s p – Page 33 – Dielli

ZBARKIMI I POLITIKANËVE TË KOSOVËS DHE SHQIPËRISË NË WASHINGTON

February 9, 2026 by s p

Orientimi pro-amerikan i popullit dhe shteteve shqiptare ka rëndësi jetike për kombin shqiptar. Historikisht, Amerika është i vetmi vend që e ka ndihmuar vazhdimisht ekzistencën e popullit shqiptar në rrethana jashtëzakonisht të vështira, i rrethuar nga fqinjë grabitqarë dhe shkatërrues.

Në shikim të parë, vërshimi i kohëve të fundit i politikanëve nga Kosova dhe Shqipëria drejt Washingtonit është i mirëpritur. Prania e tyre e madhe në organizime dhe takime në nivele të ndryshme është, në shumë raste, afirmuese.

Veçanërisht ishte i theksuar numri i politikanëve që udhëtuan për të marrë pjesë në Mëngjesin Kombëtar të Lutjeve, i cili mbahet çdo vit të enjten e parë të muajit shkurt në Washington.

Nga kjo lëvizje e madhe dalin shumë pyetje të rëndësishme, të cilat kërkojnë analizë të thellë për të vlerësuar rëndësinë dhe arritjet e këtyre vizitave: nëse ato i shërbejnë interesave shtetërore dhe kombëtare apo vetëm promovimit personal, si dhe nëse duhet të realizohen në një numër kaq të madh.

Tendencat për përdorimin e Amerikës për mashtrimin e opinionit publik dhe promovimin e interesave personale e partiake, si në Kosovë ashtu edhe në Shqipëri, kanë kaluar çdo kufi.

Një numër i madh i atyre që morën pjesë në Mëngjesin e Lutjeve i përkisnin kësaj kategorie. Problemi i tyre është se e kanë të vështirë ta mashtrojnë popullin, sidomos atë të Kosovës, me improvizime, fotografi nëpër korridore dhe shtrëngime duarsh kalimthi. Vetë pjesëmarrja në këtë organizim nuk ka ndonjë vlerë politike dhe nuk i bën ata të rëndësishëm.

Shtrohet pyetja nëse ia vlen të bëhen gjithë ato shpenzime për vizita simbolike, për të marrë pjesë në një tubim me mijëra pjesëmarrës nga e gjithë bota, i cili ka më shumë karakter shpirtëror sesa rëndësi politike.

Lajmi i mirë është se disa prej tyre patën takime të veçanta me ndonjë senator, kongresmen apo zyrtar të nivelit më të ulët të administratës amerikane. Vlera e vërtetë e këtyre takimeve do të përcaktohet nga rezultatet e tyre në të ardhmen.

Kontributi i aktivistëve të komunitetit shqiptaro-amerikan në organizimin e takimeve të ndryshme dhe pjesëmarrjen në Mëngjesin e Lutjeve ishte i rëndësishëm dhe duhet përshëndetur, edhe pse jo të gjitha ishin në interes të popullit dhe shteteve tona.

Megjithatë, përpjekjet për ta paraqitur një takim të vetëm si të jashtëzakonshëm dhe me rëndësi ekzistenciale për çështjen kombëtare janë plotësisht të pavend. Me Amerikën duhet bashkëpunuar gjerësisht, përmes shumë takimeve dhe në mënyrë të vazhdueshme.

Problemi bëhet edhe më i madh kur disa politikanë përpiqen t’i përdorin këto takime për të kërkuar mbështetje personale apo partiake nga pala amerikane, duke sharë dhe përgojuar kundërshtarët e tyre politikë dhe madje edhe vendin e tyre. Ata harrojnë se për fatin e tyre politik vendos populli i Kosovës dhe Shqipërisë, jo zyrtarët amerikanë.

Gjëja më e keqe dhe më e dëmshme janë takimet me përfaqësues amerikanë që janë lobistë ose mbështetës të dokumentuar të armiqve të Kosovës, në krye me regjimin kriminal, racist dhe hegjemonist serb, siç janë ish-ambasadorët Grenell dhe Hill. Pretendimet se ata mund të ndryshojnë në favor të Kosovës apo Shqipërisë janë absurde.

Akuzat e ndërsjella se kush është pro-amerikan dhe kush jo janë bërë të mërzitshme dhe nganjëherë qesharake. Veçanërisht shqetësuese është kur këto akuza përdoren nga politikanë të korruptuar, karrieristë dhe antikombëtarë. Populli e di shumë mirë kush janë ata.

Amerika është destinacioni ynë. Miqësia me Amerikën është e shenjtë dhe e pazëvendësueshme.

Agim Aliçkaj

Drejtor Ekzekutiv i Ligës Qytetare Shqiptaro-Amerikane

New York, 8 shkurt 2026

Gjuha shqipe në Maqedoninë e Veriut: E drejtë e pafundme e shqiptarëve – përdorimi i gjuhës shqipe si shtyllë kushtetuese dhe standard ndërkombëtar

February 9, 2026 by s p

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA/

Profesor i së drejtës publike, i cili për vite me radhë ka kontribuar në mbajtjen e ligjëratave që nga fillimi i konstituimit të Universitetit Publik të Tetovës.

Në historinë e kombeve, ka momente kur kërkesat për të drejta elementare nuk janë thjesht kërkesa të një komuniteti, por bëhen çështje të drejtësisë, të rendit kushtetues dhe të stabilitetit të shtetit. Përdorimi i gjuhës shqipe në institucionet publike të Maqedonisë së Veriut është një nga këto çështje. Ajo nuk përbën privilegj, por është një e drejtë e sanksionuar qartë nga Kushtetuta, ligji dhe dokumentet ndërkombëtare mbi të drejtat e njeriut, si dhe nga Marrëveshja e Ohrit (2001), që përmban detyrime konkrete për barazi gjuhësore dhe zbatim të saj në institucionet shtetërore.

Marrëveshja e Ohrit – themeli juridik i barazisë gjuhësore

Marrëveshja Kornizë e Ohrit e vitit 2001 është një dokument themelor juridiko-politik i Maqedonisë së Veriut moderne. Ajo nuk ishte thjesht një marrëveshje për ndërprerjen e konfliktit, por prodhoi obligime konkrete kushtetuese dhe ligjore. Nga këndvështrimi i së drejtës kushtetuese, Marrëveshja e Ohrit:imponoi ndryshime të rëndësishme në Kushtetutë;vendosi parimin e barazisë reale ndërmjet komuniteteve;sanksionoi përdorimin e gjuhëve në institucionet publike;krijoi obligime pozitive për shtetin që të sigurojë zbatimin praktik të këtyre të drejtave.

Përdorimi i gjuhës shqipe në institucionet publike nuk është çështje interpretimi politik apo mirëkuptimi, por detyrim juridik që rrjedh drejtpërdrejt nga rendi kushtetues. Çdo devijim nga ky parim cenon themelet e barazisë dhe stabilitetit institucional.

Gjuha shqipe – obligim kushtetues dhe ligjor

Ndryshimet kushtetuese pas vitit 2001 përcaktuan qartë se gjuha shqipe, si gjuhë amtare e një pjese të konsiderueshme të qytetarëve, ka statusin e gjuhës zyrtare në administratën shtetërore dhe institucionet publike përkatëse. Doktrina e së drejtës publike e klasifikon këtë të drejtë si të drejtë me efekt të drejtpërdrejtë, që obligon:administratën publike;organet e drejtësisë;institucionet arsimore;ndërmarrjet dhe agjencitë publike;komunikimin dhe dokumentacionin zyrtar.

Ligji për përdorimin e gjuhëve konkretizon këtë obligim, duke përcaktuar përdorimin e shqipes në komunikimin administrativ, dokumentet zyrtare dhe procedurat institucionale. Çdo moszbatim i këtyre parimeve nuk është thjesht shkelje administrative, por cenim i rendit kushtetues dhe i besimit qytetar.

Roli historik i kërkesave studentore

Lëvizjet studentore shqiptare në Maqedoninë e Veriut, sidomos ato për Universitetin e Tetovës gjatë viteve 1994–1997, përbëjnë shembuj të qartë se si kërkesat intelektuale dhe akademike mund të ndikojnë në transformime kushtetuese. Ligjëratat në kushte të vështira, mobilizimi intelektual dhe presioni publik, së bashku me mbikëqyrjen ndërkombëtare, krijuan një realitet që u reflektua më vonë në Marrëveshjen e Ohrit dhe ndryshimet kushtetuese. Historia dëshmon se të drejtat e mëdha shpesh fillojnë si kërkesa studentore dhe përfundojnë si norma kushtetuese-ligjore.

Standardet ndërkombëtare të të drejtave gjuhësore

E drejta për përdorimin e gjuhës amtare mbështetet gjithashtu nga instrumentet ndërkombëtare:Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut;Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike;Konventa Kornizë për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare;Dokumentet e OSBE-së për të drejtat arsimore dhe gjuhësore.

Këto norma përbëjnë standarde të detyrueshme për shtetet demokratike, sidomos për shtetet multietnike. Në këtë kuadër, përdorimi i gjuhës shqipe është:obligim kushtetues;detyrim ligjor;angazhim ndërkombëtar;standard demokratik i shtetit multietnik.

Çdo përpjekje për ta relativizuar këtë të drejtë është në kundërshtim me Marrëveshjen e Ohrit, Kushtetutën dhe standardet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut.

Gjuha shqipe nuk është luks kulturor, por themel i barazisë, identitetit dhe demokracisë. Respektimi i saj është përgjegjësi kushtetuese, obligim ligjor dhe standard ndërkombëtar. Të gjithë aktorët politikë dhe institucionet duhet ta bëjnë zbatimin e saj prioritet të përditshëm, për të garantuar stabilitetin, harmoninë multietnike dhe shtetin ligjor.

Reçak a story of pain, sorrow and the triumph over death

February 9, 2026 by s p

Ambassador William G. Walker:” Reçak, a story of a war crime” – a book review.

Dr. Sadik Elshani

It’s a great pleasure to have tonight among us a great Albanian friend, a diplomat par excellence, a wonderful human being. Tonight’s gathering is a multipurpose event: a promotion of the book “Reçak, a story of a war crime”, written by our guest, Ambassador William Walker. Also to express our thanks and gratitude to the Ambassador Walker for his great contributions towards Kosova’s freedom and Independence. And most importantly, to pay our tribute to the victims of Reçak massacre and all the victims of the bloody Kosova conflict. Though, for most Albanians the name William Walker it’s become synonymous with Reçak, Ambassador Walker prior to that terrible event had a 40 years long distinguished carrier as an Officer in the U. S. Foreing Service. As the title clearly states the main focus of this book is the massacre of Recak, but also on these pages are described prior engagements of Ambassador Walker in many diplomatic posts and positions, mostly in Latin and Central America.

Just to name a few for illustrations: Deputy Consul in Peru and Okinawa, Chief of Political Section in Brazil, Deputy chief in Honduras and Bolivia, Ambassador to El Salvador. Ambassador Walker worked in EPA, a healthy appointment – quit smoking. Also, he was Vice President of NDU. He Held many other positions at State Department and US Mission at the UN. Latin and Central America at the time were regions on turmoil, a conflict zone with many social and armed conflicts. In the book are described many events and episodes that look more like scenes from the movies. In those many events that we read in newspapers or watched on TV news also was present Ambassador Walker. It was this rough environment, that shaped Ambassador Walker’s character and personality. Challenges, adversity, and rough experiences are necessary to build strength, resilience and true experience. As the saying goes; “Calm seas don’t make skilled sailors”.

These experiences made Ambassador Walker a perfect candidate for the engagement in the conflict in former Yugoslavia, in the words of Ambassador Bob Gelbard, to practice “real diplomacy”. First, he served as a director of peacekeeping operations in Eastern Slavonia, UNTAES, in Vukovar, August 1997 – January 1998. Prior to this appointment Ambassador Walke never herd the name of this city. The dissolution off the Former Yugoslavia was very brutal and terribly violent. There were committed the worst atrocities in the European continent since WWII. When Ambassador Walker showed a picture off Vukovar, his youngest son said: “Dady this is not Vukovar, it’ s Hiroshima”. This boy’s description was the right one, an appropriate metaphor to describe the scale of destruction in Bosnia and Croatia. When the bad things were happening in Kosova the rest of Yougoslavia they just were watching like nothing was going on there, but doctor Rugova warned them that if they don’t do anything to stop the Slobodan Miloshevic’s regime one day all they are going to become Kosova.

In the book are given the portraits of some personalities with whom Ambassador Walker delt during his missions in Croatia and Kosova: Slobodan Milosheviq, Franjo Tudjman, Ibrahim Rugova, Adem Demaçi Dushan Lonçar, Nikola Shainovic, Richard Holbrook, and many others. Those are descriptions of their behaviours, characters, the way how they treat and interact with others. I like the observation and comparation how the architecture and style of the cities of Belgrade and Zagreb reflect on the personalities of their respective inhabitants, Sllobodan Milosheviq and Franjo Tudjman.

In late 80 – es until second middle of 90 – es of the last century Albanians of Kosova did not have any good choices but to choose a nonviolent (some they called peaceful) resistance, led by Dr. Ibrahim Rugova, who internationalized the plea of Kosovar Albanians for freedom and independence. This movement for some time was successful, but started to run it’s course with time, especially after the Dayton Accords in 1995 in which Serbia, Croatia and Bosnia and Hercegovina reached an agreement on ceasing all hostilities and recognizing each – others statehood. However, Kosova was not included in these Accords, thus in turn giving Millosheviq a free hand to turn his efforts to get rid of the Albanians of Kosova by expelling them from their homes, their lands, killing them indiscriminately.

This led to the armed resistance and creation of the KLA. Albanians took arms to defend their homes, honor and dignity of their families from the genocidal Serbian regime. The brutal regimes do not understand the peaceful means they do understand only the means, language of force. Some called this freedom fighters terrorists, but they should have known that according to our code of honor, code of conduct (kanun) it is unacceptable, it is prohibited for an Albanian to attack unarmed civilians, innocent people, women, children and elderly, regardless of their nationality or religion. KLA fighters were fighting only against heavy – armed Serbian military and police forces who were terrorizing the Albanian population. What Albanians should have done under these tragic circumstances, to watch how their houses burning, family members are killed, women raped?!

On March 5th, 1998 Serbian police and military forces undertook an attack against Jashari family in Prekaz where more than fifty family members were killed. Fighting between KLA fighters and Serbian forces intensified in the Summer of 1998. People left their hoses and escaped in the forests living in the plastic shades. On the fall of that year was reached an agreement between Ambassador Richard Holbrook and Sllobodan Milosheviq to allow for an international Verification Mission to monitor the ceasefire, to facilitate prisoner exchange, etc. The presence of this international force was welcomed by all Albanians, it provided some sense of security, resurrected the hope that finally somebody is paying attention to the Albanians plea for freedom. In the book are described in detail the efforts to put together this Mission, grim situation in Kosova, constant destruction attempts of the Serbian site for derailing the success of this Mission. Again, Ambassador Walker was selected to lid the Mission.

Then come massacre of Reçak. On January 15th 1999. Serbian forces slaughtered 45 innocent unarmed civilians: young and elderly men, children. Ambassador Walker that day was in Montenegro to talk to the President of that country and returned in the evening, got a call from his deputy DZed who informed him for what happened in Reçak. They took measures to preserve the scene, to not compromise the evidence. The Day later on 16th of January early morning Ambassador Walker was at the scene of the massacre, where in a valley, were laying the massacred bodies. These were atrocities, people shot in the short range and not people killed in the battle as the Serbian site was claiming. This was an overpowering experience for Ambassador Walker who in his long diplomatic carrier has seen many horror scenes, but none like this one. Latte that same day in a news conference he spread the news to the world for what happened in Raçak and declared: “From what I personally saw, I do not hesitate to describe the event as a massacre, obviously a crime very much against humanity”.

We just saw the video and here we have present Ambassador Walker, so I will not go further into details. In these defining situations, as tragic as they may be, it is important to be witnessed by a person of great integrity, dignity who cherishes human values, human life, possesses courage and committed to find the truth. Some 54 years before Reçak another great American, then general Eisenhower, witnessed similar horrors, and acted in the same way. When allied forces liberated the Ohrdruf concentration camp in early April, 1945 and they saw the atrocities committed there by Nazis, general Eisenhower went personally to see the crime scene with his own eyes: “I made this visit deliberately, in order to be in position to give first hand evidence of these things if ever, in the future, there develops a tendency to charge these allegations merely to propaganda”.

Is a Jewish saying: “What you don’t see with your eyes, don’t witness with your mouth” If Ambassador Walker wouldn’t be personally that day in Reçak, or if in his place were his deputy, French diplomat, Gabriel Keller, for sure we would have quite a different outcome – these victims would be only numbers in a long list of thousands of others. Serbs to this date do not admit their guilt, take responsibility and apologize for crimes committed against Albanians. To the contrary, they are claiming that this a great deception, they are developing conspiracy theories, that this is just propaganda, staged by KLA, or this massacre was organized with CIA to trigger NATO bombing, and many more bizarre stories of this nature. They even killed their own people, 6 young Serbs in caffe “Panda” in Peja, just to blame the Albanians.

Thank God in this unfortunate situation was present an experienced American diplomat who rose to the occasion and with his persistence, dedication got to the bottom of the causses of this massacre. He alarmed the western governments, diplomats, military leaders that this is not an isolated case, but a deliberate action, the beginning of a large – scale military operation to finish the Millosheviq’s plan to get rid of Albanians by killing them all. This was the answer that Millosheviq gave to general Clark when he asked how he is going to deal with the Albanians. By now they should have known that Millosheviq never was a man of peace, he always was an evil person.

Massacre of Reçak was a turning point in Kosova’s conflict and Kosova’s modern history that led to her freedom and independence. Ambassador Walker worked tirelessly to make sure that these innocent victims didn’t die in vain. With his actions, dedication and insistence Ambassador Walker gave them a powerful voice for freedom and dignity of life. Like in Albanian legends, ballads these innocent victims became sacrifice (Alb. kurban) for Kosova’s freedom. Finally, the echo of this massacre awoke the sleeping conscience, indifference of Western capitals, set in motion diplomatic, military factors that something needs to be done to stope this carnage. This led to Rambuillet conference and shortly to NATO bombing and the liberation of Kosova.

“Reçak, a story of a war crime” is a fascinating, powerful and well written book with a clear and straightforward language about conflicts in the Former Yugoslavia, and in particular, Kosova, bringing the events from the terrain and behind the scenes of Western diplomacy. It is a rich mosaic of events form a long carrier of a distinguished and experienced diplomat. This book is a written monument to the memory of Reçak victims. Is going to be a great contribution, reference book for historians, scholars and students of Kosova’s history, as it provides firsthand accounts, firsthand testimony from a person who was there when those events were unfolding. Also, very useful for diplomats, a valuable lesson how to conduct real diplomacy, diplomacy in action. Is going to be a history lesson for younger generations to remind them for sacrifices of Albanian people for freedom and independence.

Albanians are a very thankful people, and we thank Ambassador Walker for his great efforts toward Kosova’s freedom and independence. As it is in our tradition on memorializing important events and personalities in songs, many songs are dedicated to Ambassador Waker and the Reçak massacre. A bronze statue of Ambassador Walker stands toll near the Memorial of Reçak victims. Mr. Ambassador, we never will have enough words to express our gratitude for what you have done for Kosova – hopefully a big thank you will do it. Shume faleminderit! We are proud to call you a dear friend.

May the memory of Reçak victims be eternal!

Philadelphia, 7 February, 2026

Presented at the book promotion of “Recak, a story of a war crime”, by Ambassador William G. Walker, organized by the Albanian – American Association“Bijte e shqipes”, Philadelphia.

SHKURTI 1967 –KRIMI QË ENDE NUK QUHET KRIM

February 9, 2026 by s p

Një shtet që i shpalli luftë Zotit dhe ende nuk i ka kërkuar falje njeriut.

Nga Frank Shkreli

Shkurti i vitit 1967: kur Shqipëria komuniste i shpalli luftë Zotit. Në shkurt të vitit 1967, regjimi komunist i Enver Hoxhës ndërmori një akt ekstrem e të pashembullt në botë: i shpalli luftë fesë dhe vetë Zotit. Vendi i Dëshmisë dhe Kujtesës – Site of Witness and Memory | Shkodra | Facebook. Kisha e xhami u mbyllën, u shkatërruan ose u shndërruan në magazina e stalla. Klerikët u burgosën, u internuan, u vranë e u poshtëruan, në kundërshtim me ligjet në fuqi. […] “pse, ligjet tona do të na ndalojnë neve që të djegim në zjarr dhe t’i zhdukim ato nga faqja e dheut?” (Enver Hoxha). Me dekret ideologjik, besimi u shpall “armik i popullit”, ndërsa Shqipëria u vetëquajt “shteti i parë ateist në botë”, një akt zyrtar ekstrem i paparë në botë. Frank Shkreli: Shkurti i zi i vitit 1967, kur Shqipëria komuniste i shpalli luftë Zotit | Gazeta Telegraf

Nuk ishte thjesht luftë kundër institucioneve fetare, por një përpjekje për të çrrënjosur ndërgjegjen shpirtërore të njeriut shqiptar dhe zhdukjen e identitetit kombëtar. Një revolucion barbar kundër traditës, kujtesës dhe lirisë së brendshme ndërgjegjësore të shqiptarëve, në përgjithësi. Një akt dhune, pra, jo vetëm kundër lirisë së fesë, por kundër lirive bazë universale të njeriut të njohura botërisht, përfshir Organizatën e Kombeve të Bashkuara, anëtare e të cilës ishte edhe Shqipëria komuniste.

Ajo që nuk u tha kurrë , zyrtarisht, ishte se Zoti nuk u mposht kurrë. U plagosën njerëzit, u shkatërruan tempujt, por megjithëkëtë, besimi mbijetoi në heshtje, në shtëpi dhe në zemra të shqiptarëve. Shkurti i vitit 1967 shënon pra, një nga kapitujt më të errët të historisë shqiptare, momentin kur shteti shqiptar dhe mbarë shoqëria, e dehur nga ideologjia komuniste sllavo-aziatike, i shpalli luftë Zotit. Një dëshmi kur pushteti absolut frikësohet nga shpirti i lirë, ai përpiqet të burgosë edhe qiellin, duke e shpallur besimin në Zot si armik të popullit. Vendi i Dëshmisë dhe Kujtesës – Site of Witness and Memory | Shkodra | Facebook — Ky përvjetor (shkurt,1967) — aq i errët dhe i hidhur që është si krim kundër njerëzimit — fton, detyron, moralisht, të mos harrojmë. Por, për më tepër, na kujton të mos pranojmë harresën si pajtim i këtij brezi të shqiptarëve me krimet e regjimit komunist. Ky përvjetor nuk fton Jo për urrejtje, as për hakmarrje, por fton për ndërgjegje dhe përgjegjësi morale, njerëzore dhe kombëtare. Sot 35-vjet pas shembjes së Murit të Berlinit — njëkohsisht, kujton nevojën urgjente të këtij brezi të klasës politike në Shqipëri për t’u përballur me të kaluarën komuniste duke dënuar, më në fund, zyrtarisht, krimet e komunizmit, nepërmjet një ballafaqimi të sinqert me të kaluarën komuniste, përfshir krimet kundër fesë dhe Zotit, jo vetëm me parula boshe, por nepërmjet një akti zyrtar shtetëror siç kanë bërë shumica e vendeve ish-komuniste me akte ligjore, si një paralajmërim që historia plot vuajtje e Kombit shqiptar, të mos përsërisë më periudha të tilla barbarizmi si ajo e vitit 1967.

Për më shumë se 3-dekada, shteti dhe qeveritë shqiptare gjatë këtij “tranzicioni” të pafund, me heshtjen e tyre zyrtare, duket se mbrojnë gjithnjë narrativën e Enver Hoxhës për krimet e regjimit të tij kundër fesë, që arrijtën kulmin në vitin 1967. Po, pse atëherë Shqipëria zyrtare sot druhet nga kjo e vërtetë historike?! Frank Shkreli: Nuk mund të hesht për krimet e komunizmit! | Gazeta Telegraf – Në të vërtetë, bota është më mirë e informuar se vet shqiptarët — sidomos brezi i pas 90-ës – se çfarë ka ndodhur në shkurt të vitit 1967 dhe më vonë në Shqipërinë komuniste — një traumë e vërtetë në historinë moderne shqiptare. Atyre ngjarjeve u kushtohet pak ose aspak hapësirë në diskursin publik të brendshëm.

Është interesant fakti – për të mos thënë deri diku edhe hipokritik – se pothuaj të gjithë presidentët dhe kryeministrat e Shqipërisë “post-komuniste”, kanë vizituar Vatikanin, disa herë, përfshirë vizitën e fundit të para disa ditëve të Kryeministrit Edi Rama me Papa Leonin e XIV – shpesh të shoqëruar nga përfaqsues të feve kryesore të shqiptarëve. Megjithëkëte, heshtja e tyre zyrtare për këtë plage të harruar të historisë së krimeve kundër fesë dhe Zotit në Shqipërinë e Enver Hoxhës, ka qenë dhe vazhdon të jetë mbytëse. Ndonëse flitet ndonjëherë rrallë, me gjuhën e Ramiz Alisë, për “gabimet e së kaluarës” në lidhje me krimet fetare, fjala krime nuk përemendet as nuk merret përgjegjësi, zyrtarisht, në emër të shtetit dhe të Kombit. Frank Shkreli: Kërkohet dënimi i “Krimit të Apologjisë” të Komunizmit në Shqipëri | Gazeta Telegraf

Gjatë viteve, në mënyrën më njerëzore e vulllnet mirë jam përpjekur me disa dyzina artikujsh modest —Frank Shkreli: A po përjetësohet e keqja e komunizmit në Shqipëri? | Gazeta Telegraf — t’a sjell në vëmendjen e publikut shqiptar rëndësinë që ka dënimi zyrtar i krimeve të komunizmit dhe përballimi me të kaluarën e diktaturës së komunizmit në atë vend. Një çështje kaq me rëndësi për drejtësinë, lirinë, demokracinë dhe paqën shoqërore në Shqipëri, një vend që duket se nuk po gjen as paqë as drejtësi shoqërore dhe politike, midis grindjeve dhe mosmarrveshjeve politike ndër-shqiptare, për më shumë se tre dekada, “post-komunizëm.”

E them përsëri se kam drojë se, në mungesë të përballimit zyrtar-shtetëror, me të kaluarën komuniste, koha po tregon se është vështirë që në Shqipëri të arrihet paqa, drejtësia shoqërore dhe politike pa dënimin zyrtar të krimeve të komunizmit të regjimit komunist-enverist dhe pa distancimin zyrtar nga e kaluara komuniste, siç kanë bërë shumë ish-shtete komuniste në Evropë. Kjo është dhe mbetet një përgjegjësi e enteve shtetërore: Kryeministrit, Presidentit, Kuvendit Akademisë së Shkencave, e tjera. Prandaj po e sjell këtë përvjetor edhe njëherë në kujtesë publike sepse për fat të keq, shkurti i vitit 1967 vazhdon të mbetet një histori e harruar por e hidhur shqiptare dhe një plagë që gjakosë gjithnjë ndërgjegjen e Kombit. Një shtet që në shkurtin e vitit 1967, zyrtarisht, ndaloi fenë dhe i shpalli luftë Zotit — sot më shumë se 50-vjet më vonë — refuzon gjithnjë të shprehë pendesë dhe t’i kërkojë falje shqiptarëve. Të gjitha vizitat e përfaqsuesve politikë shqiptarë në Vatikan gjatë 35-viteve të kaluara e deri në ditët e sodit, nuk e fshijnë këtë turp shtetëror. Bini në fije, o njerëz! Nuk është vonë! Në emër të shtetit, nderoni historinë, kërkoni falje, kujtoni dhe nderoni viktimat e shkurtit të vitit 1967 dhe të gjitha viktimat e komunizmit gjysëm shekullor në Shqipëri, se heshtja e vazhdueshme nuk u bën nder!

Frank Shkreli

Fotot janë marrë nga faqja e Muzeut — Vendi i Dëshmisë dhe Kujtesës – Site of Witness and Memory | Shkodra | Facebook — Një kujtesë e errët dhe e hidhur e krimeve të diktaturës komuniste në Shqipëri!

Krime prej “talebanësh” të regjimit komunist duke shembur kishat e xhamiat në Shqipëri pas fjalimit famëkeq të Enver Hoxhës, “T’i djegim me zjarr…”, 6 shkurt, 1967

Me Historianin e Muzeut, “Vendi i Dëshmisë dhe Kujtesës, Z. Pjerin Mirdita në Shkodër, shtator, 2023 — Frank Shkreli: Shkodra, vendi i dëshmisë dhe kujtesës! | Gazeta Telegraf

Gjergj Bashta (1544–1607) – Strategu arbëresh i Evropës

February 9, 2026 by s p

Studim nga Rafael Floqi/

Figura e Gjergj Bashtës (ital. Giorgio Basta) përfaqëson një nga shembujt më domethënës të komandantit arbëresh në shërbim të fuqive të mëdha evropiane të shekujve XVI–XVII. I lindur në një familje shqiptare të Italisë së Jugut, i formuar në shkollën ushtarake të Spanjës dhe Flandrës, dhe i afirmuar si gjeneral i Habsburgëve në Hungari e Transilvani, Bashta mishëron kalimin nga kondotieri i Rilindjes drejt gjeneralit profesionist të epokës moderne. Ky studim synon të paraqesë një trajtim të integruar të jetës, veprimtarisë ushtarake, rolit politik dhe trashëgimisë teorike të Gjergj Bashtës, duke e analizuar atë si figurë historike komplekse: njëkohësisht strateg i aftë, administrator perandorak i pamëshirshëm dhe autor i rëndësishëm i doktrinës ushtarake evropiane.

1. Hyrje: një arbëresh në qendër të historisë evropiane

Historia e Evropës së hershme moderne nuk mund të kuptohet pa rolin e diasporave ushtarake, ndër të cilat arbëreshët zënë një vend të veçantë. Pas rënies së trojeve shqiptare nën sundimin osman, mijëra shqiptarë u vendosën në Italinë e Jugut, ku ruajtën identitetin kulturor dhe u integruan fuqishëm në strukturat ushtarake të mbretërive italiane dhe të Perandorisë Spanjolle. Nga ky mjedis doli edhe figura e Gjergj Bashtës, i cili arriti një karrierë që e vendos në rangun e gjeneralëve më të njohur të kohës së tij.

Bashta nuk është thjesht një figurë ushtarake. Ai është një nyje ku ndërthuren politika perandorake, konfliktet fetare, transformimet e artit të luftës dhe tensionet etnike e shoqërore në Evropën Qendrore dhe Lindore. Për këtë arsye, vlerësimi i tij kërkon një qasje të shumëfishtë: biografike, ushtarake, politike dhe historiografike.

2. Origjina arbëreshe dhe formimi familjar

Gjergj Bashta lindi më 30 janar 1544 në Rocca, e identifikuar zakonisht me Roccaforzata (Taranto), në zonën e Terra d’Otrantos. Familja e tij i përkiste komunitetit arbëresh, të formuar nga shqiptarë të shpërngulur pas pushtimeve osmane në Ballkan. I ati, Dhimitër Bashta, ishte një shqiptar nga Epiri, i cili kishte gjetur strehë në Itali dhe kishte hyrë në shërbim të Perandorisë Spanjolle.

Dhimitëri Bashta shërbeu si oficer kalorësie në fushatat piemontese dhe më pas në Flandër, nën komandën e Dukës së Albës, një nga figurat kyçe të politikës dhe luftës spanjolle në shekullin XVI. Ky fakt e vendosi Gjergjin që në fëmijëri në një mjedis thellësisht ushtarak, ku disiplina, hierarkia dhe besnikëria ndaj sovranit përbënin vlera themelore.

Burime të ndryshme bibliografike përmendin edhe variante të tjera për vendlindjen e Bashtës (Rocca d’Arazzo në Piemonte ose San Nicola dell’Alto pranë Crotone-s), por konsensusi historiografik anon drejt origjinës së tij arbëreshe në Italinë e Jugut. Ky element etnik është i rëndësishëm, pasi shpjegon lidhjen e tij të fortë me traditën e shërbimit ushtarak si mjet integrimi dhe ngjitjeje shoqërore.

3. Hapat e parë në karrierën ushtarake

Gjergj Bashta hyri shumë herët në shërbimin ushtarak, fillimisht nën komandën e të atit. Ai u dallua për aftësi organizative dhe për disiplinë, duke u ngritur shpejt në gradën e oficerit. Pas vdekjes së Dhimitrit, Bashta shërbeu në një kompani kalorësie të drejtuar nga vëllai i madh, Nikolla, duke vazhduar traditën familjare.

Formimi i tij i hershëm ndodhi në një periudhë kur lufta evropiane po ndryshonte rrënjësisht. Kalorësia e rëndë feudale po humbiste rolin dominues, ndërsa formacionet e përziera me këmbësori të armatosur me armë zjarri po fitonin terren. Bashta u formua pikërisht në këtë tranzicion, duke përthithur risitë taktike që do ta shoqëronin gjatë gjithë karrierës së tij.

4. Shërbimi ndaj Filipit II dhe përvoja perëndimore

Karriera e Bashtës u konsolidua në shërbim të mbretit spanjoll Filipi II, një nga sundimtarët më të fuqishëm të Evropës së shekullit XVI. Ai u angazhua kryesisht në frontin francez dhe në Vendet e Ulëta (Flandër), dy teatro lufte ku ushtritë spanjolle përballeshin me kundërshtarë të fortë dhe me forma të reja të luftës.

Në vitin 1578, Bashta kaloi nën komandën e Alessandro Farneses, guvernator i Vendeve të Ulëta dhe një nga strategët më të shquar të kohës. Nën Farnesen, Bashta fitoi përvojë të drejtpërdrejtë në drejtimin e trupave të mëdha, në logjistikë dhe në manovra operative komplekse.

Kjo periudhë është thelbësore për të kuptuar zhvillimin e mendimit ushtarak të Bashtës. Pikërisht në Flandër ai filloi të eksperimentojë me përdorimin sistematik të kalorësisë së lehtë për zbulim, mbrojtje dhe goditje të shpejta. Historiografia i atribuon atij zhvillimin e ashtuquajturave scolte mobili, poste të lëvizshme që garantonin sigurinë e ushtrisë dhe parandalonin sulmet e papritura.

5. Nga Spanja te Habsburgët: ngritja në rang gjenerali

Pas vdekjes së Farneses, me rekomandimin e Filipit II, Gjergj Bashta u emërua gjeneral në ushtrinë e Perandorisë së Shenjtë Romake, në shërbim të perandorit Rudolf II. Ky kalim shënon një kthesë vendimtare në karrierën e tij, pasi e vendosi në qendër të politikës ushtarake habsburgase në Evropën Qendrore dhe Lindore.

Teatri kryesor i veprimtarisë së tij u bë Hungaria, ku Perandoria përballej me Perandorinë Osmane në një konflikt të gjatë dhe shterues, të njohur si Lufta e Gjatë (1591–1606). Në këtë luftë, Bashta u dallua si një nga komandantët më energjikë dhe më të rreptë të Habsburgëve.

Ai drejtoi operacione të rëndësishme ushtarake, duke mbrojtur territore strategjike dhe duke kundërshtuar sulmet osmane. Kronistë të kohës, si Ambrogio Merodio, e përshkruan Bashtën si “tmerri i armëve osmane”, një shprehje që dëshmon reputacionin e tij si luftëtar i pamëshirshëm dhe efektiv.

6. Transilvania: pushtet perandorak dhe konflikt politik

Në fund të shekullit XVI, pas një faze relative qetësie në frontin osman, Rudolf II i besoi Bashtës një mision të ri: konsolidimin e pushtetit perandorak në Transilvani. Ky rajon kishte një status të ndërlikuar politik, me autonomi të pjesshme dhe me sundimtarë vendas që luhateshin midis aleancave të ndryshme.

Pas abdikimit dhe rikthimit të Sigismondo Báthory-t, dhe pas ndërhyrjes së voivodës së Vllahisë, Mihai Viteazul (Mihal Trimi), Bashta u bë figura kyçe e strategjisë habsburgase. Ai luftoi fillimisht kundër Báthory-ve, më pas kundër Mihai Viteazul-it, të cilin e mposhti në Betejën e Mirăslăut (1600), dhe në fund u rreshtua përkohësisht në krah të tij kundër trupave polake. Kulmi i këtij konflikti u arrit në vitin 1601, kur pas fitores ndaj Báthory-t në Goroszló, Bashta urdhëroi vrasjen e Mihai Viteazul-it nga mercenarë nën komandën e tij. Ky akt e konsolidoi pushtetin e Habsburgëve, por njëkohësisht e damkosi Bashtën si figurë të pamëshirshme në historiografinë rumune dhe hungareze.

Në vitin 1603, Gjergj Bashta e shpalli Transilvaninë shtet vasal të Perandorisë së Shenjtë Romake. Qeverisja e tij u karakterizua nga masa drastike administrative dhe ushtarake. Ai konfiskoi tokat e fisnikëve vendas, ndërmori politika të gjermanizimit dhe rivendosi katolicizmin si fe dominuese përmes kundërreformës.

Historianë hungarezë dhe rumunë e përshkruajnë këtë periudhë si një regjim terrori. Popullsia u përball me shkatërrime ekonomike, dhunë dhe pasiguri të vazhdueshme. Disa burime flasin për humbjen e deri një të tretës së popullsisë së rajonit gjatë sundimit të Bashtës. Këto politika nxitën pakënaqësi të thellë, e cila u kanalizua në kryengritjen e udhëhequr nga István Bocskai. Kryengritja shënoi fundin e qeverisjes së Bashtës në Transilvani dhe tregoi kufijtë e dhunës si mjet stabilizimi politik.

7. Tërheqja në Pragë dhe kalimi nga lufta në teori

Pas ngjarjeve në Transilvani, Bashta u tërhoq gradualisht nga veprimtaria aktive ushtarake. Në vitin 1602 ai u shpall kont i Huszt-it, por pak më vonë u dërgua në Pragë, ku kaloi vitet e fundit të jetës.

Kjo periudhë shënon transformimin e Bashtës nga komandant aktiv në teoricien ushtarak. Duke u mbështetur në përvojën e tij të gjatë në fushëbetejë, ai shkroi disa traktate ushtarake që u bënë referencë për kohën.

8. Gjergj Bashta si teoricien i artit të luftës

Dy veprat kryesore të Bashtës janë: Il maestro di campo generale (1606) (“Mjeshtri i përgjithshëm i kampit”), Il governo della cavalleria leggiera (1612)( Drejtimi i kalorësisë së lehtë)

Këto traktate trajtojnë organizimin e ushtrisë, disiplinën, rolin e komandantit dhe përdorimin e kalorësisë së lehtë. Veçanërisht e dyta konsiderohet nga studiuesit si një nga përpjekjet e para sistematike për të kodifikuar përdorimin e kalorësisë së lehtë në ushtritë evropiane.

Në të parën, Bashta i kushton vëmendje të veçantë organizimit të kampit ushtarak, disiplinës, hierarkisë dhe rendit. Ai shkruan: “Il campo ben ordinato vale quanto una vittoria, perché dal disordine nasce la sconfitta.” (Një kamp i mirëorganizuar vlen sa një fitore, sepse nga çrregulli lind humbja.)

Ky mendim e vendos Bashtën në një linjë me teoricienët më të avancuar europianë të kohës, për të cilët logjistika dhe organizimi ishin po aq të rëndësishme sa trimëria në betejë.

Në veprën “Drejtimi i kalorësisë së lehtë”, ai përqendrohet në rolin specifik të këtij formacioni, duke theksuar dallimin e tij nga kalorësia e rëndë mesjetare. Bashta shkruan: “La cavalleria leggera non vince nello scontro frontale, ma nel movimento, nella sorpresa e nel ritorno improvviso.” (Kalorësia e lehtë nuk fiton në përplasje ballore, por në lëvizje, në befasi dhe në rikthimin e papritur.)

Ky parim është thelbësor për zhvillimin e luftës manovruese, e cila do të bëhej dominante në shekujt pasues. Në këtë kuptim, Bashta shfaqet si pararendës i doktrinave moderne të luftës së shpejtë dhe fleksibile.

Bashta e përshkruan kalorësinë e lehtë si “bebëza e syrit e ushtrive”, duke theksuar rolin e saj në zbulim, mbrojtje dhe goditje të shpejta. Kjo qasje ndikoi drejtpërdrejt në doktrinën ushtarake të shekullit XVII dhe në zhvillimet e mëvonshme gjatë Luftës Tridhjetëvjeçare.

Pavarësisht shërbimeve të tij të shumta, Gjergj Bashta nuk u shpërblye kurrë plotësisht nga Habsburgët. Ai kaloi vitet e fundit duke kërkuar pagesën e shumave që i detyroheshin. Nga mbi 42.000 florinë të llogaritura si detyrim, atij iu njohën vetëm rreth 3.200 florinë. Më 20 nëntor 1607, pas disa ditësh sëmundjeje, Gjergj Bashta vdiq papritur në Pragë nga një goditje apoplektike.

9. Trashëgimia historike dhe zbulimi i vonë shqiptar

Trashëgimia e Gjergj Bashtës është thellësisht e dyfishtë. Nga njëra anë, ai ishte një nga gjeneralët më të aftë të Habsburgëve dhe një teoricien i rëndësishëm i artit të luftës. Nga ana tjetër, qeverisja e tij në Transilvani mbetet simbol i dhunës perandorake dhe i dështimit të stabilizimit përmes terrorit.

Për historiografinë shqiptare dhe arbëreshe, Bashta mbetet një shembull i integrimit dhe suksesit në strukturat e mëdha evropiane, por edhe një figurë që kërkon vlerësim kritik, larg mitizimit të thjeshtë. Dy traktatet themelore të Gjergj Bashtës janë “Mjeshtri i përgjithshëm i kampit” dhe “Drejtimi i kalorësisë së lehtë”. Këto vepra, të botuara në shqip nga Shtëpia Botuese e Ushtrisë në vitin 1996, përfaqësojnë një kontribut të çmuar në historinë e mendimit ushtarak shqiptar dhe europian.

Bashta në kujtesën historike shqiptare

Edhe pse vepronte larg trojeve shqiptare, Gjergj Bashta nuk u shkëput kurrë nga identiteti i tij kombëtar. Kjo dëshmohet nga mënyra se si emri i tij u ruajt në kujtesën kolektive shqiptare. Në një letër të vitit 1759, himariotët e rendisin Bashtën menjëherë pas “Pirro”s dhe “Skënderbeu”t – një renditje që flet për prestigjin e jashtëzakonshëm që gëzonte si figurë ushtarake. Më vonë, në vitin 1907, shqiptarët e Shteteve të Bashkuara, në një memorandum drejtuar Konferencës së Hagës, theksonin: “Shqiptarët i kanë dhënë Europës gjeneralë dhe strategë të shquar, të dëshmuar në fushë dhe në teori, si Gjergj Bashta.” Ky citim e shndërron figurën e Bashtës në argument politik dhe diplomatik, duke dëshmuar se ai shihej si pjesë e trashëgimisë europiane të kombit shqiptar.

Rikthimi në historiografinë moderne

Rikthimi i Gjergj Bashtës në kujtesën historike shqiptare ndodhi në vitin 1966, kur historiani Dhimitër Pilika, gjatë hulumtimeve në arkivat e Pragës, zbuloi dokumente dhe referenca që lidhnin drejtpërdrejt emrin e tij me traktate të rëndësishme ushtarake të shekullit XVI. Pilika i botoi për herë të parë këto materiale në revistën Ylli, nr. 7, duke e cilësuar Bashtën si “një mendje ushtarake e nivelit europian, e formuar nga përvoja e drejtpërdrejtë e fushëbetejës dhe nga kultura teorike e kohës”.

Në shekullin XX, emri i Gjergj Bashtës u përfshi në Fjalorin Enciklopedik Shqiptar (1985), ndërsa revista Për mbrojtjen e Atdheut (1990) e cilësonte atë si “një nga mendimtarët më të hershëm shqiptarë që e ngriti përvojën luftarake në nivel doktrine”. Studimet e viteve 2000 e kanë vendosur Bashtën në një kontekst më të gjerë europian, si urë lidhëse mes traditës stratiote shqiptare dhe mendimit ushtarak perëndimor.

Në historinë e mendimit dhe praktikës ushtarake europiane të shekujve XVI–XVII, figura e Gjergj Bashta përfaqëson një nga shembujt më të qartë të kontributit shqiptar në formësimin e doktrinave moderne të luftës. Për dekada me radhë, emri i tij mbeti pothuajse i panjohur për historiografinë shqiptare, ndonëse veprat dhe përvoja e tij qarkullonin në mjedise ushtarake perëndimore. Ky paradoks – njohja në Europë dhe harresa në atdhe – është karakteristik për shumë figura të diasporës shqiptare të Rilindjes.

Bibliografi dhe citime

Dizionario Biografico degli Italiani, Treccani, zëri “Giorgio Basta”.

Giorgio Basta, Il maestro di campo generale, Venedik, 1606.

Giorgio Basta, Il governo della cavalleria leggiera, Venedik, 1612.

Endre Veress (ed.), Basta György hadvezér levelezése és iratai, 1597–1607, Budapest, 1909–1913.

Virgilio Ilari, Dizionario biobibliografico degli scrittori militari italiani.

O. Bäckström, Military Revolution and the Thirty Years War 1618–1648, Helsinki University Press, 2023.

Studime hungareze dhe rumune mbi administrimin habsburgas në Transilvani (shek. XVI–XVII).