LETER PER EDITORIN E DIELLIT NGA AUTORJA EGLANTINA MANDIA/
Z.Editor i Diellit,ky ështe kapitulli i fundit i “Sonatës së Hënës”,botuar në Tiranë ,njëzet vjet më parë.
Ka qenë një punë që është bërë me adhurim dhe pasion,e cila nuk duhet të harrohet,sepse është shkruar pothuajse së bashku me bashkëvuajtësit e saj,të cilëve nuk u është kërkuar Falje,përvec zhurmës të hapen a të mos hapen dosjet, një përrallë shumë e vjetëruar tashmë.Libri Sonata, është vetë një dosje e madhe e hapur.
Unë u jam shumë mirënjohës që e botuat pikërisht ju,të Gazetës DIELLI me të cilën kam edhe një lidhje të vjetër,që nga gushti i vitit 1916,kur është shkruar për herë të parë për gjyshin tim Kamber Benja(Përmeti) ,nga BOLENGA me titullin “Një dëshmor atdhetar”, sigurisht që ka qenë një pseudonim,të cilin prej vitesh kam dashur ta zbardh.
Në qoftë se keni në arkivat tuaja një informacion për emrin e gazetarit ,ju lutem ma postoni,me nderime,Eglantina…*(lexoni përgjigjen e editorit të Diellit në fund të Sonatës)
****
VETMIA E VETËKËRKUAR/
ENGLANTINA MANDIA*
(Fillimi-Dielli 6 Shkurt 2015)
“… Njoha kulturën demokratike, njoha tragjedinë e përmbysjeve të mëdha revolucionare dhe të gjitha ndryshimet që pasuan nga ky tërmet i pandërprerë, për të konsoliduar diktaturën e proletariatit…
Njoha VETMINË E VETËKËRKUAR. Njeriu i vënë para të papriturave të hidhura, për të mos ardhur në kundërshtim me vetveten, nuk ka rrugë tjetër, veç tërheqjes, “humbjes”, në botën e vet të brendshme… Arrita kështu, të shoh Shqipërinë e përmbysur . Po të mos kisha kaluar këtë rrugë sa tragjike, aq edhe tronditëse, ndoshta s’do ta kisha njohur dot realitetin e vërtetë”.
MUSINE KOKALARI
Rrëshen, 31 dhjetor 1972
TË GJALLËT DHE TË VDEKURIT
8 tetor1961
Në lindje të Urës së Fanit makina e burgut, që po transportonte Musinenë për në Rrëshen, çau renë e mjegullës, që e përcillte nga liqeni i Ulzës, bëri edhe dy kilometra e ndaloi në Fushë të Vjerthit. U kaluan dokumentet në Degën e Brendshme. Kështu kaloi gati gjithë mëngjesi e dreka.
Musinea nuk u çudit aspak që nga dritaret e Komitetit, iu faneps fytyra e Enver Behurit. Ai po e vështronte nga kati i lartë i ndërtesës, kur kaloi sheshin e vogël, që sundohej nga busti i Stalinit dhe bari që harlisej. Një lopë me gjinj të fryrë, kulloste ngeshëm e qetësisht, pa e çarë fare kokën për njerëzit, aq më tepër për hijen e atij busti që shtypte edhe këtu, kaq larg, kaq larg botës së vet, të gjallët e asaj humbëtire, edhe tetë vjet pas vdekjes. Vetëm qetësia e lopës që kulloste mu në hundën e Enver Behurit, i krijoi Musinesë idenë e ditës së parë të “lirimit” nga burgu dhe të qeshjes së brendshme.
Ishte e sigurt që në mos ai Enver çizmellustruari, do të qe një tjetër sozi e përafërt me të, që hynte e dilte në librarinë e saj, që pastaj u çfaq në dyert e hetuesisë, e sigurisht, sa herë fillonte izolimi i saj në burg.
Izolim, kur pritej koka e trashë e Koçi Xoxes, izolim edhe kur bëhej divorci me Josif Broz Titon. Anatema. Mallkime. Shfaqje teatrale në skenë e sheshe publike. Autolavde shpëtimtari dhe parulla të shkruara kudo nëpër muret e burgjeve, deri në majat e maleve, me germa kapitale: “PARTI-ENVER”. Gjithnjë më lart, e më lart e më lart… Po qielli ishte tepër lart dhe ZOTI, LART E MË LART.
Izolim, kur vdiste Stalini. Nëpër burgje vërshuan plot njerëz, që nuk u gjunjëzuan në sheshin “Skëndërbej” dhe që nuk i kuptuan lotët e turmave dhe kujet e konviktorëve, që qanin me “oi”! Pra, rrezikshmëri e lartë!
Izolim, kur mbërriti Nikita Hrushovi (megjithëse vuri një gur themeli për një pallat kulture në kryeqytet), për Musinenë përsëri hapje e mbyllje dyersh të hekurta dhe vetëtimthi surrati i Enver Behurit apo i ndonjë biçimi tjetër, si ai kokëviçi, drejtori i burgut të Burrelit, i dhjamosur dhe katror, që gratë e burgosura thoshin për të: “Debili, sa s’ha morra”, por që të kërdiste me kopaçe dhe mund të të linte të vdekur në vend, sapo nuhaste ndonjë pakënaqësi nga eprorët për “rrezikshmërinë e lartë!”. Kishte një grua trupvogël, rrondokope dhe këmbështrembër, si një orangutang dhe pesë orangutangë të vegjël, gjithashtu, këmbështrembër e kokë-tul, që thërrisnin gjatë tërë ditëve të izolimit së bashku në kor: “Parti-Enver. Jemi gati kurdoherë!” dhe rrotulloheshin e rrotulloheshin në oborrin e burgut, si kuajt në lëmë, të gjithë të veshur e të mbathur, si gica të vegjël (nga që hanin ajkën e gjellës së të burgosurve).
Ishin kështu ballë për ballë, Enver Behuri dhe busti i Stalinit, i mallkuar në Rusi, po që bënte “dritë” mbi Mirditën e Shqipërinë.
Zoti, siç dukej, desh t’i vinte në të gjitha provat shqiptarët. Musinea i njihte fort mirë sytë e bardhë pa qerpikë, sy peshku, të rrëshqitshëm, pa asnjë shprehje njerëzore, pa asnjë ndriçim truri, sy të zbrazur, pa tru, sy instinktivë të qenieve të vdekura qëmoti, me emrin Enver-Zhaver, Zef, Ndoc apo Ndre. S’kishte asnjë rëndësi emri. Nuk do t’i ndahej kjo hije. E dinte që do ta shihte pikërisht, ashtu, nga katet e larta të ndërtesës, për ta vëzhguar se si do të ecte nëpër rrugë, pa i ngritur sytë, sepse s’kishte asnjë dëshirë të ndeshte Enver-Zhaverin. S’kishte asnjë dëshirë më, i vinte për të vjellë. Ishte lodhur duke e parë. I kishin ardhur në majë të hundës ato kafka boshe, boshe, krejtësisht boshe, që i drejtonte vetëm avulli i hashashit, që pinin çdo ditë.
Musinea qeshi hidhur. Edhe ditën e parë të “lirisë” së saj në humbëtirën e humbur, ku po e degdisnin, në atë godinë me baltë, fare në buzë rrugës automobilistike, për në zonën e minierave Perlat-Kurbnesh, po e përcillte, pra, Zhaveri.
Nuk e harronte, sidoqoftë, atë ditë, para se ta arrestonin 16 vjet të shkuara, kur i pat hyrë në librarinë e saj, në qendër të kryeqytetit, kur edhe sahati ishte kthyer në një kafkë të zbrazur dhe orët e Shqipërisë kishin ndalur. Ai pat kërcitur çizmet e lustruara dhe i kish ulërirë: “Hiqe atë sharp të zi, që po e mban për dy KRIMINELË LUFTE!” Musinea i kishte shtrënguar gishtat, sa i ishte gjakosur dora dhe i ishte përgjigjur: “KOHA DO TA RRËFEJË SE CILËT JANË KRIMINELËT E VËRTETË!”
Dhe pikërisht atë ditë, kur e po dënonin me 20 vjet burg, midis turmave ulëritëse “Kriminelët në litar!”, ajo dalloi sytë e peshkut pa qerpikë dhe buzët e lëngëzuara, të lëpira, të një perversi, që kishte shumë haqe për të marrë. Dhe tani, kjo kafkë e zbrazët, ky i vdekur për së gjalli, do të vigjilonte mbi shpirtin e saj. Ai as që kish mundësi të kuptonte sa i lirë mund të qe një shpirt në burg, apo në internim dhe sa i burgosur ishte ai vetë, shtaza, egërsira, që s’do të krijonte dot kurrë ekuilibrin e vetvetes. E megjithatë, makut, do të regjistronte çdo lëvizje të trupit apo shpirtit të saj. Do të lumturohej, kur të shihte që do të ecte në mëngjeset e mjegullta, nëpër baltën dhe në llucën e kësaj shtëpie në periferi të rrugës. Ai do të qe atje në majën e Kubesë, kur ajo do të hapte kanale dhe themele ndërtesash, duke thithur lagështi e mjegull, do ta lartësonin atë tejlargësi bote, si një plagë, që do të mbledhë qelbin e saj.
Kjo, pra, qenka edhe dhomëza e vogël, ku do të jetonte paskëtaj. Musinea erdhi disa here rrotull nëpër dhomën e zbrazët me dy çantat e një këndes plaçka. Nuk dinte ç’të merrte më parë nga ato çanta. Ishin thjesht, sendet e saj personale, të shumë viteve të shkuara. Anea ia kishte larë e hekurosur me kujdes dhe ato mbanin erën e mirë të duarve të saj, por Musinea s’kishte asnjë dëshirë t’i hapte dhe të merrej me to. Ishte tepër e lodhur nga ajo udhë e gjatë. Dita po thyhej. Ajo u ul mbi plaçkat e saj pa kujdes dhe deshi të harronte. Të harronte gjithçka. Të mos mendonte për asgjë. Të flinte, mundësisht. Po ku do të flinte atë ditë tetori, që ishte aq e acartë dhe me erë bore? Dhe vetëm atë çast, kur u ngrit nga topitja, vuri re se fare pranë shtëpisë së tyre, thuajse në oborr, llaçkaviteshin katër fëmijë sa grima, fëmijë me SY NJERËZORË, me flokë të qethur me gërshërë brigje, brigje, me faqe të kuqe flakë, veshur vetëm me këmishë të grisura, që s’kish ku t’i zinte qeni.
Instinktivisht, deshi të dilte jashtë, t’i rrëmbente ata palavozë, t’i fuste në dhomën bosh, t’ua fshinte qurrat, që u vareshin dhe t’u tregonte një përrallë. Përrallën e karrocës së artë, që zbriste nga yjet e largët dhe u sillte fëmijëve këpucë e rroba të ngrohta, që të mos kish në botë foshnja me këmbë të skuqura, të ënjtura nga të ftohtit, as hundë të fryra nga të qarët dhe as lloçkovitje nëpër baltëra… E sapo e ndjeu që filloi të ecë, madje të vrapojë, i thirri vetes me zë të lartë: “Mblidh veten, Musine!”
Vetëm atë çast, vuri re që drejt shtëpisë po vinin dy vajza të reja, që dukeshin si dy zogj të braktisur, të trembur, të hedhur pa pritur në një shkretëtirë.
Intermexo:
Rrëfim: lldishane Kalo
“Kur po ktheheshim me motrën time në shtëpi, në dhomën e vogël ngjitur me tonën, pamë një grua me disa çanta, që rrinte në mes të dhomës. U prezantuam: “Jemi motra, vajzat e Ajet Osmanit, të dyja para një viti kemi qenë studente në Universitetin Shtetëror të Tiranës. Unë në vitin e fundit të Mjekësisë dhe motra ime, Muzua, në vitin e dytë, në Gjuhët e Huaja.
Ajo na u përgjigj shkurt: “Musine Kokalari”. Mua ky emër m’u kujtua në çast, se njëherë, hetuesi Stavri Xhara, nuk e di nëse qëllimisht apo i shpëtoi goja, më pati thënë: “Mirë, nuk do të tregosh? Shko e rri atëherë, me Musine Kokalarin!” Po ç’të tregonim ne të gjorat? Na kërkonin të tregonim, se si ishim takuar me babanë tonë, Ajet Osmanin, që prej vitesh, e dinim të vdekur Na nxirmin dëshmitarë që na “paskëshin parë”, që ne ishim takuar me babanë tonë. Se ai, pra, na paskësh qenë një spiun i rrezikshëm dhe ne tani duhej të tregonim se si ishte ngritur nga varri babai ynë (i shpallur dëshmor, i varrosur në varrezat e dëshmorëve) dhe vinte e na takonte ne të dyjave, nënën tonë dhe bënte lidhjet me Teme Sejkon. Dëshmitarët zinin be e rrufe, që e kishin parë të gjallë. Ishte me të vërtetë një çmenduri. Ne po luanim mendsh nga e gjithë kjo, që po na ndodhte. Babai na u ngjall së vdekuri. U bë spiun i lidhur me njëqind agjentura dhe ne, nga vajza të një luftëtari të nderuar, u bëmë armike të rrezikshme të pushtetit, të përjashtuara nga fakultetet dhe të hedhura në lulen e rinisë, të ëndërrave dhe gëzimeve në atë Ferr, që kishte emrin Rrëshen.
Kështu filloi njohja jonë me Musinenë.
Javën e parë kemi fjetur të tria në një shtrat me dërrasa, e në një dyshek kashte dhe me një jorgan, që na i dha një komshi. Mbas një jave erdhi Anea dhe i solli teshat Musinesë.
Ne kishim një vit në Rrëshen dhe akoma nuk kishim hyrë në punë, se prisnim të na jepnin punë të mirë, unë pretendoja të hyja në spital, sapo të mbaronte ndërtimi i tij, si studente e vitit të katërt të Universitetit të Mjekësisë, po Musinea, që i dinte mirë punët, na e bëri të qartë se s’do të na jepnin kurrfarë pune të mirë, prandaj duhej të fillonim menjëherë të punonim. Dhe ashtu bëmë. Filluam punë të ndryshme shumë të lodhshme. Na dhembnin dhe na ënjteshin këmbët, po ashtu edhe duart. Na caktonin në punët më të rënda dhe na paguanin më pak, se punëtorët e tjera. Aneja dhe nëna jonë gjithmonë na prisnin te dera me ujë dhe me sapun në dorë”.
Ndoshta, kjo ishte bukuria e atyre ditëve. Musinea punonte pa e ngritur kokën në Ndërmarrjen e Ndërtimit e veshur me çizme dhe rrobat e dokut, po sapo shihte Anenë e saj, atë engjëllin e saj mbrojtës, që kishte jetuar gjithë ato vite në moshën më të thyer të jetës dhe e kishte ndjekur burg me burg, pa i lëvizur qerpiku dhe tani, si nënua plakë dikur, me leshra të bardha, i dilte përpara me ujë dhe sapun në dorë. Ujë i ngrohtë. Dhoma ishte e vogël, shumë e vogël, po atje i ngrohej uji në zjarr. Zjarri dhe gruaja i jepte dhomës butësinë e jetës, ngjyrën e saj të humbur. Asnjeri s’mund ta dijë sa i ngrohtë është gjiri i nënës, pasi ke kaluar 16 vjet nëpër burgje. Dhe ja, tani, afro 45 vjeçe, përsëri mund të të duket vetja aq e vogël, si dikur, kur vrapoje nëpër rrugët e fëmijërisë, si dikur, kur shtëpia ishte e madhe, e mbushur me njerëz dhe Anea të thërriste: “Po ku je, moj e bekuar?”
Fëmijët tani ishin rritur. Mbesat e vogla ishin bërë nuse dhe nënua ishte plakur, ishte plakur shumë. Hamiti ishte martuar e ish gëzuar me dy djem. Pra, nuk ishte tharë trungu i jetës. Edhe ajo do të vinte, mund të vinte fare mirë, rregull në jetën e saj. E kështu, çdo ditë, pas banjës dhe një pushimi, Musinea dilte në Rrëshen. Vishte një bluzë të bardhë të kollarisur, një fund të zi, trikon apo pallton e saj, që e kish blerë në Romë, shumë e shumë vjet më parë, që dukej tani tepër e çuditshme, tepër e shtrenjtë e luksoze në atë qytet, ku fëmijët ecnin këmbëzbathur edhe në dimër. E dinte, që e quanin “Cariste” dhe kur shkonte në kinema, ku luheshin filma vërtet me caristë, si “Doni i qetë” apo “Motrat e Tolstoit” dhe njerëzit i iknin dhe e linin vetëm, si të kishte një sëmundje ngjitëse, Musinea nuk hidhërohej, nuk zemërohej me asnjeri.
Ç’faj kishin njerëzit e shkretë, kur Stalini i madh, i VDEKURI I MADH, do të sundonte jetën e Shqipërisë dhe as njeriu, as vendi nuk i shpëtonin dot fatthënës së vet?
Dhe ai dimër, dimër i parë “i lirisë” së saj, kishte qenë i ashpër dhe tepër i ngatërruar, pikërisht, për shkak të Stalinit. Shqiptarët ishin rreshtuar përkrah Stalinit të madh! Musinea s’deshi të mendonte më, se ku po e shpinte vendin ai fanatizëm frenetik. Ku po ju shpie mushka o të çmendur? Ku po shkoni kështu, o njerëz të marrë, si po vetmoheni dhe po e shkretoni vendin?
“Caristja” vërtet ishte me çizme dhe me lopatë, po kush mund ta ndalonte të shihte ç’po ndodhte përreth? Dhe, as që e priste që atë ditë, ditën e lindjes së saj, të gjente ëmbëlsirën, që i pëlqente më shumë. Duart e plakura të anesë e kishin gatuar për merak atë drekë. Dhe ato po hanin të dyja në heshtje, po Musinea ishte e gëzuar. Ishte me të vërtetë e gëzuar dhe nuk e besonte, se do të hapej dera pikërisht, atë çast dhe do të shfaqej polici e ta thërriste në Degën e Brendshme.
“O Zot! – thirri Aneja – Ç’kini kështu, që s’na lini as të marrim frymë”.
“Janë disa libra, – tha polici.- Ca libra, që shoku Enver Behuri kërkon t’i sqarojë!”
Musinea u vesh me qyrkun dhe me rroba të trasha. Flokët ishin thinjur vërtet, po ishin të lara dhe nga lagështira i dukeshin kaçurrela e fytyra i kishte marrë një shkëlqim të bukur. “Dalim!”, i tha prerë policit. I bëri me shenjë Anesë: “Mos u mërzit”, dhe doli. Qyteti ishte mbuluar i tëri nga bora dhe ata mezi arritën në Komitet. Musinea s’kishte asnjë emocion. Ishte fare e qetë. Mendoi se do të ishte një nga ato truket e zakonshme të Zhaverit për t’ia nxirë jetën, dhe nuk besonte kurrë ta gjente ashtu, me sy të zgurdulluar jashtë mase. Mbi tavolinë ishin tre libra: “Bethoven”, “Shopen” dhe një dorëshkrim: “Shënime nga shtëpia e të vdekurve”, të adresuara në adresën e saj, të postuar në Tiranë, por pa adresën e dërguesit.
Behuri po lëpinte buzët e lagura dhe asaj i erdhi t’ia flakëronte surratit, po gëzimi i atyre librave ishte aq i madh, aq i madh, sa e mbajti veten të mos klithte nga gëzimi. Dorëshkrimin “Shënime nga shtëpia e të vdekurve”, e njohu menjëherë. Ishte përkthim i A.Xh., adhurues i Dostojevskit dhe dy librat e tjerë ishin ëndrra e shumë e shumë viteve të shkuara, të Dita Osmanit. Tani kjo kafkë kërkonte adresat, autorët, etj. etj.
– Cilët janë këta, që fshihen pas këtyre librave?- tha përsëri Behuri, duke rrotulluar sytë e peshkut, po Musinea, sa nuk fluturonte nga gëzimi.
Pra, A.Xh. qenka gjallë. Dita kishte shënuar në librat e saj: “Gëzuar ditëlindjen! Dëgjo në darkë “Sonatën e hënës!”
– Ç’është kjo parullë? Ç’është kjo parullë? – thirri i shkumëzuar Behuri. – Adresën, adresën!
– Kam 16 vjet, që i kam humbur lidhjet me kryeqytetin, – i tha Musinea.
– Këtu s’ka asnjë parullë. Qetësohuni, zoti Behuri! Këtu s’ka asnjë sabotim, asnjë komplot kundër shtetit. Hapeni edhe ju sonte radion dhe dëgjoni “Sonatën nën dritën e hënës”, të Bethovenit!
Në dhomë sundoi për një kohë të gjatë heshtja.
Mos kujton, se nuk do t’i identifikoj? – klithi Behuri.
– Oh, jo, jam e bindur, që nuk shpëton as miza pa u identifikuar, – u tall Musinea.
Kur u kthye në shtëpi, ishte ngrysur tashmë. Anea ishte si e ngrirë, po zjarri ishte i ndezur dhe ajo Musine Kokalari, pas shumë e shumë vitesh, ishte e lumtur tek dëgjonte Sonatën e Hënës, ndërsa flokët e borës përplaseshin butësisht, si mijëra flutura lajmëtare të gëzimit njerëzor, të dashurisë dhe miqësisë njerëzore. Dhe Musinea nuk e dinte, se ajo ishte ditëlindja e fundit, që festonin që bashku me Anenë.
Intermexo:
Rrëfim: Tomi Kokalari (djali i Hamitit)
“Musinenë e takova për herë të parë në vjeshtë të vitit 1963, kur vdiq Anea (gjyshja nga babai). Atëherë, unë isha trembëdhjetë vjeç. Në fillim e pashë në oborrin e shtëpisë së Hektorit. Anea qëlloi që vdiq tek shtëpia e Hektorit. Anea në atë kohë ishte kthyer nga Rrësheni të na shihte dhe të rrinte te shtëpia jonë, në rrugën “Riza Cerova”. Pra, ajo kishte shkuar te Hektori dhe vdiq atje. Unë Musinenë e pashë në kohën, kur po nxirrnin arkivolin e Anesë. Mendova se do ishte ajo Musinea, megjithatë dyshova, duke e krahasuar me pamjen që kisha parë në fotografitë, kur ishte e re, përpara se të hynte në burg. Musinea ishte zbardhur krejt nga flokët. U takuam në mbrëmjen e asaj dite në kohën e darkës së përmortshme, unë po vija nga jashtë, kurse ajo qe ulur në tavolinë. Në atë çast se kush më tha: “Takoje hallën!” – dhe tregoi me gisht në drejtim të saj. Unë iu afrova dhe ajo më përqafoi dhe më puthi në të dy faqet.

Rrëfim: Selfixhe Ciu (Broja)
“Kur mora vesh vdekjen e Anesë, shkova në mort. Dhe aty e takova Musinenë pas afro 18 vjetësh, që nuk ishim parë. Jeta na kishte përplasur sa andej këndej. Dhe ajo qe Musinea, njëra nga të paktat vajza të brezit të saj, që filloi të punojë. E para vajzë që hapi një dritare për një brez, brezin e viteve 30. Atëherë, shkonin shumë kuriozë të shihnin, si punonte një vajzë e re në librari dhe gjenin një grua të lirë dhe plot dinjitet, siç qe Musinea.
Nuk e harroj dot kurrë çastin që iu hodhëm në qafë njëra- tjetrës, tashmë të plakura para kohe nga vuajtjet Dhe qamë. U bashkuan lotët e gjithë hidhërimeve tona. Më në fund e pyeta: “Do të rrish ndonjë ditë?”
“Këta të shtëpisë duan që ta shtyj lejen e qëndrimit, po unë do të iki nesër. Me vdekjen e Anesë, u këputën edhe lidhjet e mia me botën”, – më tha.
Qëndruam, ashtu të dyja, pa u ndarë gjithë ditën, me parandjenjën, që s’do shihemi më kurrë”.
Rrëfim: Reiz Haxho
“E takova Musinenë pas aq e aq vitesh, në fund të bulevardit të madh. Më tha se i kish vdekur e ëma, për këtë kishte marrë leje dhe po kthehej përsëri në Rrëshen. Ecëm disa hapa, por ajo nuk më lejoi ta shoqëroja deri në stacionin e trenit.
“Njerëzit e ndershëm duhet t’i ruajmë”, më tha, prandaj s’deshi të na shihnin, duke biseduar. “Nuk e shikon? Këtë lloj regjimi, vetëm frika e tmerri e mban në këmbë. Njerëzit kanë frikë nga njëri-tjetri. Ja, këtë na bënë, na ndanë nga FAMILJA”, – më tha dhe iku. Unë nuk lëviza. Qëndrova një copë herë dhe e ndoqa me sy, sa u fut në stacionin e trenit.”
Rrëfim: lldishane Kalo:
“Musinenë pasi e liruan nga burgu, e kishin dënuar edhe 5 vjet internim. Për këtë ajo i bëri një letër ministrit të Punëve të Brendshme, Kadri Hazbiut, por ai nuk i ktheu përgjigje. Kur mbaroi 5 vjet internim, e liruan, po Musinea s’desh të kthehej në Tiranë. “Do të rri më mirë këtu, me ju”, dhe ne na erdhi mirë, se ishim mësuar me të.
Ajo ishte një verë e nxehtë edhe në Rrëshen, që tani ishte mbushur me buste heronjsh. NDREC NDUE GJOKA – PAL MËLYSHI – BARDHOK BIBA dhe në qendër, monumenti i katër heroinave të Mirditës. Pallati i Kulturës dhe klubi përballë, lulishtja dhe dalëngadalë, qyteti i shumë monumenteve, po kthehej i tëri në këtë ngrirje statujash me sy të ngurtë. Musinea shkonte çdo ditë nëpër atë rrugë. Takohej me statujat dhe bustet e atyre njerëzve, që kishin qenë shkëndijat e shpirtit të kësaj treve, po që secili kishte një jetë, një jetë, që ishte aq e fshehtë, pas atij guri, pas atij vështrimi të ngurosur. Qyteti nuk e dinte se në atë verë të nxehtë, kur vërshuan aq forca rinore të revolucionit, që patën shkatërruar si një tërmet kishën e Rubikut dhe të Oroshit dhe gurin e gdhendur të shqiponjës, me stemën e fisit të arbrit, nëpër rrugët e tij, ecte me hapa të ngadaltë, të barabartë, ajo grua, që ishte monumenti i gjallë i tij.
Ata çunat e vegjël flokëkashtë, që kishte parë ditën që kishte ardhur, të zhytur deri në brez në baltë, bashkë me motrën e tyre, Lizën e bukur, kishin qenë të fundit, që dinin të bënin kryqin dhe atë natë kur të gjithë shkonin në kishë, ajo i kishte
parë edhe ata fëmijë të vraponin pas berihajt, megjithëse njeri prej tyre kollitej pa pushuar, thuajse do t’i pëlcisnin mushkëritë. Ajo kish dalë në dritare dhe kish pyetur: Ku po shkoni?
“Në kishë! Në kishë! Në kishë!”
Rruga ishte e mbushur me pluhur dhe makinat s’pushonin as ditën, as ratën. Po ditët ishin të gjata në verë dhe Musinea rrinte deri vonë në lulishte, pas pune, e lexonte, seleksiononte materialin e të saj të mbledhur nga folklori i Mirditës. E pasuronte me përralla dhe tregime. Lexonte e lexonte pa pushim, për të kuptuar ç’po ndodhte me të vërtetë, atë vit të llahtarisur, kur shqiptarët u ngritën edhe kundër Zotit.
“Quo vadis Shqipëri? Ç’është kjo verbëri kolektive, që të ka verbuar?”
“Kudo të shkruhen me shkronja të mëdha… Fletë-rrufe – Fletë rrufe? Po qielli nuk kishte asnjë rrufe, nuk i pat mbetur asnjë rrufe, kur përdhoseshin shtëpitë e Zotit?
Dikur, në Romë, megjithëse ishte myslimane, kishte kaluar në të gjitha kishat e veçanërisht, në kishën e “Santa Maria degli Angeli”, që e kishte pranë shtëpisë. Ulej në një qoshe mbrëmjeve, kur kisha mbushej me tingujt e zërave delikate të të rinjve që këndonin. Në atë orë s’kishte veç ndonjë peshkop, që përsëriste e përsëriste lutjet, ndonjë grua me të zeza, që qante para altarit, e ndonjë plak i drobitur, që ecte rrëshqanthi mbi bastun dhe afrohej pranë bankinave, për t’u ulur.
Aq e aq herë, Musinea qëndronte ulur, e vetmuar, krejt e humbur në qoshen e saj, midis kolonave nën dritën e zbehtë. Fjalët e librit që lexonte, ndoshta s’kishin fare rëndësi. Brenda shpirtit të saj bridhte kënga e hershme e Abaz Aliut, shpëtimtarit të fëmijëve të etur, që vrapon e vrapon kaluar…
Ishte një qetësi e tillë përreth. Ishte një çlodhje të humbje në trevat e fëmijërisë tënde, të mbyllje sytë dhe të prisje një përgjigje. Cilën? Nuk mund ta përshkruaj. Ishte zemra që gëzohej dhe kënaqej pa e ditur aspak arsyen. Ishte shpirti i ndezur nga drita hyjnore aq sublime dhe ndjenjat që rridhnin brenda tij, si burime ujërash të kulluara, që askush s’di t’i shpjegojë. Ishte vetë bekimi i Zotit. Dëgjonte kambanat, duke dalë nga ai vend i shenjtë dhe i dukej se pati ëndërruar me sy hapur një mrekulli. Bekimi qiellor. Musinea kthehej në shtëpi gjithë gëzim.
Dhe ja, aty, fare pranë shtëpisë së saj në Rrëshen, nga ata katër fëmijë këmbëzbathur e qurravecë, kishte mbirë ai lastar aq i bukur, me emrin Liza, (më e bukur se Mona Liza), që para dy vjetësh, vetëm para pak vjetësh, këndonte në korin e kishës së vogël, e veshur me atë jelek të bardhë dhe e krezmuar, sa dukej si një engjëll i zbritur nga qielli.
Musinea nuk u afrohej atyre fëmijëve që i donte vërtet shumë, sepse e vinte re FRIKËN. S’deshi të trembte asnjeri, veçanërisht fëmijët. “Në mes të ferrave mbin trëndafili”, mendoi Musinea. Po edhe trëndafili më i bukur, që të mos e këputin menjëherë, të shpon dorën me gjemb. Kurse kjo Mona Liza e lagjes më të pluhurosur të Rrëshenit, s’kishte asnjë mjet mbrojtës, sepse trupi po i rritej lastar, sepse sytë blu i merrnin dritën e qiellit me re, sepse shkonte me një fustan arna- arna në shkollë. Musinea i kishte punuar një triko, i pat qepur një fustan me duart e veta dhe në prag të Krishtlindjeve, në një natë me furtunë e me shi, ia kishte lënë “Si dhuratë e Babbo Natales”, te dera e shtëpisë, dhe gjithë atë mbrëmje kish pritur në do të hapej dera, dhe dikush të merrte dhuratën e saj, biskotat e gatuara me recetat e Anesë së gjorë dhe ato rroba për fëmijët e vegjël, për të tre djemtë e vegjël dhe për Mona Lizën.
Dhe të nesërmen, të nesërmen e asaj dite, ditën e festës, kur i kishte parë të katër fëmijët të veshur me rrobat, që i pat përgatitur vetë, nuk dinte se si ta falënderonte Zotin, që ia pranuan dhuratën. Sepse ajo kishte një Zot, ZOTIN E SAJ. Ajo i drejtohej atij dhe fliste me të, pa zë sigurisht. Fliste gjithnjë me të, dhe ai u përgjigjej dëshirave të saj. Dhe një nga dëshirat e saj, ishin fëmijët. Engjëjt e botës. Ajo u rrinte larg. Nuk desh t’i trishtonte, po kur shkonin në kinema dhe shumë prej tyre s’kishin as një pesë lekësh, që të futeshin bashkë me shokët, ajo ua blinte biletat dhe ia bënte me shenjë sportelistit. Dhe ata hynin të zhurmshëm e gjithë gaz në dyert e atij tempulli të ndaluar, për shkak të varfërisë së tyre të tejskajshme, që sigurisht e trishtonte pa masë, edhe Ndrec Ndue Gjokën, edhe 4 HEROINAT, njëra nga të cilat kishte vdekur me besimin se: PARTIA SOLLI DRITËN! Të shkretët njerëz!

Intermexo:
Rrëfim: lldishane Kalo
“Kur mbaroi internimin, Musinea shkoi edhe dy-tri herë te vëllai i vetëm në Tiranë. Dhe kur kthehej nga Tirana ishte shumë e gëzuar. Nuk pushonte së foluri për njerëzit e saj, veçanërisht, për nipat, që po i rriteshin. Megjithëse nuk i kishim takuar asnjëherë, i njihnim të gjithë njerëzit e saj. Kur shkoi herën e fundit për të bërë lejen e zakonshme, u kthye pas dy-tri ditësh shumë e mërzitur. Puna e parë që bëri preu një hardhi, që e kishte mbjellë vetë nën dritare. Asnjë nga ne nuk guxoi ta pyeste, pse e preu, pse erdhi kaq shpejt? Kurrë nuk e morëm vesh ç’kishte ndodhur dhe pse nuk shkoi më tek i vëllai. Edhe të vetmin gëzim që i kish mbetur, Musinesë ia hoqën. Po çnuk na kanë punuar! Mua dhe motrën na tretën nëpër male rininë dhe jetën, duke na nxjerrë dëshmitarë të gënjeshtërt, që na paskëshin parë të takoheshim me babanë e vdekur e të varrosur moti. Ç’vlerë kishte jeta jonë për ta? E dinin fare mirë që ishim krejt pa faj dhe aq u bënte, edhe që mund të shkatërroheshim, se ishim të reja e të pambrojtura dhe megjithëse universitare, punonim në ndërtim me Musinenë. Kur vinte ndonjë nga Komiteti, gjithmonë do të na shanin e poshtëronin, aq sa mallkonim natë e ditë “babanë tonë të vdekur”. “Ç’na bëre kështu, o atë? Ku na hodhe kështu, o baba?” I shkreti, edhe kockat nuk i gjenin rehat nga mallkimi ynë. Dhe tani, që i kam pyetur dëshmitarët që më dilnin në hetuesi, u kam kërkuar të ma gjenin babanë, që e kishin parë të takohej me ne, më thonë pa pikë turpi, se i kishin detyruar të gënjenin.
Edhe sot nuk e di si është ajo histori e tim eti, që mbeti as i gjallë e as i vdekur. U dogjën përfundimisht jetët tona të reja! Jeta e mjekes dhe studentes së gjuhëve të huaja, motrës sime, Muzos.
Rrëfim: Tomi Kokalari
“Musinea erdhi në shtëpi te ne, edhe nja katër a pesë herë të tjera. Ajo vinte kur merrte lejen e zakonshme dhe rrinte afro dy javë. Halla ime lexonte shumë. Megjithëse rrinte pak në Tiranë, një pjesë të mirë të kohës e kalonte duke lexuar. Mua më vinte shumë keq për Musinenë, kur mendoja vuajtjet që kishte kaluar dhe që ishte e pafajshme me gjithë propagandën që bëhej për njerëz si Musinea.
Herën e fundit Musinea erdhi te ne në shtator të vitit 1972, në shtëpitë te Varri i Bamit. Ishte një mbrëmje që ne ishim të dy në kuzhinë. Halla ishte ulur në minder, ndërsa unë isha ulur pranë saj, në një karrige dhe po bisedonim. Se si erdhi muhabeti dhe unë i thashë: “Tani nuk është më ashtu (domethënë diçka ka ndryshuar), por ajo nuk foli. Në atë vit kishte një zbutje të luftës së klasave dhe unë mendoja, se lufta e klasave nuk do të ashpërsohej më. Ato fjalë Musinesë unë ia thashë, që ajo të vinte përsëri te ne, por ajo nuk u duk më”.
“Rrëshen, 31 dhjetor 1972 (fragment ditari)
Njëmbëdhjetë vjet pune të “lirë” në ndërtim kanë qenë për mua një zhgënjim, po të krahasohet me superioritetin e organizimit, intensitetin dhe rendimentin më të lartë të punës së detyruar të të burgosurve. Sa i fortë është një brigadier i “lirë” dhe sa abuzime bën! Sa e vërtit punëtorin e shkretë, kur ky merr guximin ta kundërshtojë. Sa lekë ha ai duke mos punuar, sa ditë shkruan jo për vete, por edhe për atë që e mbron dhe ka leverdi. Ai është një qehaja, që vjedh punëtorët dhe shtetin, një tiran i vogël, që ia helmon jetën për ditë punëtorit, një nga diktatorët e vegjël të këtij shteti që e krijoi. Punëtori është i pandihmuar dhe varet nga një brigadier dhe nga një teknik, që e paguan si dhe sa t’i pëlqejë. Punon me orë të zgjatura dhe kur kthehet në shtëpi, nuk ka fuqi të rrijë në këmbë. Në socializëm, thonë se klasa punëtore është në fuqi, po punëtori mbetet gjithmonë në fund, si në dituri, ashtu dhe në pagesë…., i mbyllur brenda katër mureve të ndërmarrjes. Kultura, shtypi punëtor, nuk është një armë që të udhëheqë punëtorët, t’i frymëzojë ata të shprehin mendimet jashtë mureve të ndërmarrjes. Punëtori i krahut vuan për një moskuptim nga inteligjenca e shtëpive të kulturës.
Këtë njoha dhe ky është realiteti. Dhe po të mos kisha kaluar këtë rrugë, unë do ta quaja veten se kisha bërë një punë kushedi sa me rëndësi, po të vazhdoja të merresha me letërsi. Talenti dhe kultura duan vërtet studim dhe punë të lodhshme, por punëtori i bujqësisë, i minierave, i ndërtimit, bëjnë punën më të rëndë. Ata luftojnë çdo ditë me kolektivin dhe me vetveten, me lodhjen e me pafuqinë. Bashkë me të gjitha këto, kanë edhe familje për të mbajtur, kanë fëmijë për të rritur…
Le ta mbyllim vitin 1972 me këto shënime. Nuk do ta harroj kurrë sa padrejtësi bëhen në shpinë të punëtorit, sa i pakulturuar mbetet ai dhe sa pak interesim ka inteligjencia, e cila bën reportazhe, shkruanin një roman, por asgjë nuk ndihmon në zgjidhjen e problemit jetik të tij”.
** *
Kur po mbaronte këto shënime, ra dera. Postieri solli kartolinën e përvitshme: “Gëzuar Vitin e Ri! Le të jetë me të vërtetë i Ri!” Musinea që e priste atë kartolinë, doli e gëzuar nëpër rrugët e Rrëshenit. Njerëzit i qanin hallin se ishte vetëm! Po ajo s’kishte qenë kurrë, kurrë vetëm. I ra mes për mes qytetit të monumenteve të gurta të ngurosura, si në përrallën e ngurosjes së njerëzve nga e Bukura e dheut.
“Qëndro aty, o njeri dhe bëhu gur, apo zemër gur!”
Nënua plakë njëherë i kishte shpjeguar Hamitit, se zemërgurët nuk i tret as dheu. Ata mbeten gur. Po zemra e saj gëzonte atë mbrëmje në atë humbëtirë dëbore, kur çizmet bënin “Shkllap shkllup” dhe qyrku i vjetër endej, si një korb i zi nëpër trevën e bardhë.
Shpirtin e kishte plot dritë. I ndriçonte si ato mbrëmjet e saj në Kishën e “Santa Maria degli Angeli” të Romës. Krishti i saj i kryqëzuar, Isuf Qenani, i përrallës së vjetër persiane, i dërgonte së largu lajmin e shpirtit të dëlirë dhe ngrohtësinë e DASHURISË njerëzore, që kapërcen kufijtë përtej jetës…
A.Xh. ishte bërë një nga përkthyesit më të njohur. Gjuha e tij, shqipja e tij, ishte një këngë, që mund të barabitej vetëm në përkthimet e Nolit të madh.
Rrëfim: lldishane Kalo
“Më 1973 Musinea plotësoi moshën për pension, por meqenëse s’kishte vjetërsi pune, doli vetëm gjysmë pensioni, me një pagesë që mund ta quash qesharake, më 1750 lekë (të vjetra). Me këto lekë përballonte shpenzimet e jetesës, blinte edhe libra. Me ato lekë, Musinea jepte borxh dhe asnjëherë nuk mbetej pa to. Ushqehej me një pjatë supë dhe gjysmë panine. Luksi i saj i vetëm ishte një kafe. Pasi hiqte rrobat e dokut, vishej me rrobat më të mira dhe ndonjëherë, shkonte dhe pinte një kafe. Nuk u nda asnjëherë nga mbledhja e folklorit, pasionit të saj.
Sapo shihte ndonjë plak, i afrohej dhe e pyeste për doke e zakone të Mirditës. Por ditën tjetër, plaku i largohej dhe ia bënte me dorë që të mos i afrohej, se e kishin thirrur në Degën e Brendshme dhe e kishin pyetur për çfarë kishte biseduar me të. Gjithë kohën e pensionit ia kushtoi studimit. Studionte deri në orët e vona. Ka pasur raste që nuk e zinte gjumi gjithë natën. Dhe kur e pyesnim në mëngjes se pse nuk kishte fjetur, ajo na përgjigjej: “Po ja, ishte një pjesë, që nuk mund të ndahesha dot”.
Kishte shumë vite që Musinesë i qenë tharë lotët. Nuk e mbante mend qyshkur. Ndoshta, që nga ndarja me Anenë. Dhe nuk e besonte që do të mallëngjehej aq shumë atë ditë dimri, kur në kinema po jepej “Festivali folklorik i Gjirokastrës”. Ishte shumë ftohtë dhe kinemaja ishte mbushur me njerëz me përjashtim të rreshtit, ku ishte ulur Musinea, që mbetej gjithnjë bosh. Po kjo s’i bënte asnjeriu përshtypje. Që në sekuencat e para, qyshkur folkloristët po ngjiteshin mbi gurët e kalldrëmeve, ajo e ndjeu se po i njomej fyti dhe kjo donte të thoshte, që malli po zbuste edhe gurin.
“Gjirokastra”,- mërmëriti me vete. “Të paskan bërë nuse, o mikja ime e vjetër”. Amfiteatri natyral rrethuar nga muret e kështjellës, ku kishte qenë i burgosur dajkua dhe më vonë, vëllezërit e saj. Me qindra folkloristë që ngjiten mureve të kështjellës dhe daullet janë vendosur në pikën më të lartë. Ndërsa aty, në Rrëshen, ishte ftohtë. Kinemaja ishte shumë e ftohtë. Musinea ndjeu të rrëqethura. Me mend kaloi rrugë më rrugë e shtëpi më shtëpi gjirokastrite. Ja edhe qiparisat e saj. Qiparisat kishin mbetur po ashtu, ashtu si atëherë, kur Musinea vraponte duke kënduar nëpër to. Dhe iu duk vetja tashmë, njëqind vjeç. Sa vjet kishte kaluar vërtet? Ç’kishte ndodhur me kohën, me përrallën, me zogun e nënos plakë? Tani ajo vetë, ishte bërë sa nënua plakë. Edhe e kishte shpirtin të mbushur me këngë, me dritë. “O Zot, o Zot. Ç’ishte ai zë i bukur vajzëror, që po e rrethonte? Cilat ishin ato vogëlushe, që këndonin në atë lëndinë? Musinea ishte veshur me fustan të bardhë dhe kurorë lulesh dhe Urani Rumbo midis tyre:
“Nusja jone arbërore
arbërore
E bukur si lule bore
lule bore”.
Si e humbi kështu rrugën ajo nuse e vogël?
Musinea u tremb nga buçitja e zërit të spikeres së filmit dokumentar. Meqenëse operatori në kohën më të madhe ishte i dehur, zëri dhe muzika buçisnin sa dëgjoheshin deri larg… Ajo u mundua të kalonte te zhgjëndërra e ekranit, që po sillte një grup grash në skenë. Gra të bukura dropullite, që këndonin:
“Ç’jetë e bukur për ne gratë
dje pa diell e sot pa natë”.
Pastaj komenti i spikeres së filmit dokumentar:
“Gjashtë ditë e gjashtë net, lulëzuan sokakët e Kalasë së madhe në Jug. Asnjëherë një qytet nuk ndjeu mbi supe një stuhi të tillë këngësh, vallesh, ngjyrash, që sjellin me vete gjelbërimin e bjeshkës, gurin e pjekur, hapësirat e qiellit të kthjellët, kreshtat e bardha të valëve. Gjashtë ditë e gjashtë net të paharruara, u hapën horizontet e shpirtit të popullit e ngritën një mal me valle, e mbushën një det me këngë. E derdhën një oqean me ngjyra. E në këtë mal me valle, shpërtheu vullkani i shpirtit të gruas me gjithë përsosmërinë e ndjenjës së hollë, gjithë delikatesën, elegancën e harmoninë e lëvizjes…”
Në skenën e festivalit hyri grupi i Mirditës. Salla e kinemasë buçiti: “Urra, Urra!”
Sekuencat afronin me germa të mëdha:
‘FESTIVALI FOLKLORIK KOMBËTAR – MANIFESTIM I SHKËLQYER I UNITETIT PARTI-POPULL”
Dhe në skenë doli Liza, e cila këndonte me sa kishte në kokë:
“Erdha nga qyteti
Në fshat të jetoj
Vllazën e ju motra
Me ju të punoj.
Refreni: O mirse na erdhe!
O mirse ju gjeta!
Këtu midis malesh
Ka lulzue jeta!”
…. Salla e kinemasë shungëlloi: “LIZA-LIZA JONË E PËRBASHKËT”.
Musinesë i rrëshqitën lot kësaj here, po ata ishin aq të hidhur, sa mund të helmonin një det. Mona Liza e saj. Ajo vogëlushe, kishte qenë takimi i parë me jetën njerëzore atë ditë që kishte ardhur në Rrëshen.
Mona Liza, që kishte parë të rritej, si një lastar i pastër, si ato lulet alpine që mblidhte dikur A.Xh. për ditëlindjet e saj, lule të pa prekura nga dora e njeriut, veçse nga era e bjeshkëve dhe fryma e zanave. Lule, që mbinin edhe mbi akull, edhe mbi shkëmb dhe që dëshmonin sa e pathyeshme është BRISHTËSIA.
Ajo vogëlushe, që ishte zhgërryer atë mbrëmje në baltovinat e oborrit të shtëpisë dhe kishte ngrënë thupra me vëllezërit e saj qurramanë. Ajo vogëlushe, që ishte shfaqur aq e bardhë dhe e bukur atë ditën e krezmimit të saj në kishën e vogël, e që dukej si një engjëll, me sytë e bukur, jashtëzakonisht të bukur, të pastër, qiellorë…
O Zot, ç’akullnajë! O Zot, ruaje njeriun nga kafshërimi!
Dikur, ato dy vajza, Musinea e Dita Osmani kishin bërë atë bisedë për mundjen e shtazës apo bishës dhe ruajtjen e fytyrës njerëzore. Për luftën titanike brenda shpirtit të njeriut, një luftë tepër e hershme, sa edhe vetë jeta!
Musinea po ngrinte vërtet. I shkonin të rrëqethura. Ekrani i kinemasë u mbulua: “MOJ PARTI – DRITË NË MALE, DRITË E DRITË NA FALE!”
Liza po këndonte me sa kishte në kokë apo ulërinte me damarët e qafës të fryrë…
“Gjithë shqiptarët janë Mic Sokola”
Musinea e ndjeu vetminë e saj dhe boshllëkun e karrigeve, sikur të qe një rrethim zjarri, që digjte engjëjt e bukur, si Mona Liza dhe i kthente në LIZËN E PËRBASHKËT, me sy pa asnjë shprehje, sy të pacipë, tallës, përbuzës, hakmarrës, shtazorë!
Musinea e kishte parë vetë, sesi kafka e vdekur e Behurit, ishte ngopur me prenë e vet të njomë. Se si e kishte përdhosur e sfilitur trupin e shpirtin e Lizës. Dhe Mona Liza i humbi të parët, humbi sytë qysh atë ditë, kur me kazma e me lopata i thyen dyert e kishës. Ata u bënë sy, që vrasin, bërtasin, ulërijnë:
“Bravo Liza! Bravo! Bravo!”- oshëtinte kinemaja.Të lumtë, Liza! Ia zbardhe faqen Mirditës, Liza!
KRONIKA:
FESTIVALI FOLKLORIK KOMBËTAR U MBYLL ME SUKSES TË PLOTË.
ME FLAMURIN E FESTIVALIT KOMBËTAR U NDERUA RRETHI I GJIROKASTRËS.
ÇMIMI I PARË IU DHA RRETHEVE:
1.KORÇË
2. MIRDITË
3. TIRANË.
Intermexo:
Rrëfim: Petrit Bezhanit
“Në qytetin e Rrëshenit fillova punën në gusht të vitit 1975. Shkova me qarkullim – atje ku ka nevojë atdheu, pasi shpërtheu stuhia e dytë burokratike pas artikullit direktivë: “Kur flet kllasa nuk flet burokracia”.
Ditën e parë, kur arrita me autobus, aty nga ora 12 e ditës, hyra në klubin e vetëm të qytetit shtatë a tetë herë dhe piva kafe-konjak-ponç-fërnet Vetja më dukej, si Peçorini i flakur nga qendra, në provincat e largëta të Rusisë cariste. Rruga e shkurtër nga Ura e Fani në Rrëshen, do të bëhej për mua dhe shumë shokë të mi ardhacakë, bulevardi ynë i preferuar Shpesh herë e bënim krejt të vetmuar të rrugë, duke folur me vete, pa zë, në ato ditë të nxehta gushti. Atë verë të nxehtë, në ato shëtitjet e mia, pashë për herë të parë Musine Kokalarin, që vendasit e quanin “caristja”. Më vonë mësova se edhe të internuarve të tjerë dhe të burgosurve të Spaçit në të gjithë Mirditën, u qe ngjitur nofka “caristë”.
Në ditët e gjata të atij gushti dhe të viteve të mëpastajme, e shihja Musinenë, pas punës, të ulur në lulishte, të vetmuar, që lexonte me orë të tëra, derisa errësohej. E shihja shpesh edhe në Bibliotekë – çdo ditë e çdo stinë. As edhe një herë të vetme nuk e kam parë të shoqërohej me njeri, apo ta shoqëronin atë.
Musinea ishte një tabu në Rrëshen. Shoqërimi me të dhe me të internuarit e tjerë, hapte telashe. Të thërriste operativi i Degës, i plotfuqishmi i policisë, i hetuesisë etj. etj. dhe kështu odiseja s’kishte të mbaruar. Madje, edhe kur shkonte në kinema, shikuesit, që i kishin vendet afër asaj gruaje flokëbardhë, i braktisnin karriget në mënyrë demonstrative dhe iknin si të tmerruar nga një i sëmurë nga lebrosa.
Dhe ishte vërtet LEBROZA – lufta e klasave, që i kishte shfytyruar burrat e gratë e fisit të lashtë arbëror, për të cilin kishte punuar ajo grua aq e vetmuar, aq e vetmuar, sa ne të gjithëve, në thellësitë shpirtit, na vinte turp nga vetja. Po ç’të bënim? Asnjeri, siç dukej, s’kishte fuqi të ndryshonte diçka, aq më tepër, kur tërmeti “Kur flet kllasa, nuk flet burokracia”, ishte nëntë ballësh…
Musinea vishej shumë thjeshtë. Në dimër mbante një qyrk, që i kish mbetur si një relikte e lashtë prej ndoshta më tepër vitesh, sa numëronim atëherë në jetën tonë. Çudi si ia kishin lënë edhe atë qyrk! Kur lexonte mbante shënime, nënvizonte. Ishte aq e thelluar në punën e saj, sa fytyra i merrte një shkëlqim rinor të gëzuar (këto i kam vëzhguar gjithnjë në distancë, ndonjëherë, kur kemi qenë në bibliotekë, po jo fare pranë, sipas rregullit të vendosur kudo për të). Mbante një palë gjyzlykë të thjeshta fare, nuk e di ç’numër. Asnjëherë nuk arrita të marr vesh ç’lexonte e studionte – pasi edhe kur e shihja në skedarët e bibliotekës, edhe unë si të tjerët, largohesha – madje më mirë të them – as që u afrohesha, sa kohë që Musinea porosiste librat. Si mbaronte punën në skedar apo në banak e pasi futej në sallë apo dilte jashtë – atëherë, shkoja edhe unë. Pëshpëritej se jeta e saj qe mbyllur përgjithnjë në DOSJE, se FATI i SAj, qe shkruar lart në TIRANË NGA I MADHI FARE. Dikush shtonte se ishte një eksponente balliste, terroriste – shumë e rrezikshme, dikush se pat qenë kryetare e Organizatës së Gruas Balliste. Nuk e di si i priste ajo ato “shpërthime revolucionesh” në të gjithë jetën e vendit. Trishtohej e i nxihej më shumë jeta, i rëndohej shpirti, i qante zemra.
Tani që po bëj këtë rrëfim, mendoj se10 vjet më parë, ky “guxim” mund të më çonte në burg, ndoshta edhe pushkatim dhe më shkojnë të rrëqethura në trup’.
KRONIKË PA KOMENT
SPITALI ONKOLOGJIK – TIRANë
KARTELA – MUSINE KOKALARI
Punkt onkologjik – Vizita e parë- 19 janar 1981.
Në dhjetor 1980, pra një muaj më parë, pacientja ka konstatuar një masë tumorale në gjirin e djathtë”.
SHTRIMI I PARË
Më 27 shkurt 1981, Musine Kokalari shtrohet në Spitalin Onkologjik të Tiranës.
Konsulta:Gjatë ekzaminimit konsulta vëren se masa tumorale është 8 cm, në gjirin e djathtë dhe vendos të përdorë rreze, para OPERACIONIT.
14 prill 1981
Pasi mbaroi rrezatimin gjatë shtrimit, u konstatua diabet dhe pasi konsultohet nga endokrinologu. mori mjekimin për trajtimin e diabetit.
16 prill 1981
NË KONTROLL, masa tumorale del e zvogëluar.
(Fund- Fillim shih Dielli online, 6 Shkurt 2015)
***
*Shënim i Editorit të Dielli:
E nderuar Englantina
Ju falenderoj sinqerisht për këtë bashkëpunim me Gazetën Dielli dhe këtë dhuratë të cmuar për lexuesit e Diellit. Me”Sonatën e Hënës” na solle një perlë të vërtetë për Musine Kokalarin. E shkruar me shpirt, plot emocion,plot dhimbje, Sonata ishte një dhuratë e cmuar. Po ju rrëfehem me zemër në dorë: Kam qarë kur e kam lexuar të plotë SONATËN! Zoti ta shpërbleftë!
Edhe pse nuk ndodhet koleksioni i gazetës Dielli për vitin 1916-1926, do të kërkoj në arkivat e Vatrës për gjurmët e Gjyshit tuaj, Kamber Benja.
Sinqerisht
Editori i Diellit
Dalip Greca
Nju Jork, 20 Shkurt 20115