonë ka qenë frymëzim për brezat, duke lënë gjurmë të pashlyeshme dhe duke u bërë motiv edhe për institucionet e Kosovës.

“Duke filluar prej viteve pesëdhjetë, atëherë kur u burgos për herë të parë e deri në vitin 1998, kur thirrja e kërkoi që të jetë në ballë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, Adem Demaçi nuk ka dështuar asnjëherë. Ai gjithmonë i ka frymëzuar brezat me sakrificën dhe me veprimtarinë e tij, e cila ka lënë gjurmë të pashlyeshme dhe e cila është e rëndësishme edhe për ne, që vazhdojmë të jetojmë dhe vazhdojmë ta përfaqësojmë Republikën e Kosovës institucionalisht dhe me përgjegjësi”, tha kryetari i Kuvendit, Glauk Konjufca.

ANTIHISTORIKJA SI LIGJËRIM LETRAR

by

Behar GJOKA/

Në qendër të romanit Mekami të Kasëm Trebeshinës vihet pyetja:

– Kush janë shqiptarët? Një pyetje tronditëse dhe krejt e pamënjanueshme. Prania dhe zhvillimi i plotë i disa linjave që vendosin përballë caqet kohore mbi pesë shekujsh, zbërthimi linear dhe në të gjitha përmasat i personazheve, si dhe përthithja e kaq shumë lëngjeve si materie rrëfimore, i japin Mekamit tiparet e një romani të përfunduar si art dhe domethënie. Sipërmarrja e përcaktimit të natyrës së shqiptarit, një sprovë dhe lëngatë e jo pak penave të ndrituara të letrave shqipe, ku ende buçasin britmat e Konicës dhe Fishtës, nuk e ka stepur shkrimtarin. Madje, fillimisht ia hyn udhës pa krye, drejtëpërdrejtë dhe fillikat përmes mllefit të derdhur me sarkazëm mençurake. Paprit e pakujtu në skenë futet një rrëfimtar i dytë, më i lashtë dhe dijeplotë. Një turk që tregon historinë e vet, historinë e fisit dhe të vendit të mirë, pra të Mekamit, që vizitohet nga pelegrinët. Në tregonjëzat e gjata(kapitujt), dalëngadalë, zhdavaritet mjegullima dhe avitet përgjigjja e pyetjes së shtruar. Ikja prej ballafaqimit autorial dhe sendërgjimi i një realiteti letrar, ku e tërthorta shenjon esencialen, është shtrati i shpjegimtarisë së endur mjeshtërisht rreth natyrës së shqiptarit, mbi shpërfytyrimin e hershëm dhe bashkëkohor, është gjetje artistike e qëlluar për të realizuar një shqyrtim letrar të ftohtë, tashmë me gojën, sytë dhe mendjen e një turku. Pra ikja, ase ndërrimi i kahjeve narrative, në këtë rast është konceptim dhe këndshikim letrar origjinal. Prej aty, shpërndriten zgafellat e mbigjallimit të shqiptarit, të molepsur ndotjesh në paqenësi, të mbushura dingas me deformime karakteriale të qëmotshme, por duke qenë kondensuar në subkoshiencë, ethet tjetërsuese bulëzojnë edhe në jetërat moderne. Madje, këtu edhe më shëmtueshëm. Prapë pyetja mbetet vjerrë. Absurdi jetësor e tejkalon realitetin artistik.

MEKAMI SI PASQYRË REFLEKTIMI

Figura e Mekamit në mendësinë e shqipes dhe të banorëve të saj ka hyrë si vend i mirë, si vend i shenjtë ku s’kanë të mbaruar pelegrinët që e vizitojnë. Shënimi i vendosur poshtë titullit të librit, posaçërisht Melodi turke, diç fsheh nga shenjat shkrimore, njëkohshëm diçka zbulon magjishëm. Endja e realitetit letrar të ndërlikuar, ku thënies i rri përkarshi kundërthënia, historia mbart edhe antihistoriken, forma e përsosur herë-herë shformohet frikshëm, pra një formësim i veçantë e dallon ndjeshëm nga letërsia e parrullëzimit të realitetit letrar. Kjo mënyrë e preferuar shprehësie e radhit ndër librat e rrallë të letrave shqipe, që edhe mund të shijohen po të lexohen si art, si magji e fjalësuar, si emocionalitet specifik. Zbulesa e rrokshme në materien tekstologjike ka të bëjë me ndoca tinguj të dhimbshëm dhe krenarë për humbjen e qenies. Një humbje e shkaktuar prej kërkimit të atdheut të ri. Mekami, aq më tepër kur është i shenjtë, mbart mbi vete ngjyrat dhe tonet e një melodie amshimi. Kështu, krejt vetiu ai shndërrohet një një pasqyrë ku kundrohet:

– E tashmja, që ia dhunon varrin, gjëja më monstruoze që mund t’i bëhet qenies.

– E kaluara, tepër e largët, ku derdhet materia e vdekjes së pamerituar.

Të dyja hapësirat, të largëta me shekuj, perfide dhe makthndjellëse, ngjajnë si dy pika uji të një burimi. Shëtitja tekstologjike nëpër këta qerthuj vertikaliteti, ku Mekami është syri magjik që projekton ndërkohësitë, dy botët e njëjta, dy veprime çnjerëzore, duke shpjeguar shumëçka nga tiparet e shqiptarit. Mekami, një pasqyrë e fiksuar, teksa kundron mjeranët që përsëritin shëmtinë fatale, përndritet edhe më shumë si akuzë e përjetshme, e rrokopujës ku kemi ecur dhe, po kaq krenarë dhe pa grimë ndërgjegjeje, shtegtojmë drejt humnerash të pafundme…

RRATHËT NDËRKOHORË

Në faqet e librit koha vjen e fiksuar si shenjë konkrete, me të gjithë treguesit e nevojshëm:

– Përditshmëria, me çmendurinë e radhës, e një çmendie të pangjashme në vendet dhe popujt e tjerë. Marrëzia godet dhe përmbys shenjtërinë, shkallmon shpirtin dhe kujtesën e mbyllur nër varre e tempuj. Tufani dhe suferina absurde, krejt e parrokshme me fjalë, e ideve komuniste në Shqipëri kundër fetares dhe shpirtërores, kundër besimit dhe kulteve fetare, me gjithë sfondin e rrejshëm optimist, pati pasoja: vdekjen e sekretarit të partisë dhe shkallimin mendor të një tjetri.

– E dikurshmja, e largët por e pashqitshme në mbamendje, që realisht përfaqëson pjesën më të madhe të romanit, ku shpërfaqen sëmundjet e zanafillës së genit shqiptar, pothuajse duke fokusuar karakteristikat qenësore:

– gatishmëria e spiunimit qoftë edhe pa pagesë,

– tradhëtisë së zakonshme me dhe pa shkak,

– shthurjes morale, që nuk kursen as trashëgimtarët,

– trimërisë pas betejesës dhe mençurisë mbrapa kuvendit,

– dyzimit hipokrit, të një ndarjeje të pastër mes fjalës dhe veprimit.

Kamera autoriale, tashmë e përthyer si rrëfim i turkut, nuk lë pa qëmtuar cenet e asaj periudhe. Bashkë me të përkujtohet edhe ndëshkimi historik, si sfond ilustrues, katastrofa e betejës së Beratit. Pranëvënia e përballvënë e rrathëve të distancuar ndërkohorë, madje gjer në përllogaritje algjebrike, por të përputhura si ekzistencë e qenies, e qenies shqiptare në këtë rast, është qëllimore dhe një konceptim i gjetur artistik. Në këtë kuptim, pra si kohë e ndërkohësisë, materia letrare e këtij romani është nga të paktat sprova në letrat shqipe që tenton dhe rrok çmitizimin e një epoke. Operacioni çmitizues është gjithëpërmasor, teksa prek rrafshet e frymës, modelit dhe formës shprehëse. Rruga e çelur qysh prej antikitetit, e cila eci në shtratin e mitologjisë duke e çmitizuar atë, prej Dantes e Shekspirit, ku akti çmitizues është parësori për të sendërtuar artin, për të mbërritur gjer tek çmitizimi modern gjithçfarësh. Kurba e sprovuar, si kohështrirje dhe lëndë tekstologjike, e ka ravizuar (ç)mitizimin si njërën nga rruginat e kërkimit dhe realizimit të artit si esencë estetike e jo diçka tjetër. Mekami është ndër librat e parë të realizuar artistikisht, ku historia shformohet dhe formësohet si art, pra duke lexuar edhe anën tjetër të medaljes të historisë, që ekziston e jo se shpiket, domethënë pjesën e padukshme dhe të nënkuptuar, kryekreje duke e çmitizuar atë dhe padukshmërinë duke e fokusuar si esencialitet letrar…

STRUKTURA KOMPOZICIONALE

Lënda tekstologjike e këtij libri paraqitet nëpërmjet një strukture origjinale dhe të papritur:

A. Në njëmbëdhjetë kapituj shkurtimorë, të një natyre universale dhe etike filozofike, të përveçuara edhe si grafikë shkrimore.

B. Në njëmbëdhjetë kapituj të plotë (më qartë ende, njëmbëdhjetë parakapituj), që bartin peshën kryesore të esencës letrare, që pohojnë dhe mohojnë njëherazi tekstet e paravendosura.

C. Në faqen e fundit shkrimtari vendos Antihistorinë, një tekst që në pikëpamje të shkrimit grafik përputhet me kapitujT e shkurtër, ndërsa thelbi tekstual i tij shkërmoq gjithçkafin e rrjeshtuar më parë. Me një fjalë, pikërisht aty ku mbaron libri nis rrëfimi autorial, tashmë si antihistorikë, si zbulesë e botës së padukshme.

D. Funksionalizimi i kontrastit të gjithëpranishëm, si elemente qenësorë komponues. Antiteza kundërthënëse në këtë libër përbën boshtin organizues kompozicional, andaj nuk mbetet skutë e jetës njerëzore e pandriçuar.

Struktura e këtillë, ku teksti parashtrohet i ndarë në kapituj, i përket përvojës klasike të ligjërimit në prozë. Kurse nëndarja në kapituj të rinj, dhe sidomos raporti logjik dhe artistik ndërmjet tyre, bashkëshoqëruar me grafikë të ndryshme si dhe ngjyrimi i tyre me tone kontrasti, është fakturë moderne e strukturimit dhe ligjërimit të prozës. Përzierja e qëlluar e përvojave të ndryshme strukturore, pra si shtjellim klasik dhe modern, veçse duke i pranëvënë në dhëniemarrje të ndërsjelltë, është njëri nga shtigjet autentike ku fle arti, e ku termat janë diç më shumë se sa përcaktime letrare, që nuk e shpjegojnë përfundimisht substancën artistike. Më tepër, termat klasikë dhe modernë, shenjojnë dëshmi të njohura shkrimore, të cilat e bartin esencën e modelit letrar të sprovuar. Fibrimet strukturore kaq dinamike, dhe të një niveli të dëshmuar letrar, japin shkas për ta mataruar artistikisht librin nëpër të gjitha rrafshet e shprehjes…

RRËFIMTARËT E PRANISHËM

Duhet theksuar qysh në krye se tek ky libër identifikohen qartësisht disa narratorë:

Së pari: Rrëfimtari hipotetik (që parakupton kryekreje fshehjen e autorit), i cili herë kuvendon si nër biseda, herë ligjëron dijetarisht, herë shpërthen zemërueshëm. Ky lloj rrëfimi përcillet në njëmbëdhjetë kapitujt e shkurtër, si dhe në epilogun e librit. Megjithë ngjyresat hipotetike, materia tekstore ta përkujton narratorin e gjithëdijshëm.

Së dyti: Rrëfimtari-autor, që pikturon realitetin e përditshmërisë, kohët kur të marrët trushkulur shkallmojnë varrin e Mekamit (vendin e mirë, siç e përjeton mendësia shqiptare), prej nga zbresin fatkeqësi të mënxyrshme.

Së treti: Rrëfimtari-imagjinar ose turku i dikurshëm, që tregon me dhimbje historinë e fisit dhe të ardhjes në këto troje mister. Pesha specifike e këtij rrëfimtari lidhet ngushtësisht me faktin se ai është rrafshi ligjërimor ku përndritet e kaluara dhe njëherit është pika pasqyruese e saj për një të tashme. Ndodhitë e vëna në gojën e narratorit imagjinar, përpos tmerrit dhe ankthit që shkaktojnë, mrekullishëm ndriçojnë vatrat letrare të thurura mjeshtërisht si statura rrëfimore.

Së katërti: Rrëfimtari-dëgjues (autori që ngahera zhduket prej skenës), që ka si funksion ndërlidhjen e bashkëkohësisë me kohët e hershme.

Prania e sekuencave narrative, kaq të larmishme dhe përplot lëvizshmëri, shenjëzon konceptime të qëmtuara dhe krejt të përfunduara artistike. Mandej laryshia rrëfimore, thembra akiliane e artit të prozës, dritëzon të gjitha anët e personazheve, çdo kënd të mundshëm ekzistencial…

HISTORIA PA TINGËLLIMA PËRDITSHMËRIE

Për të materializuar dhe shpjeguar rebusin shqiptar, si dimension shpirtëror e jo tjetërsoj, shkrimtari mërgon në të kaluarën. Zbritja në histori, në substancën e librit, kryhet si nevojë dhe ligjësori e thurjes së realitetit letrar. Pra duke projektuar një trill të habitshëm, as duke e ndryshuar apo retushuar, as duke e stërzmadhuar ase sfumuar, por duke fokusuar episode konkrete, siç i ka vulosur historia nër dokumenta dhe arkiva. Ombrella letrare, pra fuqizimi i temporitmikës së saj, tashmë si ngjarje të realitetit artistik, e bën të kapshëm trillimin e realizuar. Ndjesia e imagjinatës së ndezur autoriale bëhet e prekshme sidomos nga tekstura narratologjike, e larme dhe përplot sfumatura shprehësie, çka e ka shpëtuar prej rënies në historicizëm. Ikja prej kronikës dhe kronikanit të akullt, përmes artit të fjalës si shumësi formësimi dhe kuptimësie, ka mundësuar formulimin e poetikës së rrëfimtarisë. Dihet sipas teoritikës letrare se prania e poetikës narrative, përveç elementëve të tjerë të nevojshëm, është kriteri sendërgjues i prozës si shkrim letrar. Realizimi i këtyre kërkesave, i kapërthimit të linjave të pranishme, skalitja e personazheve, si dhe magjia e fjalësuar në nivel të ngritur letrar, e veçmas ikja prej historikes rapsodike, ka dhënë shkas për të kryer çmitizimin e një miti historik, gjithnjë si kërkimtari letrariteti. Kuptohet se çmitizimi ose antihistoria e trilluar këtu është esencë mirëfilli letrare, është njëherazi edhe një pasqyrë nga ku mund të kundrohet, natyrisht me vëmendje të përqendruar, shpirti dhe shpirtërorja e kondensuar në kaq e kaq shekuj. Depërtimi prapa vellos së padukshme, si të thuash në anën tjetër të medaljes, ku gëlojnë hijedrita të frikshme, shenjëzon binarët ku maturohet artistikja autoriale. Koha shkrimore, që i përket vitit 1978, jep shenja të mjafta për shtigjet e artit nëpër të cilat lëvrohej krijimtaria letrare e Trebeshinës. Dehistorizmi ose çmitizimi i përfunduar, si dhe zbulesa e rrafsheve shpirtërore aq të pafundme, krijon aureolën e artthënies letrare…

SIMBOLIKA E NUMRAVE

Kërkimtaria në lamin e formës rrëshqet nër honet zanafillore, të endura strukturalisht nëpërmjet simbolikës së numrave. Rrjeta e thurur artistikisht zbulon praninë e numrit njëmbëdhjetë:

– Njëmbëdhjetë kapituj shkurtimorë.

– Njëmbëdhjetë kapituj të plotë, ku shpërfaqen shumica e linjave fabulistike.

Simbolika e njëmbëdhjetës mund të interpretohet, jo vetëm hipotetikisht, në dhjetëra mënyra:

Së pari: Fillesa e re, e pashmangshme, që vjen prej rrafsheve të rrumbullakosura të zanafillës.

Së dyti: Numër i perfektshmërisë universale, gjithnjë sipas Laocenit, që garanton vijëmësinë e pandërprerë.

Së treti: Fillesa e detyruar për të gjithë rrafshet ekzistencialë.

Së katërti: Përballëvënia e fillesave të shumta si domosdo e reflektimit të ndërmjetshëm.

Hamendjet që shkaktohen prej materies së larme tekstologjike, si qëmtim i kërkuar, si shterrim i hemisferave të njohura dhe si shtegtim për në të tjera hemisfera shprehësie, gati të pacekura, të një racionaliteti të ftohtë, e ngjit romanin në sprova letrare, të një fantazie të përflakur. Prapa lakut, logjik endërtar të simbolikës shifrore, gjendet qenia dhe askush tjetër, që ka shansin dhe mundësinë e rrokjes së këtyre përjetimeve…

ANTIHISTORIKJA SI PËRMBYSJE SIMBOLIKE

Epilogu rezervon një situatë të papritur. Pikërisht, rreshtat e fundit të librit, mbartin shenjat e një përthyerjeje kompozuese dhe artistike magjike. Në pikëpamje grafike dhe të frymës shkrimore, ky episod është pjesë integrale e kapitujve shkurtimorë. Duke e ngritur simbolikën shifrore drejt numrit dymbëdhjetë. Pra, duke i kapërcyer parakapitujt, gjithnjë në njësinë numerike. Veçse duhet theksuar se shenja simbolike e dymbëdhjetës në mbamendjen njerëzore shenjëzon:

1. Simbolikën e dymbëdhjetë muajve të një viti, që përsëriten pambarimisht.

2. Simbolikën e dymbëdhjetë apostujve të besimit kristian.

3. Simbolikën e dymbëdhjetë tarikateve të besimit islam.

4. Simbolikën e njehsimit me dymbëdhjetë (dyzina), etj.

Pra, siç duket qartë, me një hapësirë të gjerë si fusha veprimi dhe kohështrirje. Vihet re që simbolika e dymbëdhjetës apo aspekti i vazhdimësisë së pandërprerë, i kundërqëndron simbolikës së numrit njëmbëdhjetë, ndonëse kjo e fundit materializohet si e dyfishuar, që përfaqëson perfektshmëri ase fillesën e re. Andaj, jo vetëm raportim numerik, por më tepër si realitet i mënjanuar, antihistoria i qëndron kundruall historisë, natyrisht duke projektuar një esencë letrare të mirëfilltë…

SKALITJA E PERSONAZHEVE

Edhe tek ky libër, si dhe tjetërkund në krijimtarinë e Trebeshinës, personazhet skaliten në të gjitha dimensionet ekzistencialë. Duke qenë të konceptuar dhe mishëruar gjer në nivelet formatuese:

1. Ku zbulohet thelbi i karaktereve, të mirë ose të këqinj qofshin.

2. Ku duken shenjat e karakterizimit letrar.

3. Ku fjala përshkrimore autoriale gdhend portretin fizik.

4. Ku fjalët e replikuara vizatojnë natyrën e plotë të personazheve.

5. Ku lëviz qenia dhe jo hijet.

Paraqitja e shkallëshkallshme e figurave, me të gjitha skutat pranishme, e plazmuar artistikisht, e shndërron krejt vetiu autorin në shkrimtarin e personazheve të realizuar si karaktere. Përkujdesja tipizuese dhe karakterizuese është gati maksimale përçfarëdo figure, qoftë edhe dytësore a episodike. Mjeshtëria e skalitjes si karaktere letrare të fuqishme duket, sidomos, në gdhendjen e turkut, Ergynit, Angjelikës, Spiro Gozos, që shpërfaqin parapëlqesat autoriale. Figura e turkut, që bart edhe shansin e tejkëqyrjes së realitetit letrar të së kaluarës, pra historikes së rrëfyer si art, vjen e plotë si qenie karakteriale, me të gjitha ngjyrat spektrale të ekzistencës njerëzore, e jo si butafori e mbërthyer në murin e flashkët “bardh e zi”, siç ngjet rëndom në letrat shqipe. Hijedritat e pranishme në shpërfaqjen e tipareve e bëjnë më të prekshëm si karakter. Kurse Ergyni, në kontrast me të gjithë personazhet e librit, është një hero ideal, krejt imagjinar, ku përsosja e ndjesive shumëfishohet nga përmasat luftarake që më tepër gjezdiset nër ëndrra, por në çastin e duhur del si njeri i veprimit. Vetitë e larta që ngërthen si individ e rrëshqasin në shtratin e shenjtërimit. Në kundërvënie të hapur me këto figura, por edhe si karakteri më jetësor i shënuar i skicuar, plazmohet Spiro, shqiptari tipik, optimist dhe pabestar, përbindësh dhe i pandreqshëm, dyfytyrësh dhe pa din e iman, që shet të bijën për të nginjur egon e hakmarrjes. Angjelika, ky lastar i Gazollarëve, qëndron si diamant i qashtër në midis dy botëve. Për çudi, vajza e heshtur bën zgjidhjen e papritur, krejt të pamenduar në përkitje sipërfaqësore, rreshtohet kundër të atit. Ndryshimin e kahjeve e detyruan rrethanat. Penelimet e holla në portretimin e saj, që ta përkujton poetikën orale shqipe, e bëjnë edhe ca më të rrokshme si frymë ekzistenciale. Gërshetimi me kualitet i disa mënyrave shprehëse, ku përshkrimi autorial pranëvihet me rrëshqitjet nër honet e shpirtit të secilit personazh përmjet analizës së grimcuar psikologjike, dhe veçanërisht fjala e ligjëruar në gojën e tyre, i shndërron natyrshëm në figura interesante…

FJALA E SHKRUAR SI ART

Proza letrare, ndryshe nga shkrimi në rreshta i fushave të shumta shkencore, lidhet pandarazi me nuancat specifike të mjeteve gjuhësore që rrokin esencën artistike. Madje, shprehësia gjuhësore e organizuar posaçërisht kështu, bazuar në kapërthimet kontekstuale dhe mbitekstuale, tekembramja realizojnë materien si art e jo diç tjetër. Kësisoj, dija e fituar ndërsa lëçitim librin letrar, me gjasë është më tepër këndellje nëpër rrathët e parrokshme të urtisë. Leximi i prozës, padyshim gjithë krijimtaria poetike, dramatike dhe eseistike (ku pjesa dërrmuese gjendet e dorëshkruar, pra e panjohur nga lexuesit) e Trebeshinës, kërkon përveç përqëndrimit të plotë edhe përjetim specifik, larg shijes së prishur të leximit, kur lexohet forma dhe jo materia tekstologjike. Poetika në prozën e Trebeshinës, veçmas nër faqet e Mekamit, gjellin:

1. Në mozaikun narrativ, aq funksional dhe të variueshëm.

2. Në ndërthurjen origjinale të caqeve kohorë, ku e djeshmja dëshmohet përmes të sotmes dhe anasjelltas.

3. Në vijëzimin e kontrastit fizik dhe moral, teksa portreton karakteret.

4. Në konceptimin e realitetit letrar ndërmjet kundërvënies.

5. Në ligjërimin e fjalës nëpër gjithë tastierën e potencialit shprehës.

6. Në vendosjen e fjalës në radhën e përcaktuar si art.

Përmasat artistike të sendërtuara në faqet e librit, mbi të gjitha, duken qartazi në mjeshtrinë e përzgjedhjes së fjalës si intencë dhe imanencë letrare. Gjuha, në faqet e librit është substancë, e gjithëvlershme dhe krejt dinamike, që ngërthen brenda vetes përvojën shkrimore gjithëkohore, por njëkohshëm përpunohet deri në skajshmëri,aq sa ngjan vetëm me vetveten. Madje, fjala si art dhe vetëm e tillë, në pendën e shkrimtarit shpërndërrohet sikur në një laborator alkimie, saqë edhe kur është e ligjërimit bisedor, prapëseprapë shpërndrisin vatra të pashfrytëzuara letrare.