Prof. Romeo Gurakuqi/

Me 26 mars 2024 ne Akademia e Shkencave e Shqipërisë u zhvillua tryeza shkencore me rastin e 110 vjetorit te Mbretnise se Pare Shqiptare në epokën moderne dhe Mbretnimit te Wilhelm Wied-it.

Në këtë konferencë kam referuar temën e titulluar :

PAVARËSIA E PARË E SHQIPËRISË DHE VENDI I PRINCIPATËS SË PRINCIT WILHELM WIED (7 MARS 1914 – 3 SHTATOR 1914) NË LINDJEN E SHTETIT MODERN

Në këtë paraqitje jam perpjekur të propozoj një përkufizim, përmbajtjet dhe kronologjinë e dhjetëvjeçarit që fillon nga Shpallja e Pavarësisë më, 28 nëntor 1912 deri në Rinjohjen Ndërkombëtare të Shqipërisë dhe Kufijve, më, 9 nëntor 1921, në aspektin e ekzistencës shtetërore, politiko-institucionale dhe njohjes nderkombëtare;

Tre janë ndarjet themelore të dekadës 1912-1921:

1. Pavarësimi i Parë dhe Njohja e Parë Ndërkombëtare e Shtetit;

28 nëntor 1912 – 3 shtator 1914;

2 Shqipëria në Luftën e Madhe – Dezintegrimi i Shtetit Nacional, Kushtetues, Laik dhe Europianist,

5 shtator 1914 – 30 tetor 1918;

3 Pavarësimi i Dytë dhe Njohja e Dytë Ndërkombëtare e Shtetit, Kufijve,

25 dhjetor 1918 – 9 nëntor 1921.

Secila periudhë është lexuar në planin e brendshëm, sipas veprës se kryer për një Shqipëri Nacionale, Kushtetuese, Laike dhe Gjithpërfshirëse nga njëra anë, dhe të kundërtës së saj, Shqipërisë si zgjatim i Perandorisë Osmane, për rrjedhojë, otomaniste, esadiste, e vogël, jo vitale, jo e të gjithëve.

Periudha e Principatës së Shqipërisë mars-shtator 1914, nuk mund të shkëputet, nga i gjithë procesi i ngritjes dhe rënies së Shqipërisë, nga 28 nëntori 1912 drejt 3 shtatorit 1914, para Luftës së Parë Botërore.

Nuk është një proces i pilotuar dhe artificial, madje edhe protagonistët e Vlorës nuk e kanë konsideruar të tillë dhe kanë qenë pjesëmarrës aktivë në procesin e jetëzimit të shtetit.

Ajo Principatë është pjesë e procesit të implementimit të vendimeve të Konferencës së Ambasadorëve në Londër (29 korrik 1913, data e njohjes së ekzistencës së shtetit shqiptar si subjekt i të drejtës ndërkombëtare). Vendimi është pranuar nga të gjitha Fuqitë e Mëdha dhe ka qene i detyrueshëm të pranohej edhe nga pjesët përbërëse të Shqipërisë.

Duke qenë se ky entitet shtetërorë ka qenë i njohur ndërkombëtarisht për Fuqive, i monitoruar me kujdestari të posaçme prej KNK, ka qenë po ashtu referenca themelore ku janë mbështetur patriotët e rrymës rilindase, pro europiane, edhe në Periudhën e Pavarësimit të Dytë, për të kërkuar rinjohjen e shtetit pas Luftës së Madhe, në Konferencën e Paqes dhe konferencat vijuese të ambasadorëve, deri me 9 nëntor 1921.

Nga pjesa më e madhe e shqiptarëve, Wilhelm von Wied është konsideruar edhe më tutje, si sovrani i ligjshëm i Shqipërisë, i njohur nga e drejta e brendshme e vendit dhe nga ajo ndërkombëtare.

Pra, Principata e Shqipërisë nuk ishte sipërmarrje individuale dhe as një organizëm artificial i implantuar nga “fuqitë imperialiste”, siç është pretenduar, por ishte pjesë integrale e procesit të shtetformimit, materializim i vendimit të Fuqive mbi shtetin, kushtetutën e brendshme, pozicionin ndërkombëtar të tij.

Edhe pse Fuqitë e Mëdha, për arsye të balancave ndërkombëtare, rivaliteteve mes njëra-tjetrës dhe nevojës për të angazhuar faktorin Essad Pashë Toptani, në stabilizimin e shtetit, nuk e njohën qeverinë e Vlorës, elita kombëtariste nga ana e vet, për hir të interesave madhore shtetformuese, u kanalizua tërësisht në zhvendosjen e shtetit në Durrës, në mbrojtjen e Mbretnisë, njohjen dhe nderimin e Wilhelm Wied-it;

Rruga e ndjekur nga Fuqitë e Mëdha për Shqipërinë ishte e njëjta që ishte ndjekur pas çdo revolucioni nacional në Ballkan, për të stabilizuar shtetërisht nacionet e reja të rilindura nga shtypja otomane: Greqi, Rumani dhe Bullgari: Principatë me princ europian nën monitorimin e garantëve (KNK), deri sa pjekja shtetërore të jetë e mjaftueshme, vitale dhe kombi të ecë vetë mbi boshte dhe parime të një vendi serioz europian.

Mbretërimi i Wied-it duhet të vendoset në kontekstin e marrëdhënieve ndërkombëtare të kohës, kur fuqitë europiane që ishin marrë vesht për krijimin e Shqipërisë, u përfshinë në një pështjellim të pangjashëm dhe pas fillimit të luftës, i gjithë themeli mbi të cilin ishte arritur konsensusi për Shqipërinë dhe Princ Wied-in, u shpërbë për të mos u rikthyer më kurrë mes tyre.

Faktorët që vepruan kundër krijimit e konsolidimit të tij, kanë qenë një kombinim i qartë mes forcave të brendshme konservatore dhe subjekteve të jashtme fqinje, të cilët vepruan me mjaft lehtësi në terrenin e ç’organizuar shqiptar, në injorancën dhe prapambetjen e theksuar kulturore të këtij vendi, në segmente të gjëra të të cilit gjurmët e shekujve të errët të sundimit aziatik ishin të dukshme, të gjalla dhe vepruese ndaj ringjizjes si Arberi.

Përndryshe, forcat në të mirë të stabilizimit të principatës ishin të kufizuara, në një elitë të emancipuar dhe në pasues të përhapur anëkënd vendit, pa unitet mes tyre, të dobët në pikëpamje financiare dhe me suport konstruktiv gati të munguar.

Me 3 shtator 1914, KNK mori pushtetet e besuar nga Princi, në emër të Fuqive të Mëdha të Europës, por kjo ishte një masë formale përballë kryengritësve pro-otomanistë për të shmangur vështirësitë dhe synimet e tyre akaparuese dhe shkatërruese të qenies shtetërore.

Shteti i parë shqiptar i njohur ndërkombëtarisht u rrëzua: Shqipëria e atëhershme vuante nga shkëputja me të kaluarën, vuante nga mospasja e një grupimi të gjërë shoqëror të emancipuar, vuante nga ekzistenca e një klasë drejtuese që e kishte pak të zhvilluar ndjenjën e përgjegjësisë kombëtare dhe rendte ende me fantazmat e ruajtjes së çifligjeve të dhuruara personale.

Janë edhe dy faktorë të drejtpërdrejtë që çuan në destabilizimin dhe rënien e shtetit shqiptar:

1. -hapja e frontit lindor dhe juglindor të luftës që e detyroi Austro-Hungarinë të tërhiqej përkohesisht nga Shqipëria, persa i perket fokusit e aktivitetit politiko-diplomatik dhe ushtarak, duke ia lënë fushën e lirë Italisë, Greqisë, Serbisë dhe Malit të Zi;

2 -Italia, klasa e saj politike e asaj kohe, me egoizmin e vet te shfrenuar nacional që zhdukte çdo gjurmë të sjelljes fisnike, për fat të keq, vendosi përdorimin si plaçkë shkëmbimi dhe ndarjeje të Shqipërisë:

Qe pikërisht Markezi di San Giuliano ai që propozoi në negociatat e para për aderimin e Italisë me Antantën, ndarjen e Shqipërisë me përjashtim të Vlorës në mes Serbisë dhe Greqisë.

Dhe kjo nuk ka qenë rastësore, mbasi ai nuk kishte qenë edhe ma përpara se sa në vitin 1914, një mbështetës i bindur i pavarësisë dhe tërësisë territoriale shqiptare, mbasi nuk besonte se ky popull kishte arritur fazën e mjaftueshme të pjekurisë dhe të ndërgjegjes së vet nacionale.

Pikënisja e negociatave që përfunduan me nënshkrimin e Traktatit të Fshehtë të Londrës, është një projekt marrëveshje që Ministri i Jashtëm Markezi di San Giuliano përgatiti me 9 gusht 1914, në bazë të të cilit, për të t’ia dalë me marrë nga Perandoria Dualiste, krahinat e Trentino-s dhe Alto Adige-s, Trieshtes, Istrias, Italia nuk do t’i kundërvihej përpjekjeve të vendeve ballkanike, që Shqipëria të ndahej mes Greqisë dhe Serbisë, në qoftë se Franca dhe Anglia e dëshironin; E gjitha kjo me kushtin që bregdeti nga Kepi Stylos deri në kufirin me Malin e Zi të neutralizohej, Vlora dhe hinterlandi i saj, do të duhej po ashtu të vendosej nën kontrollin ushtarak të Italisë. Projekti i San Giulianos, mbasi u aprovua nga Kryeministri Salandra dhe Viktor Emanueli III, iu përcollën, më 11 gusht 1914, në mënyrë shumë sekrete Ambasadorit Imperiali në Londër, për t’ia paraqitur Sir Edward Grey. Mbi këtë bazë u nënshkrua më pas Traktati i Fshehtë i Londrës, 26 prill 1915.

Në vend që të mbështeste Mbreterine e Parë Shqiptare, shtetin dhe nacionin e vogël, në Romë, para rënies së Wied-it, ishte vendosur copëtimi.

Heqja e mbështetjes italiane, Fuqisë së Madhe Mesdhetare dhe Adriatikase ende të papërfshirë në luftë, e dëmtoi rëndë interesin nacional të Shqipërisë, hapi për diskutimin copëtimin e saj, tregoi se Akti i 29 korrikut 1913 mund të abrogohej dhe për rrjedhojë, e gjitha kjo skenë e tratativave të fshehta, parapergatiti rrezimin e shtetit të parë shqiptar.

Sikur rrjedha e marrëdhënieve ndërkombëtare nuk do të shkonte drejt ballafaqimit të armatosur, zhvillimi politik, ekonomik dhe qytetërues brenda shtetit shqiptar, nën ombrellën e garancisë së KNK dhe Mbretit Wied, mendojmë se do të kishte qenë në parametra tejet të ndryshëm: Shqipëria do të bëhej shtet, fillimisht një Principatë autonome nën garanci ndërkombëtare e më pas Mbretëri e pavarur dhe sovrane, me në krye një mbret europian; ndasitë e brendshme do të vinin gradualisht duke u shuar; strukturat administrative e institucionale të shtetit do të bëheshin funksionuese; trupat greke, serbe e malazeze do të tërhiqeshin dhe mbrojtja e trojeve etnike shqiptare jashtë kufijve të Londres 1913, do të ishte një realitet veprues; Turqia do të shkurajohej nga ëndrra e saj për rikthim; Italia e diskretituar para forcave kombëtariste do të zhvendosej e turpëruar dhe e humbur nga bregu shqiptar i Adriatikut dhe Jonit; Austro-Hungaria do të vazhdonte të mbështeste rrugën e konsolidimit të projektit të saj të kahershëm për themelimin e shtetit ilirik, tashmë jo në kundërshti me Anglinë, por në aleance me atë; Fuqitë së bashku do të detyroheshin të garantonin me vepra jetën e shtetit të ri ballkanik që krijuan vetë.

Por kjo e gjitha ishte një ëndërr e gjysmës së mirë të shqiptarëve. Realiteti i brendshëm dhe i jashtëm, në koalicion të çuditshëm, funksiononte përkundër Kauzës Rilindase.

Trashegimia:

Pas Luftës së Parë Botërore, përfaqësuesit e popullit shqiptar të mbledhur fillimisht në Durrës në dhjetor 1918 dhe më pas në Lushnjë në janar 1920, rindërtuan një Shqipëri nga pikpamja institucionale që të ishte trashëgim i Principatës së Wilhelm von Wied:

1.Më 1918: udhëheqësit shqiptarë të elitës, që u rimblodhën në Durrës ne Kuvendin Kombetar, kanë menduar për të ndjekur, me ose pa princ Wied-in, legalitetin kushtetues të vitit 1914.

Rivendosja e Turhan Pashës në krye të qeverisjes së re në dhjetor 1918 ka qenë pjesë e përpjekjeve për të vendosur spektrin e kthimit të legalitetit të përiudhës së para Luftës së Parë Botërore.

2. Në janar 1920: Meqenëse Princ Wied-i nuk kishte abdikuar, nga pikpamja kushtetuese Shqipëria e Kongresit të Lushnjë konsiderohej edhe më tutje një Principatë. Prandaj delegatët zgjodhën një Këshill të Regjencës, të përbërë prej katër anëtarësh, nga secili prej katër komuniteteve fetare në Shqipëri, një bektashi, një sunit, një katolik dhe një orthodoks: Aqif Pashë Elbasani, Ipeshkvi Luigj Bumçi, Abdi Toptani dhe Dr. Mihal Turtulli.

Forcat më të rëndësishme politike shqiptare që ishin pro kthimit të Princ Wiedit kanë qenë: Aqif Pashë Elbasani, partia e kosovarëve, Mirdita, pjesa më e madhe e Shqipërisë së Jugut, Shkodra e Malësia.

Ndryshe nga përiudha e para LPB, edhe Italia, në bazë të deklaratave të ministrit të saj në Shqipëri, ishte e përgatitur të mbështeste një rikthim të Wied-it. Por ka qenë Ahmet Zogu njeriu që luftoi në mënyrë të spikatur kundër Princ Wiedit dhe opozita e tij ka qenë serioze dhe mendoj, më e rëndësishmja në planin e brendshëm kundër rikthimit në fron dhe në krye të punëve të Shqipërise.

(Me rastin e shënimit të 25-vjetorit të Eksodit të Bllacës në Qendrën përkujtimore “Bllaca 99”)

Nga Prof. dr. Skender ASANI

Teksa shkruante për dëbimin e shqiptarëve të Kosovës në vitin 1999, shkrimtari ynë Ismail Kadare e kishte kapur këtë moment nga një këndvështrim krejt të veçantë:
“Atë Kosovë, që e lanë si një të keqe, shqiptarët do ta mbushin përsëri me praninë e tyre, me djemtë dhe vajzat e bukura, me rrudhat e pleqve, me armatën e pathyeshme të foshnjeve e të fëmijëve, që do të përtërihen të gjitha, siç përtërihej jeta pas ikjes së mortajës…Duke u ndarë nga një natë e zezë tmerri, shqiptarët nuk duhet të harrojnë në jetë të jetëve atë që iu ndodhi. Jo për të rënë në kurthin e urrejtjes shterpë, por për të çmuar e për ta mbrojtur më mirë jetën e tyre…”, shkruante Kadare.

Edhe ne sot, kur po kujtojmë golgotën e Bllacës, e cila ndodhi para një çerek shekulli, në fakt po i shpallim luftë harresës, duke risjellë në kujtesë ato ngjarje që i dhan dinamikë më të përshpejtuar procesit të çlirimit të Kosovës, por edhe e globalizuan solidaritetin njerëzor të botës demokratike, që erdhi si rezultat i një fushate ajrore kundër makinerisë vrastare të regjimit serb të Millosheviqit.

Pra ne nuk po e harrojmë të kaluarën e dhimbshme, por po e çmojmë më tepër të ardhmen, që duhet të jetë më e sigurt, më dinjitoze dhe, fundja, më e njerëzishme.

Sa herë që puna bie të organizojmë ndonjë homazh, si ky i sotmi, vazhdimisht më ka përcjellur një dilemë në formë të pyetjes: A mjafton ta freskojmë kujtesën vetëm me ngjarje e evente, nëse ato nuk legjitimohen sipas një kulture institucionale-shtetërore?

Në kujtim të kalvarit të gjatë të të dëbuarve  të ‘99-ës, që përfundoi në luginën e Bllacës,  para pesë viteve këtu ku jemi sot u vu gurthemelit i Muzeut të gjenocidit serb ‘Bllaca 99’. Kjo ngjarje pati bekimin e dy qeverive tona, të Kosovës dhe Maqedonisë, ku Instituti i Trashëgimisë Shpirtërore dhe Kulturore të Shqiptarëve në Shkup, ishte ideator dhe kreator i kësaj nisme.

Pra ky ishte hapi i parë drejt legjitimimit të kujtesës në formë të kulturës institucionale, për çka Instituti ynë për çdo vit iu ka bërë oferta zyrtare institucioneve të Kosovës, përfshi edhe Kryeministrinë, Presidencën, që ky vend i quajtur Bllacë të ketë një trajtim më substancial, duke u nisur nga fakti se pikërisht këtu u ngjiz shtendërtimi i Kosovës , si rrjedhojë e vuajtjeve të njerëzve pas gjithë atyre ballafaqimeve jo të barabarta në mes të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe soldateskes kriminale serbe të Millosheviaqit, por edhe si rrjedhojë e hakmarrjes ndaj shqiptarëve pas fillimit të bombardimeve mbi caqet militariste serbe. Ideja jonë ishte dhe mbetet, që Bllaca të shndërrohet në një vendpelegrinazh për të nderuar dhe kujtuar viktimat e gjenocideve ndaj shqiptarëve në të gjitha kohërat. Me këtë ide i dalim borxh viktimave të luftërave dhe vuajtjeve, por shprehim edhe një protestë dinjitoze ndaj tendencave që e mohojnë gjenocidin në Kosovë, ashtu siç po mundohet të bëjë aktualisht edhe politika zyrtare e Beogradit, e cila është tepër e shqetësuar pasi që Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë në Hagë e shpalli gjenocid krimin e kryer në Serbrenicë, në korrik të vitit 1995, me ç’rast forcat serbe  vranë mbi 8.000 burra dhe djem myslimanë brenda pak ditësh. Pritet që gjenocidi serb të merr përgjigje të merituar edhe në Kombet e Bashkuara më 24 prill të këtij viti, andaj ky është edhe një moment reflektimi dhe mobilizimi institucional, me ndihmën edhe të diplomacisë së Shqipërisë, që edhe Kosova dhe shqiptarët të zëjnë vendin e merituar në  nivelet ndërkombëtare të ndëshkimit dhe penalizimit të Serbisë, ku ajo përfundimisht do të shpallej përgjegjëse dhe autore e shumë krimeve makabre që mbajnë vulën e gjenocidit në Kosovë. Do të doja që në 24 prillin  e vitit të ardhshëm në axhenëdn e OKB-së të përfshihet edhe një rezolutë e cila do të bënte përgjegjëse Serbinë për gjenocidin e kyrer në Kosovë.  

Prandaj, më vjen mirë që këtu në mesin tone sot ndodhet edhe drejtori i Institutit të Krimeve të Kryera Gjatë Luftës në Kosovë, i cili pëfaqëson zërin e qindra mijëra shqiptarëve fatkeq, të cilët në ato ditë të ftohta marsi e prilli- 1999 ishin të detyruar të braktisnin me dhunë shtëpitë e tyre. Ky ka qenë zatën edhe qëllimi final i regjimit të Millosheviqit, që në kuadër të projektit “Patkoi”, të realizojë ëndrrën shekullore serbomadhe për një Kosovë pa shqiptarë.

Shumë reporterë të huaj, por edhe vendorë, atëbotë Bllacën e kishin përshkruar si një vend ferri, ku vdekja ishte më afërt se këmisha e qullosur me djersë dhe gjak. Në skenën e quajtur Bllacë u luajt një tragjedi njerëzore,ndërkohë që regjisorët nga Beogradi komandonin fatin e qindra mijëra njerëzve, të cilët nga halli dhe zori ishin grumbulluar në kërkim të shpëtimti të jetëve.

Dhe ndodhi mrekullia. Gjithë ata lumej të rrëmbyeshëm të dëbuarish në Bllacë, për pak ditë u fashitën, sepse rrezet e ngrohta të solidaritetit triumfuan mbi retë e zeza të shfarosjes. U aktivizuan motrat dhe vëllezërit nga Maqedonia, të cilët ndihmën e tyre e dhanë përmes organizatave humanitare por edhe mbi baza individuale, sepse vetëm në këtë mënyrë mund të dështonte ideja e Gligorovit mbi korridorin që parashihte transferimin e shqiptarëve në vendet e treta pa i lënë ata të shkelin në tokën e Maqedonisë. “Korridori” i Gligorovit ishte menduar si zgjatim i planit “Patkoi” të Millosheviqit, në mënyrë që ideja ogurzeze për spastrimin etnik të trojeve shqiptare të zhvillohej papengueshëm. Por, ja që vetë shqiptarët e Maqedonisë, me bujarinë dhe mikpritjene tyre vëllazërore u bënë pengues të këtyre ideve fashizoide dhe për rrjedhojë Kosova pas 12 qershorit të vitit 1999 u rimbush sërish me shqiptarë, duke iu dhënë goditjen përfundimtare projekteve gjenicidale serbe.

Në përmbyllje të fjalës  sime sot,  do të doja të rikujtoj edhe një herë që Kosova duhet të përgatitet në mënyrë të gjithanshme që një ditë, kur t’i plotësojë të gjitha kushtet, ta parashtrojë padinë e saj pranë Gjykatës Ndërkombëtare Penale kundër Serbisë për kryerjen e gjenocidit në Kosovë. Bllaca, si vend ku gjenocidi serb la gjurmët e veta të pashlyera, mund të shërbejë si pikënisje dhe pikë orientimi i kësaj padie, por edhe gurthemel i një tradite shtetërore për të mos harruar tullat e vuajteve që u bënë kala e shtetit të Kosovës.

Bllacë, 08. 04. 2024

Mehmet PRISHTINA/

Shqiptarët duke e parë situatën e rënduar nën sundimin osman dhe lëvizjet politike brenda oborrit të Portës së lartë, krerët shqiptar u rreshtuan krah forcave kryengritëse në revolucionin xhon turk. Ky rreshtim ishte edhe si pasojë e premtimeve të kësaj lëvizje për autonominë e Shqipërisë.

Levizja shqiptare, qysh në fillim të ardhjes në pushtet të xhon turqve u tradhetua dhe si rrjedhojë prijësit tanë u organizuan dhe shpërthyen kryengritjen në Vilajetin e Kosovës më 1910. Kjo kryengritje e popullit tonë u futi frikën pushtuesve turq dhe ata e shtypen atë duke kryer masakra dhe mizori të paparë mbi kombin tonë.

Më 1911, malësorët të prirë nga patrioti Dedë Gjo Luli, ngritën flamurin kombëtar në Deqiq, duke filluar kështu kryengritjen antiosmane për liri dhe pavarësi të trojeve shqiptare.

Dedë Gjo Luli, si një burrë i urtë e largapamës, pas ngritjes së flamurit, i dha patriotit e dijetarit Hasan Prishtina flakadanin prijës për ideimin dhe krijimin e shtetit të ri shqiptar. Kjo rezultoi me kryengritjen e madhe mbarëkombëtare që çoi deri në çlirimin e Vilajetit të Kosovës deri në Shkup, në gusht të vitit 1912 me kryngritje të tilla!

Pa Deqiqin e malsorëve të Dedë Gjo Lulit, të vitit 1911, pa çlirimin e Shkupit më 12 gusht të vitit 1912 dhe Kuvendit të Shkupit, të datës 14 retor të vitit 1912, ku Hasan Prishtina kalon nga kërkesa për autonomi, në kërkesën për pavarësinë e plotë dhe krijimin e shtetit të pavarur shqiptar, nuk do ta kishim as Vlorën e 28 nentorit 1912.

Vëllezër e motra të të gjitha viseve shqiptare, të dashur vëllezër malesorë, sot jemi në një situatë ndryshe, lufta jonë po vazhdon, por në tjera kushte dhe rrethana politike e organizative. Populli ynë tani është më i fuqishëm se asnjëherë, andaj tani është koha që të rikthejmë pikat politike të Hasan Prishtinës për shqiptarët, pika këto që u përkrahën nga të gjithë patriotët e kohës, edhe nga malesorët e Dedë Gjo Lulit e deri te komandanti legjendar i UÇK-së, Adem Jashari.

Urime shqiptarë kjo dotë e shënuar në histori me shkrinja të arta dhe I perjetshem qoft kujtimi për Ded Gjo Lulin nga Bardhaj i Tuzit.

Nga Evarist Beqiri

Kjo kartëvizitë e Ismail Qemalit shfaqet për herë të parë për publikun. Ajo ruhet në arkivin e familjes “Vlora”. Prandaj, shfrytëzoj rastin për të falënderuar z. Darling Vlora, stërnipin e Ismail Qemalit, për vendosjen e saj në dispozicion. Ajo i përket periudhës 1908-1912, kur Ismail Qemali shërbeu si deputet i Vlorës në parlamentin otoman. Në kartëvizitë shkruhet qartë, shkurt dhe thjesht: Ismail Qemal Bej, deputet i Vlorës…

Me triumfin e Revolucionit Xhonturk u rivendos Kushtetuta, u rikthye parlamenti dhe pluralizmi politik në jetën politike otomane. Në zgjedhjet parlamentare të nëntorit të vitit 1908, Ismail Qemali u zgjodh deputet i Vlorës. Ishte nëntori i vitit 1908, kur Ismail Qemali arriti në Stamboll si deputet i Vlorës dhe i Beratit, por faktikisht ai ishte përfaqësues i të gjithë Shqipërisë. Turqit e Rinj kishin fituar pushtet dhe ndikim të madh. Ata bënë çmos për ta penguar ardhjen e Ismail Qemalit e për të mos pasur ndonjë pritje me karakter zyrtar ndaj tij. Megjithatë, pritja nga ana e kolonisë shqiptare dhe miqve të tij ishte e shkëlqyer. Një varg i gjatë njerëzish e pritën dhe e shoqëruan Ismail Qemalin nën tingujt e bandës muzikore deri te Klubi i Shqiptarëve, ku u mbajtën disa fjalime patriotike. 

Të nesërmen Kryeministri (Veziri i Madh), Qamil Pasha, i kërkoi takim Ismail Qemalit. Qamil Pasha i propozoi Ismail Qemalit që të bënte pjesë në qeverinë e tij, dhe të merrte postin e ministrit të Punëve të Jashtme. Ismail Qemali e pranoi në parim postin, por kishte dëshirën që para se të bëhej një ndryshim i tillë dhe për të përforcuar pozitën e Vezirit të Madh, të bëhej një votim në parlament për politikën që ai donte të ndiqte…

Kur parlamenti turk u mblodh më 17 dhjetor 1908, ai kishte 26 deputetë që vinin nga katër vilajetet shqiptare dhe që përbënin grupimin e tretë më të madh etnik në parlamentin osman. Pas fitores së Revolucionit Xhonturk, lufta politike për të drejtat kombëtare të popullit shqiptar do të mbartej edhe në parlamentin osman. Dy rrymat kryesore që ishin shfaqur te Turqit e Rinj në azil, nacionalistët turq dhe liberalët osmanë, po rishfaqeshin tani edhe në Parlamentin Osman. Nga njëra anë ishin liberalët, që favorizonin njëfarë decentralizimi dhe të drejta autonomie për minoritet kombëtare dhe fetare, nga ana tjetër, ishin nacionalistët, që kërkonin ta forconin më tepër autoritetin qendror dhe sundimin e turqve. Shumica e deputetëve shqiptarë i përkisnin grupit të parë. Me ata u bashkuan edhe disa deputetë të tjerë, kryesisht të krishterë. Në këtë mënyrë ata formuan Partinë Liberale (Ahrar), nën lidershipin e Ismail Qemal Vlorës, e cila i përkiste opozitës parlamentare. 

Ai ishte lideri i opozitës liberale multietnike në parlamentin osman. Ai do të vijonte deri në vitin 1912, betejën e tij parlamentare për reforma administrative decentralizuese, me qëllim njohjen e autonomisë rajonale dhe të drejtave etnike për popujt e ndryshëm në perandori. Ismail Qemali e shpalosi shkëlqyeshëm platformën partiake në një intervistë për gazetën londineze “Pall Mall”, në janar 1909. Ai deklaroi se, shpëtimi i vetëm për Turqinë, është garantimi i lirive të plota. Turqit, grekët, sllavët, armenët, shqiptarët, arabët dhe të gjithë popujt e tjerë të Perandorisë duhet të qëndrojnë të barabartë. Pretendimi se turqit duhet të zënë vendin e parë është një “broçkull”. Ismail Qemali kërkonte që Turqit e Rinj të dilnin hapur dhe të hiqnin dorë nga sekretet, maskat dhe takimet në mes të natës. Ismail Qemali kërkonte që ushtria, marina dhe administrata civile të ishin të hapur për të gjitha kombësitë dhe të gjitha besimet, dhe ata që ishin më të aftët duhet të zinin vendet më të mira. Gjatë ditëve të para të  mbledhjes së parlamentit, si doyen-i i politikanëve osmanë, Ismail Qemali kreu detyrën e kryetarit të parlamentit.

Patrioti Jani Vruho e përshkruan kështu aktivitetin e Ismail Qemalit në parlamentin osman: “Koha po na tregon zotrinë e tij, zotin Ismail Qemal Vlorën nga më të mirët e të gjithë deputetëve shqiptarë! Populli Shqiptar ka borç i tërë anë e mbanë t’i jap votën e tij këtij burri, i cili u rrëfye kaq trim e guxonjës, duke i mburrur të drejtat e tërë Shqipërisë”.

Qëndresa e Ismail Qemalit ndaj xhonturqve, të cilët arritën deri tek sulmi fizik ndaj tij në parlamentin osman, u lartësua edhe nga shtypi ndërkombëtar. Shtypi përdori ndaj Ismail Qemalit epitete si, “shqiptari zemërluan”, “trimi dhe i larti burrë shqiptarë”. Gazeta londineze Daily Telegraf, do të shkruante se në parlament: “Zëri i Ismail Qemal Beut ka rëndësinë e 100 zërave”. Ndërsa gazeta “Albania”, theksonte se, Ismail Qemali tregoi kurajë morale dhe e nderoi emrin e shqiptarit kudo në botë.

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 6 Prill 2024

“The Christian Science Monitor” ka botuar, të hënën e 9 janarit 1933, në faqen n°12, rrëfimin e reporterit amerikan Reuben Henry Markham rreth borgjezimit (zhvillimit) asokohe të Shqipërisë, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Shqipëria po borgjezohet

Është zakon që udhëtarët dhe shkrimtarët t’i referohen Shqipërisë si toka që kaloi me një kërcim nga mesjeta në shekullin e njëzetë në çështjen e transportit; për shembull, nga gomerët e grumbulluar te aeroplanët. Por ndryshimi i shpejtë në jetën shoqërore dhe politike të Shqipërisë është akoma më interesant.

Shqipëria është e mbushur me rrënoja fortesash. Ato janë simbole të organizimit të saj shoqëror të së kaluarës – ose mungesës së tij. Pronarët e tokave, shumë prej të cilëve ishin bejlerë dhe disa pashallarë, dominonin vendin, secili zot i mbretërisë së tij të vogël ose më të madhe. Masa e popullit u shërbente atyre si bujkrobër.

Rezultati ishte varfëria e tmerrshme, analfabetizmi i plotë, padrejtësia e madhe dhe kaosi i përgjithshëm. Nuk kishte rrugë të mira dhe pak ura të klasit të parë. Asnjë qytet modern, një mungesë e plotë e akomodimeve në hotele, pa kulturë popullore dhe pak siguri.

Në atë kohë nuk ekzistonte ndërgjegjja kombëtare shqiptare, por në fillim të shekullit të sotëm pati shenja zgjimi. Kur krerët e kësaj lëvizjeje të re nisën një kryqëzatë për një Shqipëri të pavarur dhe të bashkuar, panë se bejlerët përbënin një pengesë pothuajse të pakapërcyeshme.

Kishte dy mënyra historike për të kapërcyer kundërshtimin e tyre : njëra ishte që një princ të vinte nga jashtë dhe të zbatonte rendin në Shqipëri me ndihmën e huaj, dhe tjetra ishte që një nga krerët vendas të fitonte epërsi mbi të gjithë rivalët e tij. Të dyja mënyrat u provuan dhe një kombinim i të dyjave pati sukses. Një udhëheqës vendas, i riu, i vrullshëm dhe i aftë Ahmet Zogu, pas shumë revolucioneve dhe shumë mundi, iu imponua Shqipërisë me ndihmën jugosllave dhe italiane dhe u bë Mbret me emrin Zogu i Parë.

Njerëzit e rëndësishëm tani janë organizatorët, oficerët, shefat inteligjentë të departamenteve, shefat e policisë, sipërmarrësit mendjemprehtë, burokratët dominues. Mbreti Zog mbështetet me zjarr nga një grup i ri njerëzish të arsimuar dhe të punësuar.

Këta burra kanë formuar një këndvështrim krejtësisht të ri në Shqipëri. Ata janë për ligjin, stabilitetin, komunikimin e sigurt, policët kompetentë, gjyqtarët e drejtë dhe një ushtri të fortë. Ata do të shkatërroheshin plotësisht nga revolucionet dhe rikthimi i dominimit të baronëve (bejlerëve) të vjetër të tokës.

Shqipëria është borgjezuar patjetër. Për rrjedhojë, kundërshtimi ndaj Mbretit Zog është zhdukur në masë të madhe. Prosperiteti i gjithë inteligjencës shqiptare varet nga ai ose nga dikush tamam si ai. Ai ka inauguruar një sistem që për shumicën e shqiptarëve të arsimuar është i mirë. Atyre iu pëlqen. Sepse do të thotë një rrogë mujore, rroba të bukura, një shtëpi dhe tokë, pak kulturë dhe një vend në botë. Këta liderë borgjezë mund të luftojnë mjaft ashpër mes tyre për kontratat, koncesionet dhe punët më të mira, por secili prej tyre mbetet për Mbretin dhe sistemin e tij.

Kjo do të thotë, për shumë vëzhgues politikë, se ushtria, e cila është shumë aktive, do të bëhet një forcë e madhe politike dhe shoqërore; se do t’i akordohet një vend i lartë në rendin shoqëror dhe se ndoshta do të zhvillohet një burokraci e ngurtë. Ndoshta me kalimin e kohës do të lindë një oligarki.

Por pikërisht tani Shqipëria e gjen veten në atë fazën e parë të lezetshme ku jakat e bardha dhe kostumet formale kanë përparësi ndaj kostumeve tradicionale të bejlerëve dhe ku rrugët e drejta, orkestrat, tualetet dhe llogaritë bankare preferohen në vend të pyjeve dhe luginave të mbushura me bujkrobër. Sistemi borgjez përfaqëson një përmirësim të konsiderueshëm ndaj feudalizmit dhe Shqipëria duket se ka interes të ndjekë rrugën që ka marrë ose po ndjek secili nga fqinjët e saj perëndimorë.

R. H. M. (Reuben Henry Markham)