s p – Page 33 – Dielli

Me veprën dhe personalitetin e Martin Segonit plotësohet panteoni humanist shqiptar me një figurë nga më të hershmet

December 30, 2025 by s p

Nga cikli: “Letersi e hershme shqipe” – “Martin Segoni 1440-1485”/

Me veprën e Martin Segonit, bota shkencore shqiptare është njohur vonë, më 1970, përmes studiuesit italian Agostino Pertusi. Me Martin Segonin shfaqet për herë të parë interesimi për temën shqiptare në letërsinë tonë që do të gjejë pasues të shkëlqyer me Barletin dhe Beçikemin. Emri dhe vepra e tij si humanist u bë i njohur vonë, në vitet ’70 e këtej. Publikun shkencor do ta njohin me studimet e tyre Aleks Buda dhe Dhimiter Shuteriqi, duke iu referuar studiuesit italian Agostino Pertuzi. Për origjinën e këtij humanisti është shprehur edhe A. Pertuzi që e bëri të njohur veprën e tij në botën shkencore evropiane. Sipas këtij studiuesi, Martin Segoni mund të ishte me kombësi kotorase ose me origjinë serbe. Por studiuesit tanë e kanë hedhur poshtë një version të tillë. Për faktin që Martin Segoni ka shërbyer në kishën katolike të Novobërdës, pra ai ka qenë ose dalmatin ose shqiptar, por kurrsesi serb. Studiuesi Dh. Shuteriqi e shfrytëzon si argument edhe etimologjinë e patronimit të humanistit. Sipas tij ai ka rrjedhur nga fjala gunë e përhapur gjerësisht në shqip, si huazim i hershëm nga latinishtja, por edhe në trajtën zhgun. Sipas arsyetimit të studiuesit, mbiemri duhet të ketë qenë Shegun e më vonë do të ketë marrë formën Segoni. Në të mirë të tezës që Martin Segoni të jetë shqiptar flet dhe fakti se ai në fund të jetës shërben si ipeshkëv në Ulqin, qe me sa kuptohet njihte gjuhën shqipe dhe ishte midis bashkëkombësve të vet, por, edhe për atë që është më e rëndësishme, se veprat që kemi prej tij sjellin për të parën herë temën shqiptare, flasin për heroin e Shqipërisë dhe të shqiptarëve, për viset e Shqipërisë me një adhurim të veçantë. Për vendlindjen e Segonit, Pertuzi mendon se është Novobërda. Prof. Shuteriqi nuk e hedh poshtë, por ka mendimin se më shumë mund të jetë një shqiptar nga Kotorri apo nga Kosova sepse mbiemri Segoni ndeshet në dokumentet e Kotorrit por jo të Novobërdës. Në mungesë të fakteve të biografisë jetësore të Martin Segonit, kemi një të dhënë të rëndësishme, atë të doktorimit të tij në Padova më 1475.

Ashtu si Gjon Gazulli edhe ky mund të mos jetë veç 30 ose 35 vjet dhe ka të ngjarë që ai ka lindur më 1440–1445. Fëmijërinë, mendojnë studiuesit duhet ta ketë kaluar në trojet shqiptare në kohën e luftërave të Skënderbeut. Me sa duket, ai është shkolluar në shkollat humaniste të qendrave të Ballkanit Perëndimor, të mesmet në Raguzë, që rrihej shumë asokohe nga shqiptarët, që qenë vendosur atje. Sipas dokumenteve më 1474 është në kishën e Shën Mërisë në Novobërdë e më pas në Venedik. Më 1475 në Padova ku edhe doktoron në shkencat juridike civile e fetare. Pas rrethimit të parë të Shkodrës, me sa duket largohet nga Novobërda për t’u vendosur në Italinë Veriore. Nga një relacion që i dërgon Papës Sikstit IV, ai i propozon atij organizimin e një kryqëzate për të zbrapsur invadimin turk përtej Adriatikut. Në relacion Segoni bën fjalë për Luftën e Kosovës më 1389, për rënien e Krujës (1478), për rënien e Shkodrës (1479).

Më 1482, kur mbeti bosh vendi i ipeshkëvit të Ulqinit, Papa e emëroi Segonin më 20 mars të atij viti ipeshkëv të Ulqinit. Në këtë detyrë ai qëndroi deri më 21 tetor 1485, kur edhe vdiq. Fjalën e lamtumirës së fundit e mbajti Marin Beçikemi, atë kohë vetëm 17 vjeç. Mund të mendohet se ai i ka njohur dhe i ka lexuar shkrimet e Segonit për Skënderbeun. Nga Martin Segoni janë bërë vonë të njohura këto shkrime: “Tregim mbi Gjergj Kastriotin, dmth Aleksandri i Madh. Prej tij na kanë arritur edhe këto relacione me vlerë për informacionin që sjellin për trojet shqiptare, si: Rrugen Egnatia qe nis ne Epir ose Durres, Mbi fillimin, lidhjen dhe rrjedhën e lumenjve të dy Drinave, Rruga bregdetare e Kandavisë që kalon nga Apolonia. Ka lënë edhe relacione të tjera për vendet e shenjta. Përveç tregimit mbi Gj. Kastriotin, ka lënë edhe fragmente që e plotësojnë biografinë e tij. Shkrimi më i rëndësishëm dhe më me vlerë i Martin Segonit është “Tregimi mbi Gjergj Kastriotin”, i cili me të drejtë është quajtur nga studiuesit një skicë historike. Shkrimi historik i Segonit ka vlerë jo vetëm për paraqitjen e ngjeshur të ngjarjeve dhe të fakteve historike që rrëfehen së pari nga një shqiptar, por me formën e shkrimit, me stilin e dendur i jep karakter të dyfishtë jo vetëm historik, por edhe letrar. Sado në kuadrin e një skice, Segoni ka trajtuar momentet më themelore të jetës dhe të veprës së Skënderbeut, si: mbajtja peng në oborrin e Sulltan Muratit, fama që fitoi në luftë, kthimi në Shqipëri, marrja e Kështjellës së Krujës. Segoni tregon se Papa e çmon shumë qëndrimin e Skënderbeut dhe e zgjodhi atë Kapiten të Përgjithshëm. Në një pjesë të dytë të skicës historike, Segoni kërkon të shqyrtojë faktorët e fitoreve të tij. Sipas Segonit, Skënderbeu nuk i nënçmonte armiqtë, por luftonte me trimëri të rrallë dhe zgjuarsi. Ai mbante pranë vetes ushtarë të zgjedhur e të stërvitur, me përvojë në luftime. Është me interes se në prozën e tij historike sjell disa elemente nga personaliteti i heroit shqiptar. Ai ishte plot temperament, i gëzuar dhe i gjallë. I tille shfaqej ai edhe para ushtarëve, i veshur me uniformë luftarke dhe i armatosur. Ai mbante fjalime të zjarrta që i bënin të hidhesin në luftë pa iu trembur syri të gjithë ata që e dëgjonin. Ai është ndër të parët që flet për shpatën e Skënderbeut, që, sipas Segonit, e ndante edhe një dem përgjysmë. Kur ia dërguan shpatën Sulltan Mehmetit e vërtetoi që ishte vërtet shpata e tij, por e kuptoi se të tillë e bënte krahu që e përdorte. Vdekjen e parakohshme të këtij trimi të madh do ta vajtonin Ballkani, Evropa bile edhe vetë turqit – thekson Segoni. Kulti i trimërisë, miti për të, bëri që turqit ta zhvarrosnin për të patur të paktën një copë nga eshtrat e tij, me besimin se do t’u ndillte fat në luftë.

Studiuesit kanë vërejtur përputhje të të dhënave me ato të Barletit në veprën “Historia e Skënderbeut” (1508–1510), por kanë vërejtur edhe mospërputhje që natyrisht shpjegohen me burimet e informacionit, por edhe me distancën në kohë, por më shumë me individualitetin e humanistëve. Nëse skica historike e Martin Segonit është shkruar para veprës së Barletit, vepra e humanistit shkodran “Historia e Skënderbeut” është një vepër voluminoze me vlera të shumta, ku humanizmi është harmonizuar bukur me shqiptarizmin e shkrimtarit dhe historianit shkodran. Por shkrimi i Martin Segonit, sadoqë një skicë e shkurtër mbi jetën dhe veprën e heroit, ka plot tregues që e bëjnë një shkrim me interes. Mënyra e shprehjes, stili i veprës flasin për personalitetin e veçantë të humanistit. Stili i tij i ngjeshur, sintetik pikëzon qartë personalitetin dhe veprën e heroit kombëtar. Dhe shkrimet e tjera, sidomos relacionet janë me vlerë. Ato hedhin dritë për formimin kulturor humanist të autorit dhe shpalosin interesat dhe impenjimet e tij jetësore. Me veprën dhe personalitetin e Martin Segonit plotësohet panteoni humanist shqiptar me një figurë nga më të hershmet.

Prof.Dr.Fatbardha Fishta Hoxha

Bashkimi kombëtar fillon me bashkimin e Kosovës me shtetin amë

December 30, 2025 by s p

Nga Kadri Dauti/

Bashkimi (ribashkimi) kombëtar është një aspiratë shumëshekullore dhe e pashuar e kombit tonë. Është një e drejtë historike dhe legjitime e një populli të lashtë, autokton në trojet e veta. E një populli fisnik, liri e paqedashës, që meriton respektin e popujve të tjerë dhe mbarë Evropës për të kaluarën dhe vlerat e tij ndaj identitetit, qytetërimit dhe kulturës evropiane. Asaj Evrope që dikur i ka bërë padrejtësinë më të madhe, duke e ndarë në copa-copa për interesat e saj.

Ndarja e trojeve shqiptare si prikë fqinjëve tanë ardhacakë, pushtues, nuk mund të mbetet përjetësisht kështu. Nëse në kohën e ndarjes, të Kongresit të Berlinit 1878 dhe të Konferencës së Ambasadorëve në Londër 1913, e më pas, sundonin pikëpamje politike fashiste, sot flitet për rend demokratik, për liri e paqe, për drejtësi e sovranitet. Por këto nuk mund të arrihen duke mbuluar padrejtësitë e mëdha që u janë bërë popujve. Konkretisht, pa korrigjuar vendimet e ndarjes së trojeve etnike shqiptare. Se si e kur kjo varet, por jo kurrë.

Realiteti i sotëm gjeopolitik, me dy shtete shqiptare dhe pjesë të tjera të trojeve shqiptare në Greqi, Maqedoni, Serbi e në Mal të Zi është i hidhur, i padrejtë dhe i papranueshëm për shqiptarët. Përse duhet të jetë e ndarë Kosova nga Shqipëria?! Opinioni evropian e më gjerë e ka të qartë se shqiptarët duan e kërkojnë të jetojnë bashkë në një shtet të vetin kombëtar. Shqiptarët nuk kanë pasur e nuk kanë përse të kenë strategji nacionaliste për “Shqipëri të Madhe”, sikurse Serbia me “Nacertanie-n” dhe Greqia me “Megaliidhe-në”, por kërkojnë vetëm trojet e veta etnike (natyrale) në një shtet kombëtar. Dhe kjo është aspiratë shumëshekullore, një e drejtë e tyre, e cila kurrsesi nuk lidhet me cenimin e sigurisë dhe stabilitetit në Ballkan. Përkundrazi, do ndikojë vendosmërisht për stabilitet e paqe, siç e ka dëshmuar përgjatë historisë së tij kombi jonë dinjitoz.

Legjitimiteti i bashkimit të Kosovës me shtetin amë, Shqipërinë.

Sot Kosova është një shtet i pavarur, falë luftës së tij dhe angazhimit të madh të diplomacisë evropiane, veçanërisht SHBA-së dhe ndihmës së tyre e të NATO-s. U zgjidh një padrejtësi e madhe historike. Se “gjaku i Shqipërisë ka forcuar kombet e tjerë”. Evropa reagoi pozitivisht për fajin e saj të dikurshëm. U çlirua një popull nga një regjim fashist, barbar, i Serbisë, që ka ndjekur një politikë shtypëse, shkombëtarizuese, shfarosëse e ka kryer masakrat më çnjerëzore mbi popullin shqiptar të Kosovës dhe atë të Bosnjë-Hercegovinës. Por ironia është se përse Kosova të jetë një shtet i ndarë nga trungu amë? Përse të jenë dy shtete shqiptare? Përse populli i Kosovës nuk është i lirë të vendos vetë për fatin e tij? Në dinamikën gjeopolitike dhe gjeostrategjike sot, Evropa nuk mundet të lëngojë më nga plagët e vjetra. Aspirinat e diplomacisë nuk i shërojnë dot.

Para objektivit tonë politik, anëtarësimi në BE, duhet të qëndrojë aspirata jonë kombëtare: bashkimi i trojeve etnike shqiptare. Para se Shqipëria të anëtarësohet në BE, duhet të bashkohet Kosova me Shqipërinë në një shtet dhe të futen si një trup i vetëm në BE. Sepse jemi një komb, kemi një identitet. Nuk ka komb kosovar, historikisht ka vetëm një komb: komb shqiptar.

Nuk ka kuptim që në BE, në NATO, në OKB një komb të përfaqësohet me dy shtete, me një flamur kombëtar. A ka në BE, në NATO dy shtete me një identitet, me një flamur, gjuhë e himn? Përndryshe, nesër, kur Shqipëria e Kosova të jenë në BE, në parlamentin Evropian do jenë deputet shqiptarë të dy vendeve, plus deputetët shqiptarë të Malit të Zi, Maqedonisë dhe Serbisë, për shkak përfaqësisë së minoriteteve atje. Për shqiptarët kjo do ishte një e mirë për të ndikuar në vendimmarrjet e institucioneve evropiane me votat e deputetëve shqiptarë, por kjo nuk qëndron përpara idealit kombëtar.

Bashkimi i Kosovës me shtetin amë, Shqipërinë, nuk është vetëm në interesin tonë kombëtar, por është edhe në interes të drejtësisë, paqes dhe stabilitetit të rajonit të Ballkanit. Sepse një shtet shqiptar më i fortë, do luaj një rol vendimtar në ruajtjen e ekuilibrave gjeopolitik të rajonit, të paqes e stabilitetit në Ballkan. Do ndikonte në politika më të mira mirëkuptimi mes fqinjëve, duke ndikuar më shumë zhvillimin ekonomik dhe lehtësimin edhe të BE nga ana diplomatike, politike e ekonomike. Flasim për Evropë të Bashkuar, për kombe të bashkuara dhe jo më për një komb të bashkuar.

Korrigjimi i padrejtësisë së ndarjes së Kosovës nga trungu amë, sikurse edhe pjesët e tjera të trojeve tona Çamëria, Sanxhaku, Shkupi, Plava, Gucia etj., është kërkuar pareshtur. Rezoluta e Konferencës së Bujanit (31.12.1943 – 2.01.1944), me përfaqësues të dy kombësive (shqiptarëve dhe serbëve), bazuar në parimin e vetëvendosjes së popujve deri në shkëputje, thoshte: Kosova dhe Rrafshi i Dukagjinit është krahinë e banuar me shumicë nga populli shqiptar, i cili, si gjithmonë, ashtu edhe sot, dëshiron me u bashkue me Shqipërinë. … edhe populli shqiptar, do të kenë mundësi me vetëvendosë mbi fatin e tyre, me të drejtën e vetëvendosjes deri në shkëputje. Kjo rezolutë doli në mes zjarrit të luftës për liri kundër nazifashistëve. Garant për këtë ishte UNÇ e Jugosllavisë dhe UNÇSH e Shqipërisë. Për këtë garantonin edhe aleatët e mëdhenj të luftës antifashiste: Bashkimi Sovjetik, Anglia e Amerika (Karta e Atlantikut, Konferenca e Moskës dhe e Teheranit). Por kjo aspiratë edhe sot nuk është realizuar, për shkak të politikës shoviniste, gllabëruese të Serbisë, që riokupoi në 1945 Kosovën.

Bashkimi i Kosovës me Shqipërinë do ishte thjesht një akt korrigjimi i padrejtësisë së Konferencës “kazino politike” të Ambasadorëve në Londër 1913. Fundja a nuk mbahet Evropa e bota sot mbi tre shtyllat: drejtësi, paqe e stabilitet? Këtë kërkojmë edhe ne. Dhe kurrsesi nuk jemi kundër interesave strategjike të miqve tanë.

Kush e çfarë e pengon bashkimin?

Bashkimin e Kosovës me Shqipërinë mund dhe po e pengojnë sot për sot, por askush nuk mund ta pengojë përjetë. Sepse jemi vëllezër, kemi një identitet, jemi një komb. Ne, populli me shpirt e me zemër jemi të bashkuar dhe askush nuk na pengon dot. As propaganda antishqiptare për një identitet dhe komb kosovar e sajuar në kuzhinat e Serbisë fashiste, që akoma vazhdon me egërsinë e saj kundër Shqipërisë dhe shqiptarëve.

Politikisht na pengon politika shqiptare dhe gjeopolitika e diplomacia evropiane. Hipokrizitë e politikanëve shqiptarë në Shqipëri dhe Kosovë duhet të marrin fund. Me interesat e aspiratat tona kombëtare nuk mund të bëjnë tregti për pushtet politikanët amoralë. Ata e premtojnë në fushata elektorale bashkimin kombëtar, bashkimin e Kosovës me Shqipërinë, por e harrojnë sa vijnë në pushtet, se janë të ligj. Fatkeqësisht partitë shqiptare, në Kosovë dhe Shqipëri janë të ndarë e të përçarë egërsisht dhe nuk pritet të punojnë për këtë qëllim madhor kombëtar. Pavarësisht se deklarojnë: “Duam që Kosova të jetë sovrane [dhe] të ketë … të drejtën për t’iu bashkuar Shqipërisë, sepse vetëm kështu do të bëhemi të barabartë me kombet dhe me shtetet e tjerë të zhvilluar demokratikë e përparimtarë të botës”.

Populli shqiptar e do Evropën, se është evropian, por nuk mund të pranojë të jetojë si komb i ndarë në shtete. Nuk mund të pranojë më diskriminimin, asimilimin, mosnjohjen e të drejtave etnike dhe qytetare të vëllezërve tanë në Çamëri, Manastir, Gostivar, Tetovë, Kumanovë, Preshevë, Bujanoc, Metvegjë, Sanxhak, Plavë e Guci. Se kjo është një vetëvrasje politike, një shkatërrim i kazus sonë kombëtare.

Politika e mos ndryshimit të kufijve nuk është parim universal, nuk është e përjetshme. Një ditë do shuhet. Por në rastin e Kosovës nuk është e qëndrueshme. Sepse, së pari kufijtë u ndryshuan për ish-Jugosllavinë, dhe së dyti, u ndryshuan edhe për Kosovën që u shkëput nga Serbia.

Problemi është vetëm te Paketa Ahtisari, e cila ndalon bashkimin me Shqipërinë. Por kjo paketë, e padrejtë në shumë anë, një “Kushtetutë antidemokratike edhe shumë diskriminuese për popullin shqiptar të Kosovës” e ka përfunduar qëllimin e saj. Padrejtësia ndaj popullit shqiptar të Kosovës nuk mund të vazhdojë më. Ka ardhur koha të revokohet Pakoja Ahtisari. Me të drejtën ndërkombëtare, është koha që populli i Kosovës të vendos vetë ardhmërinë e tij, sipas parimit të vetëvendosjes të përcaktuar në pikën 2 të Rezolutës 1514 të Asamblesë së Përgjithshme të OKB, datë 14 dhjetor 1962: “Të gjithë popujt kanë të drejtë që të vetëvendosin lirshëm; në përputhje me këtë të drejtë ata përcaktojnë lirshëm statusin e tyre politik dhe ndjekin në mënyrë të lirë zhvillimin e tyre ekonomik, social dhe kulturor.” Për këtë luftoi populli i Kosovës në 1998-1999. Kosova nuk ka përse të jetë më peng i dialogut me Serbinë, kur ajo është rreshtuar qartë me BE-n, SHBA-në dhe NATO-n. Për këtë mjafton vullneti i diplomacisë evropiane. Ne besojmë se ka kaluar koha kur “Drejtësia dhe e vërteta nuk janë mbrojtje në sallat e diplomacisë” – siç tha ish-ambasadori fisnik amerikan G. F. Williams më 15 nëntor 1915 në Boston në tubimin e shqiptarëve. Diplomacia evropiane duhet ta dijë që, ne kemi etje për liri dhe jemi racë e fortë. Sakrificat, gjakun dhe amanetin e të parëve tanë kurrë nuk do i harrojmë. Kurrë!

Evropa sot e di që ne, populli, jemi të bashkuar shpirtërisht e kulturalisht. Kufijtë mes nesh janë thjesht gjeografik. Piramidat kufitare të vendosura nga Komisioni i Delimitimit të Kufijve të Shqipërisë ne i kemi hequr tashmë. Pengesat për këtë vullnet të shqiptarëve janë subjektive, politike. Na pengon vetëm vullneti politik i Evropës. Evropa e pranon tashmë se ne, populli shqiptar jemi më të dëshirueshmit e më të dashurit, sepse kemi “në të njëjtën kohë elementët e forcës, burrërinë, kurajën, të lidhura me devotshmërinë më të butë dhe më të ligjshme.” Edhe ne jemi Evropa. Nuk jemi as lindje e as perëndim, por jemi Perëndim, identiteti i Evropës.

Vetëvendosje!

Padyshim vetëvendosje. Sepse parimi i vetëvendosjes së popujve deri në shkëputje është parim bazë ky i Kartës së Atlantikut, që në shtëpinë e vetë secili vendos sipas vullnetit të tij. Vetëvendosja e lirë e gjithë shqiptarëve në një Evropë të lirë duhet të sjellë bashkimin tonë. Ne vendosim se çfarë do bëjmë: do bashkohemi një ditë politikisht. Hapësirat shqiptare në Greqi, Maqedoni, Serbi e në Mal nuk mund të mbeten nën kolonializmin e tyre. Kur dhe si do e vendosim bashkë me diplomacinë evropiane dhe amerikane.

Ne nuk kemi asnjë plan të fshehtë bashkimi dhe as nuk e kemi të fshehur qëllimin tonë për tu bashkuar si komb. Se nuk shquhemi për plane të fshehta e djallëzore. Por kemi një qëllim madhor si komb i lirë e demokratik: bashkimi me demokracitë perëndimore.

Logjika e ftohtë e pranon që, nesër, në BE në NATO apo në OKB nuk ka përse të jenë dy shtete shqiptare, me dy flamuj, me dy himne, me dy vota, kur kanë një identitet, një rrënjë, një histori dhe një kulturë. Që Shqipëria dhe Kosova do të jenë një shtet dhe kombi shqiptar do jetë një entitet politik kjo është thjesht çështje kohëzgjatje procesi, jo qëllimi në vetvete. Kur flitet të bashkohemi në BE, përse të mos bashkohemi më parë si entitet politik!

Ne jemi popull sovran dhe kemi vullnetin tonë: bashkimi kombëtar. Populli shqiptar e ka deklaruar hapur dhe me vepra verdiktin e vetë për bashkim dhe nuk ka nevojë për referendum. Pritet verdikti diplomatik e politik.

………..

Tiranë, më 23 dhjetor 2025.

PRESIDENTI WILSON NË FILATELINË SHQIPTARE

December 30, 2025 by s p

Hysen S.Dizdari /

28 dhjetor 1856 – 28 dhjetor 2025 – Në kujtim të 159 vjetorit të lindjes të Thomas Woodrow Wilson.

Thomas Woodrow Wilson lindi me, 28 dhjetor 1856 në një familje me prejardhje skoceze-irlandeze, në Staunton të Virxhinias të ShBA. Gjyshërit e Wilson nga ana e babait kishin emigruar në Shtetet e Bashkuara nga Strabane, Qarku Tyrone, Irlandë, në vitin 1807. Thomas Woodrow Wilson, ishte Presidenti i 28 Shteteve të Bashkuera të Amerikës, dhe sherbyeu, si President nga viti 1913 deri 1921.

Ai udhëhoqi Shtetet e Bashkuara të Amerikës gjatë Luftës Parë Botërore (1914-1918), mbeshteti reformat ekonomike dhe me qëndrimet e tij idealiste në politikën e jashtme, ai ishte arkitekti kryesorë i formimit të organizatës, Kombeve të Bashkuera-OKB-së. Në Konferencën e Paqes në Paris, në vitin 1919, Presidenti, Thomas Woodrow Wilson hodhi poshtë planin e shteteve fqinjë për coptimin e trojeve të Shqipërisë dhe mbrojti me vendosmëri të drejtën për vetëvendosje, të kombeve të vegjël, e cila çojë në pavarësinë e dytë të Shqipërisë të cilën e gëzojmë edhe brezi jon sot.

Më 8 janar 1918, Presidenti, Wilson mbajti një fjalim, të njohur si Katërmbëdhjetë Pikat, ku ai përcaktojë objektivat afatgjata të luftës të administratës së tij. Ai bëri thirrje për krijimin e një shoqate kombesh për të garantuar pavarësinë dhe integritetin territorial të të gjitha kombeve – një Lidhje të Kombeve. Pika të tjera përfshinin evakuimin e territorit të pushtuar, krijimin e një Polonie të pavarur dhe vetëvendosjen për popujt e Austro-Hungarisë dhe Perandorisë Osmane duke përfshirë edhe Shqipërinë.

Posta Shqiptare, me 14 dhjetor 2018, me rastin e 100 vjetori të shpalljes së 14 pikave të planit të paqës, të Presidentit Wilson, emetojë një emision me pulla tre pulla postare, ku pulla me vlerë 120 lekë i kushtohet, pikërishtë , shpalljes së 14 pikave në fjalen e tij historike, me 8 janar 1918 nga Presidenti Wilson. Pulla me vlerë nominale 120 lek , paraqet portretin e Presidentit Wilsonë dhe ka të shkruar në pjesën e sipërme duke vazhduar edhe në krahun e djathtë: “100 vjetori i shpalljes së 14 pikave të Presidentit Wilson për paqën”. Pullat postare janë, gurë kilometrik dhe symbol të shtetit, e kombit shqiptarë të cilat udhtojnë derë më derë, nga qyteti në qytet, nga shteti në shtetë në të katër kontinentet e botës. Duke udhëtuar, pullat postare në të njëjtën, kryejne misjonin e tyre, historik e diplomatik duke shpërndarë portretin e këtij burri Madhështorë të Kombit Amerikan , i cili mbrojti me vendosmëri, në Konferencën e Paqës në Paris, në vitin 1919, të drejtën e Kombit Shqiptarë për vetëvendosje, për liri dhe pamvarsi kombëtare .

MIRËNJOHJË PËRJËTË NGA KOMBI SHQIPTAR.

“Çamëria… heshtja që vret”

December 29, 2025 by s p

Albert HABAZAJ/

Kujtesa vjeshtore e Çamërisë në Vlorë

Me krenari, dhembje e përgjegjësi jo vetëm çamët e Qarkut Vlorë, nga Panajaja në Konispol, nga Rrogozhina në Elbasan, nga Durrësi në Shkodër, nga Tirana në Fier e kudo që jetojnë bijtë e bijat e kësaj krahine të pastër shqiptare, por gjithë labët e ulqinakët, fusharakët e malësorët, dardanët e iliridasit, mbarë Shqiptaria, SHQIPËRIA E PARË do të thosha me zjarr, dëshirë e vërtetësi, është mirë të kujtojmë atë ditë të 30 nëntorit 2025, kur në ambientet e Hotel “Bolonja” në Vlorë, u zhvillua promovimi i veprës “Çamëria – Heshtja që vret” i autorit dhe studiuesit të njohur çam, z. Hyqmet Zane. Ky aktivitet u organizua nën kujdesin e ish – deputetit çam, z. Dashamir Tahiri. Mori pjesë dhe deputeti i Vlorës, dr. Bujar Leskaj.

Aktiviteti u moderua nga pedagogia Prof. Dr. Monika Hasani, e cila udhëhoqi diskutimet.

Në këtë promovim morën pjesë qytetarë vlonjatë, të cilët mbështetën promovimin e veprës dhe shprehën vlerësimin për punën e autorit. Gjatë aktivitetit, mbajtën fjalën studiuesi z. Ahmet Mehmeti, zj. Monika Hasani, z. Albert Habazaj, zj. Barie Isufi dhe z. Bari Zanaj, të cilët ndanë mendimet dhe analizat e tyre për rëndësinë e veprës dhe trashëgimisë çame.

Gjithashtu u prezantua projekti i veçantë për ndërtimin e një Muzeu Dixhital, me foto dhe kujtime të çamëve në vite, projekt i iniciuar nga Prof.Dr.Monika Hasani; si dhe projekti i nominimit të valles së Osman Takës, si trashëgimi në UNESCO.

Aktiviteti u shoqërua me motive çame, këngë dhe valle tradicionale, nën kujdesin e koreografit çam, z. Sali Nuredini, i cili ndihmoi për të krijuar një atmosferë të veçantë dhe të gjallë. Pjesëmarrës në këtë promovim ishte gjithashtu “Marubi i Çamërisë”, z. Skënder Beqiri, i njohur për fotografitë e tij historike të kapura gjatë shpërnguljes së popullsisë çame në vitin 1944. Ai ruan kujtime të jashtëzakonshme me vlera historike të pamatshme, të cilat janë të rëndësishme për ruajtjen dhe dokumentimin e shpërnguljes së popullsisë çame.

Ky aktivitet, i pasuruar me elemente kulturore dhe historike, shërbeu për të nderuar trashëgiminë e popullsisë çame, si një popull vital, patriot, krenar e me dinjitet, si dhe për të theksuar rëndësinë e ruajtjes së trashëgimisë së vyer çame.

Vepra “Çamëria – Heshtja që Vret” vjen si një akt i rëndësishëm për të sjellë në vëmendje historinë e një populli që ka vuajtur shumë, por që ka mbijetuar me krenari dhe dinjitet, duke ruajtur traditat e tij unike.

Në përfundim të aktivitetit, mbështetur financiarisht nga z. Gaz Demi, autori i librit, studiuesi z. Hyqmet Zane shpërndau (me autograf ) kopjet e librit “Çamëria-Heshtja që vret”.

Mesazhi i Profesores Monika Hasani Hoshafi: “Në atmosferën e festave të nëntorit, në ambientet e hotel “Bolonja”, Vlorë, u organizua promovimi i librit”Çamëria, heshtja që vret” me autor Hyqmet Zane, pinjoll i familjes Zane, nga Filati i Çamërisë. Aktiviteti mblodhi bashkë patriotë çamë e labë nga tē gjitha ngjyrat politike. Gjatë moderimit të aktivitetit theksova se ky botim pavarësisht karakterit të tij publicistik, përshkruhet nga nje dashuri sipërore e autorit për krahinën e Çamërisë dhe nga një përulësi krenarie për njerëzit e saj. Në libër shpërfaqet identiteti historik, shpirtëror e kulturor i Çamërisë me të gjithë koliritin e saj. Krenari që gjatë moderimit të kisha pranë figurën e z. Skënder Beqiri, i njohur si Marubi i Çamërisë, fotograf i masakrave ndaj popullësisë çame. Aktiviteti u shoqërua me një mozaik kulturor të traditave të kēsaj krahine.

Elma Zeqiri, vajza e zgalemit të detit dhe shkrimtarit Fadil Zeqiri u shpreh:

Më bëhet qejfi Monika që keni organizuar një ditë kaq të këndshme dhe me ngjyra e tradita Çamërie, po më duket që mungojnë shumë zonja çame aty që do i jepnin akoma më ndriçim, kulturë e histori asaj festeje. Të rejat e bëjnë shumë bukur, e vijojnë stafetën me freski e besnikëri.

Fjala labe për Çamërinë

Të dashur vëllezër dhe motra çame! Unë, Albert Habazaj nga Tërbaçi i Labërisë së Lumit të Vlorës – Himarë Vlorë me shpirt ndihem çam po sa ju.

Kam dëshirën dhe nderin tim, që si një bir Labërie ta nis fjalëzën time me vargjet e një vjershe të vjetër botur në vëllimin poetik “Buzëqeshje të grisura”. Një strofë është, dy distikë, “Dy motra” titullohet: “Çamëria, Labëria,/ Lule shege, gjak në rrënjë./ Labëria – Çamëria, janë dy motra bërë një nënë”. Nëna Shqipëri është mëma e gjithë shqiptarëve këtu, në këtë dhè e këto troje, jashtë kufijve politikë e kudo, në rajon, nëpër kontinent e nëpër botë, ku është shpëndarë mërgata e luleve shqipe…

Ndihem shumë i vlerësuar që marr pjesë në këtë manifestim shpirtëror kaq simbolik e domethënës, siç është përurimi (dhe më shumë se aq) i librit “Çamëria… heshtja që vret” e studiuesit të njohur shqiptar, publicistit dhe intelektualit çam, autorit Hyqmet Zane.

Ju faleminderit të gjithëve për mirëpritjen dhe i shpreh mirënjohje vëllazërore Saliut, artistit të përkushtuar çamo – vlonjate Sali Nuredini për vëmendjen ndaj ftesës sime.

Dua të flas e të shkruaj pafundësisht për Çamërinë tuaj, për Çamërinë time; po aq dua të flas pafundësisht për këtë visar të shpirtit çam, për këtë kushtrim të gjakut të bijve dhe bijave më të mira të Çamërisë, prurë me vërtetësi, dashuri e dinjitet nga biri juaj e vëllai ynë Hyqmeti. Por nuk mundem. Nuk mundem se as Hyqmet Zane, edhe pse bëri këtë libër të madh me 93 shkrime në 426 faqe, botuar përgjatë këtij çerek shekullit të fundit në faqet e shtypit të shkruar në gazetat më prestigjioze të vendit, nuk i ka thënë dot të gjitha… Ai do të vazhdojë të thërrasë për kushtrim, deri sa krahu i majtë i Shqiponjës të shërohet, se është lënduar rëndë e gjaku kullon dhembje, aq më keq kur heshtja vret më shumë se plumbi. Vetëm kur të shërohet krahu i majtë i Shqiponjës (se edhe krahu i djathtë Kosova dardane ende dhemb jo pak); pra kur të shërohen të dy krahët e saj, Shqiponja do të fluturojë e lirë dhe krenare, thjeshtë e qytetarisht drejt Perëndimit, drejt botës, drejt jetës dhe këtyre trojeve të lashta do t’i themi me krenari e dinjitet: SHQIPËRIA E PARË.

E kam lexuar librin me vëmendje e dashuri, aty ndihesha entuziast, aty drithërohesha , aty ndihesha kryelartë, aty tkurresha, aty ndihesha i madh, aty mpakesha… Dhe, herë pas here, rikthehesha tek faqja e parë poshtë titullit e sytë më mbusheshin me lot, gati sa të klithja tek lexoja Ahmet Mehmetin me apelin vërtetësisht pikëllues: “Atë që dje e bëri me armët më mizore, sot e bën me heshtej mortore”

Të dashur motra dhe vëllezër çamë! Mendoj se e njoh mirë Çamërinë, se përveç afërsisë gjeografike, historike, etnografike e folklorike, dokeve, zakoneve, traditave të përbashkëta, perlave të shpirtit popullor aq të mrekullueshme, patjetër dhe virtyteve aq të mira që kemi, (por edhe të veseve po ashtu), vetëm unë kam hallën (i ndrittë shpirti ku prehet!) që ka qenë nuse e një djali çamë, ndërkohë që një bilë çame e kam nuse për djalë… Po ashtu kam rreth një gjysmë shekulli njohje e miqësi me të paharruarin Fadil Zeqiri – zgalemin e Çamërisë, me intelektualët e paharrimtë, prof. Selman Sheme e prof. Agim Bido, me poetin e shkëlqyer të Çamërisë Xhemil Lato (i dritëroftë shpirti, atje ku prehet tek në hijen e ullinjve e Panajasë. Siç e nisa miqësinë të dëlirë në vitin 1977 e vijon dhe sot e kësaj dite, madje më të fortë, me lisin e pashkulur nga furtunat, gati shekullorin tonë të paulur pa bastun Marubin e Vlorës dhe Çamërisë Skënder Damin Beqirin e Vrohonait, 97 vjeç djalë… Dhe nga të pesë këta kam mësuar shumë, i kam dëgjuar dhe më kanë dëgjuar. Por kuptova që, me gjithë dëshirën, mundësinë dhe dashurinë, ende nuk e paskam njohur sa dhe si duhet motrën martire të Labërisë – Çamërinë, që u bë therore për Lirinë.

Autori, si besnik i së vërtetës, dallohet për qëndrimet konsekuente dhe na jep një panoramë të vërtetash historie dhe vlerësime dhe për Heroin e Popullit Ali Demi dhe dëshmorët e tjerë nga Çamëria që dhanë jetën në Luftën Antifashiste Nacional Çlirimtare, po ashtu edhe pjesëmarrjen e djemve çamë në brigadat partizane, dëshmi kjo e antifashizmit të bijve të kësaj treve, në kundërshtim të dokumentuar me tezën greke të “bashkëpunimit me nazistët”

Hyqmet i dashur! Të falënderoj me shpirt për këtë horizont që më çele me librin tënd të madh “Çamëria… heshtja që vret”, edhe pse shumë shkrime të tua i kam lexuar, se i ndjek me ëndje tek “Telegrafi” ynë. Me këtë rast, para jush, motra e vëllezër çamë e labë, para publikut vlonjate e atij shqiptar, dua të falënderoj drejtorin deh kryeredaktorin bujar të gazetës “Telegraf”, vizionarin atdhetar Engjëll Musai për hapësirat që na le në faqet e kësaj gazete me emër jo vetëm Hyqmetit e mua, por edhe publicistëve të tjerë të përkushtuar për Çështjen kombëtare, për Shqiptarinë.

Do të më falni për kohën, por më ka lënë mbresa të pashlyeshme shkrimi i Hymetit “Kujtesë pas 60 vjetësh nga vrasja e të ashtuquajturit “grupi i Teme Sejkos” dhe Tahir Demit.

Vërtetësia, logjika e ftohtë dhe natyrshmëria e rrëfimit hyqmetian të bën të futesh në personazhet dhe ngjarjet që shkruan e lë testament brezave që ngrihen, pa e shmangur, pa e retushuar. As kuajt nuk trajtoheshin siç janë trajtuar bijtë e mirë të Çamërisë së begatë nga togat e pushkatimit që zbraznin karikatorët e armëve të tyre pa pikë mëshire mbi bijtë idealistë e të pafajshëm shqiptarë të nënave çame. Ato ditë të zeza të 30 dhe 31 majit 1961. Dhe gjyqi bëhej me altoparlant, që të përhapej sa më shumë në popull e të linte gjurmë të liga demaskimi i tyre, për atë që s’kishte ndodhur kurrë. Asnjë falje për ata 63 njerëz nga Çamëria dhe pjesa brenda kufirit shtetëror përfshirë në atë gjyq monstruoz për të ashtuquajturit “grupe armiqësore” inekzistente të sajuara. Të pushkatuarit dhe të dënuarit llogariten me 1250 vite burgim pa pasur asnjë faj. I mirënjohuri komandant i çetës antifashiste “Çamëria” Haki Rushiti u dënua 3 herë me vdekje në mungesë. Kush mban përgjegjësi për këtë gjëmë për martirët e Çamërisë, që u bënë dëm, sikur të ishin kecër dhe jo atdhetarë dhe bij nënash? Kush do të përgjigjet për këtë çmenduri fatale?! Kush duhet t’u kërkojë falje Presidenti, drejtësia, shteti im çapaçul apo akoma vrëngër do t’i shikojmë vëllezërit tanë jugorë, duke i lënë në mëshirë të fatit, në gojë të ujqve, apo dhe duke i hedhur benzinë zjarrit të stisur midis vedit?! Kërkohet shpagim me faljen që është domosdoshmëri për t’ua bërë në emër të drejtësisë njerëzore dhe jo sorollatje, shushatje e tallje dhelpërive djallëzore. Shovenët grekë i vranë, i torturuan dhe i dëbuan mizorisht nga trojet e tyre stërgjyshore.

Të shkruash për të vërtetat e atyre ngjarjeve që ndodhën – na jep mesazhin intelektuali atdhetar Hyqmet Zane – nuk është çështje e një shkrimi, se shumë e shumë herë janë shkruar e dokumentuar pabesitë e bëra dhe barbaritë e zbatuara nga shovenët grekë dhe emisarët e tyre. Ajo që të vjen keq edhe mbas kaq shumë dekadash është: ende edhe sot e kësaj dite nuk është hequr balta që u hodh padrejtësisht mbi këtë popullatë të pafajshme, por edhe mbi viktimat e çamët e Shqipërisë janë trajtuar si hebrenjtë e Europës, por pa u zgjidhur çështja e Çamërisë, çështja kombëtare është sëmurë. “Plag’ e gjak e shpirt që dhëmb,/ Aty ngrehu, aty shëmb,/ Dritë besimi, trimërie,/Marathonomak lirie!”

Tragjedia e krahinës shqiptare të Çamërisë bën apel dhe sikur flet: Mund të më vrasësh mua, por ideali nuk vritet dot. Ai kalon si frymë kombëtare nga brezi në brez.

SHQIPTARËT DHE PROJEKTI EVROPIAN PËR MAQEDONINË E VERIUT A MUND TË DEGRADOJË NË NJË NARRATIVË ILUZORE?

December 29, 2025 by s p

Kapja oligarkike, instrumentalizimi i marrëveshjeve themelore, fragmentimi i përfaqësimit politik shqiptar dhe relativizimi i arritjeve kushtetuese formojnë një zinxhir të pandërprerë që synon të mbajë drejtësinë larg dhe integrimin evropian në nivel retorik. Mesazhi është i qartë dhe i pashmangshëm: ose sundimi i ligjit bëhet i panegociueshëm dhe shteti çlirohet nga frika e drejtësisë, ose Maqedonia e Veriut do të mbetet peng i një oligarkie që prodhon kriza.

Nga Prof.dr Skender ASANI

Në historinë e çdo shteti ekzistojnë momente kur krizat nuk mbeten më sinjale paralajmëruese, por shndërrohen në prova përfundimtare të një rendi që ka hyrë në fazën e tij mbrojtëse. Vitet 2024 dhe 2025 për Maqedoninë e Veriut përfaqësojnë pikërisht një udhëkryq të tillë. Para syve të publikut dhe partnerëve ndërkombëtarë shpaloset jo një përplasje politike e zakonshme, por një reagim i strukturuar dhe i koordinuar i oligarkisë ndaj rrezikut ekzistencial që përfaqëson drejtësia dhe integrimi evropian. Ky vit ka ekspozuar më qartë se kurrë hendekun midis retorikës dhe veprimit, midis premtimeve të mëdha dhe paaftësisë për t’i bërë ato realitet. Nuk është thjesht një vit tjetër tranzicioni; është një vit që ekspozon dobësitë sistematike, shkatërron besimin qytetar dhe risjell në pah rrezikun e konsolidimit të tranzicionit të pafund.

Për herë të parë pas tre dekadash tranzicioni të zgjatur, oligarkia maqedonase del hapur nga prapaskenat, duke përdorur të gjitha instrumentet e saj për të mbajtur nën kontroll proceset shtetërore. Politika, ekonomia,media dhe institucionet janë vënë në funksion të një qëllimi të vetëm: pengimin e reformave që mund ta çojnë vendin drejt një procesi të pakthyeshëm të sundimit të ligjit. Ky mobilizim nuk buron nga ideologjia, por nga paniku, paniku i një elite që e di se integrimi evropian nuk toleron pandëshkueshmërinë.

Thellësia e këtij shqetësimi bëhet e qartë kur analizohet krahasimi rajonal: Mali i Zi dhe Shqipëria kanë demonstruar se anëtarësimi në Bashkimin Evropian nuk është më një ushtrim formal diplomatik, por një mekanizëm i drejtpërdrejtë i drejtësisë. Burgosja e figurave të larta politike dhe ekonomike nuk ishte devijim, por kusht i domosdoshëm. Kroacia përjetoi integrimin përmes ndjekjeve penale ndaj elitave që cenonin interesin shtetëror, ndërsa Shqipëria provoi se SPAK-u nuk është instrument formal, por mjet për thyerjen e epokës së pandëshkueshmërisë. Në kontrast, Maqedonia e Veriut, duke e asgjësuar Prokurorinë Speciale, ka lënë shtetin pa mekanizmin e vet të vetëpastrimit, duke i hapur rrugë konsolidimit të pandëshkueshmërisë.

Kaosi politik dhe ekonomik nuk është rezultat i paaftësisë, por produkt i një strategjie të vetëdijshme. Krizat prodhohen për të fituar kohë, relativizuar kushtëzimin evropian dhe imponuar narrativën e rreme se stabiliteti duhet të paraprijë drejtësinë. Beteja nuk zhvillohet më midis qeverisë dhe opozitës, por midis sundimit të ligjit dhe mbijetesës së oligarkisë. Instrumentalizimi i procesit të ndryshimeve kushtetuese dhe marrëveshjeve ndërkombëtare, përfshirë kornizën maqedono-bullgare, pasqyron të njëjtën logjikë bllokuese. Marrëveshjet themelore, si ajo e Ohrit dhe e Prespës, përdoren më shumë si mjete presioni dhe monedha këmbimi për interesa të ngushta.

Fragmentimi i qëllimshëm i subjektit politik shqiptar dhe likuidimi i atij subjekti që rridhte nga Marrëveshja e Ohrit nuk ishte spontan, por operacion i porositur nga oligarkia dhe realizuar përmes pushtetit ekzekutiv, me rolin qendror të kryeministrit. Qëllimi ishte çmontimi i një faktori politik që mbante lidhje organike me frymën konsensuale të shtetit multietnik dhe orientimi i spektrit shqiptar drejt skajeve ekstremë, për t’i përdorur më pas si faktor destabilizimi. Në fazën e dytë, këto skaje shërbejnë si alibi për fajësimin e shqiptarëve për stagnimin e shtetit dhe dështimet integruese. Dobësimi i statusit të gjuhës shqipe, relativizimi i të arriturave të Marrëveshjes së Ohrit dhe ekspozimi i çështjeve identitare në hapësirën publike janë pjesë e një agjende të mirëkalkuluar, ku oligarkia përdor shqiptarët si instrument për të ruajtur mbijetesën politike.

Deklaratat e BE-së mbi Ballkanin Perëndimor, si dhe aktet zyrtare të Shteteve të Bashkuara, adresojnë drejtpërdrejt këto devijime. Po aq domethënëse është hapja e vendit ndaj narrativave të “botës serbe” dhe rritja e ndikimit ruso-kinez gjatë dy viteve të fundit. Kur Perëndimi kërkon transparencë dhe llogaridhënie, oligarkia kërkon alternativa gjeopolitike ku pandëshkueshmëria nuk vihet në pikëpyetje dhe ku korrupsioni trajtohet si mjet qeverisjeje. Kjo strukturë nuk kufizohet më vetëm në sabotimin e heshtur; ajo prodhon tensione etnike, instrumentalizon ndasitë fetare dhe kultivon frikë kolektive për të zhvendosur debatin publik nga pyetja thelbësore: kush ka kapur shtetin dhe pse i frikësohet drejtësisë? Pengimi i reformave kushtetuese nuk është akt sovraniteti, por përpjekje për ta shndërruar kushtetutën në mburojë personale dhe për ta ngritur pandëshkueshmërinë në parim shtetëror.

Institucionet shtetërore tregojnë shenja të dobësisë së pashmangshme: politizim i thellë, lodhje administrative dhe paaftësi për të menaxhuar sfida afatgjata. Vendimet e vonuara dhe shpesh të nxitura nga interesa të ngushta partiake kanë krijuar një atmosferë cinizmi publik dhe mosbesimi sistemik. Reformimi i administratës, realizimi i projekteve infrastrukturore strategjike dhe përballimi i krizave ekonomike dhe sociale mbeten të pamjaftueshme. Ky boshllëk strategjik ushqen tensionet etnike dhe ndarjet qytetare, duke rrezikuar destabilizimin dhe reduktimin e kredibilitetit të shtetit në arenën ndërkombëtare.

Integrimi evropian, shpallur si orientim strategjik, gjatë këtij viti ka marrë një rol kryesisht retorik. Ai përdoret herë si instrument legjitimues i pushtetit ekzistues, herë si alibi për mosveprim dhe dështimet e brendshme. Ky përdorim i deformuar ka kthyer horizontin e integrimit evropian nga shpresë reale në simbol të pritjes së pafund, duke rrezikuar besimin publik dhe angazhimin qytetar për reforma reale. Nëse kjo dinamikë vazhdon, projekti evropian për Maqedoninë e Veriut mund të degradojë në një narrativë iluzore, duke e izoluara vendin në dimensionin politik, ekonomik dhe diplomatik.

Dobësimi i kapacitetit shtetëror, fragmentimi politik dhe etnik, konsolidimi i tranzicionit të pafund, humbja e besimit qytetar dhe dobësimi i perspektivës evropiane janë kërcënime reale dhe të prekshme. Mosveprimi ka pasoja të drejtpërdrejta: rrit varfërinë, nxjerr jashtë vendit kapitalin njerëzor dhe intelektual, redukton investimet e huaja dhe përkeqëson pozicionin e vendit në dialogun ndërkombëtar. Historia ka treguar se bllokimi i proceseve zgjedhore, mosrealizimi i reformave gjyqësore dhe menaxhimi i dobët i krizave sociale dhe ekonomike çojnë në rritje të tensioneve dhe destabilizim politik, duke dobësuar kredibilitetin e shtetit dhe besimin publik. Pa veprim urgjent, Maqedonia e Veriut rrezikon të hyjë në një fazë afatgjatë të destabilizimit.

Rikthimi i unitetit politik shqiptar është i domosdoshëm për të vendosur interesin shtetformues mbi fragmentimin partiak dhe për të forcuar kapacitetin për ndikim real. Depolitizimi i institucioneve kyçe dhe konsolidimi i mekanizmave të transparencës, llogaridhënies dhe profesionalizmit janë të domosdoshme për vendime afatgjata dhe efektive. Integrimi evropian duhet të shndërrohet nga narrativë retorike në projekt real reformues, me matje të qarta të progresit dhe monitorim të vazhdueshëm. Zbatimi i Marrëveshjes së Ohrit dhe garantimi i standardeve të barazisë janë jetikë për të reduktuar tensionet dhe për të siguruar stabilitet institucional.

Hartimi i një narrative shtetformuese gjithëpërfshirëse që harmonizon interesat etnike, qytetare dhe integruese është i domosdoshëm për të ndërtuar besim publik dhe vizion afatgjatë. Veprim urgjent është i domosdoshëm; çdo vonesë mund të shkaktojë krizë të menjëhershme dhe pasoja të pakthyeshme për stabilitetin politik, ekonomik dhe social të vendit.

Maqedonia e Veriut ndodhet në një udhëkryq historik;pa unitet politik, institucione funksionale dhe orientimi strategjik ndaj integrimit evropian, vendi rrezikon të mbetet peng i tranzicionit të pafund, i fragmentimit politik dhe i paaftësisë institucionale.

Ky realitet nuk përbën thjesht një krizë qeverisjeje, por një provë morale dhe strategjike për karakterin e shtetit. Kapja oligarkike, instrumentalizimi i marrëveshjeve themelore, fragmentimi i përfaqësimit politik shqiptar dhe relativizimi i arritjeve kushtetuese formojnë një zinxhir të pandërprerë që synon të mbajë drejtësinë larg dhe integrimin evropian në nivel retorik. Mesazhi është i qartë dhe i pashmangshëm: ose sundimi i ligjit bëhet i panegociueshëm dhe shteti çlirohet nga frika e drejtësisë, ose Maqedonia e Veriut do të mbetet peng i një oligarkie që prodhon kriza për të shtyrë llogaridhënien. Integrimi evropian nuk është më çështje kapitujsh apo afatesh teknike, por zgjedhje thelbësore midis shtetit si komunitet qytetarësh të barabartë dhe shtetit si strehë e pandëshkueshmërisë. Vetëm aty ku askush nuk është mbi ligjin, Evropa pushon së qeni premtim politik dhe shndërrohet në realitet historik.