“Dilema e Ismailit”, një film sfidë e kinematografisë shqiptare

March 6, 2026 by s p

Nga ROLAND QAFOKU/

Mbrëmë, unë dhe Keta ndoqëm në kinema Millenium premierën e filmit shqiptar “Dilema e Ismailit”, i pari film artistik që ka për narrativë shpëtimin e hebrenjve gjatë Luftës së Dytë Botërire. Me skenar dhe regji të Dhimitër Ismailaj Valona si dhe me një kastë shumë interesante aktorësh, besoj se me këtë film kinematografia shqiptare arrin në një gur kilometrik të rëndësishëm në historinë e saj. Ta kthesh “shpëtimin e hebrenjve” në artin e shtatë, pikërisht atë që kombi shqiptarar e ka një nga krenaritë më të mëdha nëpër botë, është njëkohësisht edhe një provë dhe sfidë e madhe për artistët tanë. Në fund të filmit mendova se kjo është arritur.

Skenari, interpretimi, kostumet, make-up-i e deri te muzika, kishin për shumatore fjalën e vetëm sukses. Më bëri shumë përshtypje fabula e filmit. Një histori reale e ndodhur në fshatin Shëngjergj të Tiranës ndodhur 82 vjet më parë, sipas të cilës, një familje e varfër sa më ska, por mëse e zakonshme e asaj zone në vitin 1944, arriti të shpëtojë dy hebrenj, babë e bir, që i kërkonin nazistët gjermanë, duke sakrifikuar deri në sublim edhe jetën e vet. E gëzueshme dhe e dhimbshme njëkohësisht, por edhe krenare, mbi bazën e një kodi shqiptar të quajtur “Besa”, kjo histori është shkrirë dhe pasqyruar mjeshtërisht në këtë film dhe merita e parë e madhe i shkon Ismailaj.

Nuk e kisha parë asnjëherë më parë aktorin Arben Bajrakatari që jeton dhe ka një karrierë të pasur në Francë. Më bëri shumë përshtypje niveli tejet i lartë i aktrimit të tij. Me një plastikë jo të zakonshme në fytyrë dhe me artikulim perfekt që kalonte nga një ngrysje e thellë në ilaritet të lartë, ai solli një Ismail gati-gati real. Me lëvizjet, fjalët, gjestet, në film ai është një shengjergjas safi. E vetmja kritikë, është që aksenti i tij mund të axhustohej sadopak. Por kjo nuk I ul asnjë vlerë mjeshtërisë aktoriale të treguar në film.

I dyti, Erand Sojli, në rolin e priftit të fshatit, thjesht shkëlqeu. Nuk vihen në diskutim cilësitë aktoriale të Sojlit, por këtë herë ai u paraqit me një rol tejet të vështirë që ndonëse në momente të veçanta i jepte nota ilariteti, përsëri mbeti serioz si prift që ishte. Sojli ishte perfekt dhe meriton notën 10.

Delinda Disha në rolin e Shkurtes ishte befasia e dytë në këtë film, sepse më së shumti jemi mësuar me të që të luajë role komike. Por, Disha na dha aq mjeshtërisht edhe një rol deri tragjizëm. Në nënë shqiptare me një tufë fëmijësh, që flet pak, por bën shumë, Disha rrezatoi dhimbje dhe karakter me mjaft mjeshtëri. Një shëngjergjas, do çmallet me nënën apo gjyshen e vet, kur të shikojë Delindën në këtë film.

I arrirë ishte edhe roli i komandantit gjerman të luajtur nga Gent Hazizi, ndoshta edhe më vështiri. Mendoj se ai ia ka dalë, ndonëse mund të ishte kursyer pak gjermanishtja e folur në shumë episode. Rezulton se më këtë film Hazizi bëhet aktori shqiptar që ka folur më shumë gjermansisht se çdokush tjetër në një film shqiptar. Një e folur modeste, por guximtare. Megjithatë, është arritje e madhe. Ndonëse episodikë, ishin po aq mjështëror në rolet e tyre edhe aktorët Ahmet Pasha, Mehdi Malka, Romir Zalla etj. duke plotësuar një mozaik fantastik të kastës.

Së fundi, por jo për nga rëndësia. Ky film nuk vlen thjesht për ne shqiptarët. Jo vetëm për titrat në anglisht. Por për fabulën dhe aktrimin. Edhe pse ka marrë tre çmime, do ishte pak të themi se “Dilema e Ismailit” duhet të konkurojë në festivalet ndërkombëtare të niveleve të larta të filmave. Nëse vërtetë këtë film do ta quajmë të suksesshëm, është se duhet të marrë dhe fitojë çmime. A mund ta arrijë? Unë mendoj se po. Nuk ka histori më magjike dhe më të rrallë se besa e shqiptarëve për hebrenjtë gjatë Luftës së Dytë Botërore. Të shpresojmë që të vlerësojnë edhe realizimin dhe aktrimin. Kinematografia shqiptare ka përpara një sfidë. Shumë shumë urime të gjithëve!

Pse prap zgjedhje? Pse kjo tallje?

March 6, 2026 by s p

Behgjet Pacolli/

Ideja për zgjedhjen e Presidentit të vendit drejtpërdrejt nga populli ka qenë BINDJA IME që nga viti 2007. Mua atëherë askush nuk më mbështeti. Nese shiqoni në retrospektivë, e shifni se kolegët e mi të atëhershëm ( disa nga ata edhe sot janë deputet ), me akuzoni se “ po du me imponuar sisteme të lindjës” Qe tani ku jemi!

Në një sistem demokratik të mirëfilltë, posti i Presidentit duhet të jetë shprehje e vullnetit të qytetarëve dhe jo rezultat i marrëveshjeve të mbyllura ndërmjet partive politike. Kur Presidenti zgjidhet nga qytetarët, ai merr një legjitimitet të drejtpërdrejtë demokratik dhe përfaqëson gjithë popullin, jo vetëm interesat e një shumice të përkohshme parlamentare.

Sot, kur fati i Presidentit vendoset nga deputetët dhe nga të ashtuquajturit “vota të sigurta” apo kalkulime partiake, institucioni i Presidentit rrezikon të reduktohet në një instrument të politikës së ditës. Në vend që të jetë figurë unifikuese dhe garant i Kushtetutës, Presidenti shpesh shihet si produkt i pazareve politike, marrëveshjeve të fshehta dhe interesave të ngushta partiake. Kjo jo vetëm që e dobëson autoritetin moral të këtij institucioni, por gjithashtu e largon atë nga qytetarët që ai duhet të përfaqësojë.

Është paradoksale që institucioni që duhet të simbolizojë unitetin e kombit të varet nga votat e një grupi të kufizuar deputetësh, të cilët ( nuk logjikojnë ) dhe janë të lidhur ngushtë me kërkesat dhe interesat e udhëheqjeve të partive të tyre.

Në këto rrethana, zgjedhja e Presidentit nga Parlamenti mund të shndërrohet lehtësisht në një proces formal, ku rezultati dihet paraprakisht dhe ku mungon çdo element i vullnetit të drejtpërdrejtë qytetar.

Për më tepër, një praktikë e tillë rrezikon ta degradojë institucionin e Presidentit në një post simbolik pa peshë reale morale dhe demokratike. Kur qytetarët nuk kanë mundësi të shprehin drejtpërdrejt vullnetin e tyre për këtë figurë të rëndësishme shtetërore, krijohet një ndjenjë distancimi dhe mosbesimi ndaj institucioneve.

Prandaj, nëse duam që Presidenti të jetë vërtet përfaqësues i unitetit kombëtar dhe garant i Kushtetutës e jo kukëll, mënyra më e drejtë dhe më demokratike është që ai të zgjidhet drejtpërdrejt nga populli. Vetëm kështu ky institucion mund të fitojë legjitimitetin e plotë demokratik dhe të çlirohet nga varësia ndaj kalkulimeve të ngushta partiake.

Ndryshe, vazhdimi i praktikës aktuale rrezikon ta kthejë procesin e zgjedhjes së Presidentit në një farsë politike, ku institucioni që duhet të jetë mbi partitë në fakt mbetet peng i tyre.

RACIZMI NDAJ SHQIPTARËVE NË IDEOLOGJINË NACIONALISTE SERBE

March 6, 2026 by s p

Një vështrim historik në analizat e historianit austriak Oliver Jens Schmitt.

Prof.Dr.Fejzulla BERISHA/

Historia e Ballkanit është e mbushur me konflikte, rivalitete dhe tragjedi kolektive që kanë lënë gjurmë të thella në marrëdhëniet ndërmjet popujve të rajonit. Një nga këto marrëdhënie më të ndërlikuara është ajo ndërmjet shqiptarëve dhe serbëve, e cila për më shumë se një shekull është karakterizuar nga tensione të vazhdueshme politike dhe historike.

Historiani austriak Oliver Jens Schmitt, një nga studiuesit më të njohur europianë të historisë së Ballkanit, ka analizuar në mënyrë kritike zhvillimin e nacionalizmit serb dhe mënyrën se si shqiptarët janë paraqitur në diskursin politik dhe kulturor serb.

Sipas analizave të tij, në një pjesë të konsiderueshme të ideologjisë nacionaliste serbe është ndërtuar një narrativë që shpesh ka përmbajtur elemente të racizmit politik dhe kulturor ndaj shqiptarëve. Ky diskurs nuk ka mbetur vetëm në nivel teorik; ai ka ndikuar drejtpërdrejt në politika shtetërore dhe në zhvillime historike që kanë prodhuar konflikte të përgjakshme.

Nacionalizmi serb dhe krijimi i stereotipeve anti-shqiptare

Në shekullin XIX, gjatë procesit të formimit të shtetit modern të Serbia, elitat politike dhe intelektuale serbe filluan të ndërtonin një projekt kombëtar që synonte zgjerimin territorial drejt jugut dhe perëndimit të Ballkanit.

Në këtë projekt politik, territori i Kosova konsiderohej si pjesë qendrore e mitologjisë historike serbe. Megjithatë, realiteti demografik i këtij rajoni ishte i ndryshëm, sepse në Kosovë jetonte një shumicë e madhe shqiptare.

Për të justifikuar pretendimet territoriale, propaganda nacionaliste serbe ndërtoi një narrativë që shpesh paraqiste shqiptarët si një popull të huaj ose si një element të padëshiruar në këtë territor.

Në këtë mënyrë u krijua një diskurs politik që shërbente për të legjitimuar projektet e zgjerimit territorial.

Racizmi kulturor dhe propaganda politike

Në analizat historike të Ballkanit, Schmitt thekson se një pjesë e literaturës nacionaliste serbe ka përdorur stereotipe të forta negative ndaj shqiptarëve.

Shqiptarët janë përshkruar shpesh në këto narrativë si:popull i prapambetur,i dhunshëm,dhe i paaftë për organizim shtetëror.

Këto stereotipe nuk ishin vetëm paragjykime kulturore. Ato përfaqësonin një formë të racizmit politik, sepse synonin të justifikonin dominimin e një populli mbi tjetrin dhe të delegjitimonin të drejtat historike të shqiptarëve në Kosovë.

Në historinë europiane, ky model ideologjik është i njohur: përpara se të ndërmerren politika represive ndaj një populli, propaganda e paraqet atë si inferior ose si kërcënim për rendin politik.

Politikat shtetërore ndaj shqiptarëve

Diskursi ideologjik anti-shqiptar nuk mbeti vetëm në nivel propagandistik. Ai ndikoi drejtpërdrejt në politikat shtetërore.

Gjatë periudhës së Mbretëria e Jugosllavisë, shqiptarët në Kosovë u përballën me politika që synonin ndryshimin e strukturës etnike të rajonit.

Këto politika përfshinin:kolonizimin e territoreve shqiptare me popullsi sllave,konfiskimin e tokave,diskriminimin në arsim dhe administratë.

Këto masa krijuan një situatë të tensionuar që vazhdoi për dekada.

Kriza e viteve 1990 dhe politika e Milošmsheviqit

Kriza më e thellë në marrëdhëniet shqiptaro-serbe u shfaq gjatë viteve 1990, kur në pushtet në Serbi erdhi regjimi i Slobodan Milošević.

Në këtë periudhë u ndërmorën masa drastike kundër shqiptarëve në Kosovë:shfuqizimi i autonomisë së Kosovës,përjashtimi i shqiptarëve nga institucionet shtetërore,dhe vendosja e një sistemi represiv policor.

Kjo situatë krijoi një krizë të thellë politike dhe sociale që përfundoi në konfliktin e armatosur.

Lufta e Kosovës dhe ndërhyrja ndërkombëtare

Konflikti i armatosur gjatë Lufta e Kosovës përfaqëson një nga momentet më dramatike në historinë moderne të Ballkanit.

Gjatë kësaj lufte, popullsia civile shqiptare u përball me dëbime masive dhe dhunë sistematike.

Kjo situatë çoi në ndërhyrjen ushtarake të NATO, e cila kishte për qëllim ndalimin e dhunës dhe stabilizimin e rajonit.

Ndërhyrja e NATO-s krijoi kushtet për transformimin politik të Kosovës dhe për rrugën drejt shtetësisë së saj.

Reflektimi historik dhe e ardhmja e rajonit

Historia e marrëdhënieve shqiptaro-serbe tregon se ideologjitë nacionaliste dhe raciste kanë prodhuar pasoja të rënda për popujt e Ballkanit.

Prandaj, një reflektim i sinqertë mbi të kaluarën është i domosdoshëm për ndërtimin e një të ardhmeje më të qëndrueshme.

Në Europën moderne, paqja dhe stabiliteti ndërtohen mbi respektin për të drejtat e popujve dhe mbi pranimin e së vërtetës historike.

Analizat e historianit Oliver Jens Schmitt na kujtojnë se historia nuk është vetëm një rrëfim i së kaluarës, por edhe një mësim për të ardhmen.

Ideologjitë nacionaliste që kanë prodhuar racizëm dhe diskriminim ndaj shqiptarëve duhet të analizohen dhe të refuzohen në mënyrë kritike, në mënyrë që Ballkani të mos përsërisë tragjeditë e së kaluarës.

Vetëm përmes respektit reciprok, drejtësisë historike dhe bashkëjetesës demokratike mund të ndërtohet një e ardhme e qëndrueshme për popujt e këtij rajoni.

Në përvjetorin e Epopesë së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës

March 6, 2026 by s p

Besarta Hamëz Jashari/

Në përvjetorin e Epopesë së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, si çdo vit më pushtojnë emocione të forta – emocione që marrin kuptim kur e di se janë ndarë dhe përjetuar nga mbarë kombi shqiptar.

Sot e nisa ditën në odën e familjes, ashtu si dikur.

Por sot aty nuk e gjeta babushin tim, siç e gjeja çdoherë… atë që më mbushte me forcë shpirtërore, që më dëgjonte e më këshillonte, atë që më jepte vetëbesim.

Në vend të tij, aty gjeta mixhën Rifatin.

Tek ai e shoh dhe e ndiej një pjesë të babushit tim. Besoj se edhe ai tek unë e sheh dhe e ndien vëllaun e tij, Hamzën – ndoshta edhe diçka më shumë.

Ne e kemi të vështirë ta përmbushim mixhën Rifatin për mungesën e madhe që bart në zemër, për mallin e pashuar për familjen.

Më kujtohet janari i vitit 1996, kur mixha Rifat erdhi ilegalisht në Kosovë dhe qëndronte në shtëpinë e pabanuar të familjes.

Ne fëmijët, duke luajtur në oborr, kishim vërejtur se në “shtëpinë e dytë” ishte një njeri “i huaj”, i cili herë pas here dilte në dritare dhe na shikonte.

Derisa në një moment ai “i huaji” doli nga shtëpia dhe erdhi tek ne… dhe e pamë se ishte mixha Rifati.

Sot, pas tri dekadash, e kujtoj atë moment dhe i kuptoj më thellë emocionet e tij.

Atëherë ai po çmallej duke i parë fëmijët e vet nga larg, pa pasur mundësi t’i përqafonte.

Sot, pas gjithë këtyre viteve, ai po çmallet me nipat e mbesat e tij… duke përmbushur mungesën e gjatë të përqafimeve.

Gëzuar Epopeja e të lavdishmes UÇK.

Lavdi

Vangjush Mio, korçari që qëndisi me dritë poetike, tablotë e shpirtit të peizazhit

March 6, 2026 by s p

Albert Vataj/

Sot, kalendari i artit shqiptar ndalon me një refleksion përulës në faqen që mban emrin e Vangjush Mios, mjeshtrit që nuk hodhi thjesht ngjyra mbi telajo, por qëndisi dritën mbi shpirtin e kombit me penelata vibrante. I pagëzuar me të drejtë si “Poeti i Peizazhit”, Mio mbetet korifeu që guxoi të thyente ngurtësinë e akademizmit për t’i hapur rrugë drithërimës impresioniste në Shqipërinë e shekullit XX.

Në çdo punë të tij, ne nuk shohim thjesht natyrën, por ndiejmë frymëmarrjen e saj. Përmes një stili sa intim aq edhe universal, ai e shndërroi peizazhin shqiptar në një dëshmi të gjallë të lirisë artistike, duke i dhënë dritës së vendit tonë një “pasaportë evropiane”. Me një sy të stërholluar, ai rroku të pakatshmen: mjegullën e mëngjeseve korçare, tejdukshmërinë e kristaltë të dimrit dhe nostalgjinë e artë të vjeshtës ballkanike.

I lindur më 5 mars 1891 në Korçë, Mio shfaqi që herët një ndjeshmëri të rrallë. Edhe pse sëmundja ia ndërpreu gjimnazin, peneli i tij nisi të fliste që në vitin 1906. Rrugëtimi i tij drejt formësimit si artist kaloi përmes Bukureshtit (1915-1919), ku ai u diplomua në Shkollën e Arteve të Bukura, për t’u kurorëzuar më pas në Akademinë e Shën Lukës në Romë.

Ky udhëkryq kulturash mes Lindjes dhe Perëndimit e pajisi Mion me një teknikë solide, por mbi të gjitha me guximin për të sjellë modernitetin në një mjedis tradicional. Kthimi i tij në atdhe në vitin 1920 shënoi një gur themeli: ekspozitën e parë vetjake në Shqipëri, një akt që do të zgjonte vetëdijen estetike të kohës.

Mio nuk pikturoi thjesht Shqipërinë; ai krijoi një identitet estetik që bashkoi traditën tonë me avangardën e kohës. Duke sfiduar skematizmin, ai solli harmoninë koloristike ku ngjyrat nuk ishin thjesht pigmente, por nota muzikore në një simfoni vizuale.

Ai e çliroi pikturën nga rregullat e rrepta, duke u fokusuar te mbresa e çastit, te loja e dritëhijeve mbi ujërat e Pogradecit apo rrugicat e gurta të Korçës.

Megjithëse njihet si mjeshtër i peizazhit, sprovat e tij në nudo dëshmojnë një rebelim të heshtur artistik. Përmes trajtimit të trupit me delikatesë klasike, ai pohoi lirinë krijuese si forcën supreme shprehëse.

Kontributi i tij u shtri edhe në skenën e teatrit dhe operës, ku me realizimet për “Shatërvani i Bahçisarajt” dhe “Esmeralda”, ai i dha dramës shqiptare një frymëmarrje vizuale monumentale.

Edhe pse jeta e tij u mbyll parakohe më 30 dhjetor 1957, trashëgimia që la pas është gjigante: mbi 500 piktura, 200 vizatime dhe 80 bocete. Vepra si “Rrugicë në Korçë”, “Dimër nga fusha e Korçës” apo “Buzë liqenit të Pogradecit” nuk janë thjesht pasuri e Galerisë Kombëtare, por dritare që qëndruan hapur edhe atëherë kur regjimet tentonin të mbyllnin horizontet.

Vangjush Mio, “Piktori i Popullit”, mbetet ura lidhëse mes shpirtit ballkanik dhe ndjeshmërisë moderne. Piktura e tij është vargu që i mungonte poezisë shqipe, i shkruar me penel mbi pëlhurën e përjetësisë.

Sot, shtëpia-muze në Korçë nuk ruan vetëm relike, por mban gjallë dritën e një artisti që na mësoi se arti i vërtetë nuk vdes kurrë kur ushqehet nga dashuria për vendin dhe të bukurën.