Komente – Page 85 – Dielli

EDHE 145 VJET PAS LIDHJES SHQIPTARE TË PRIZRENIT, SHQIPTARËT ENDE JANË NË KËRKIM TË NJË HASAN PRISHTINE TË DYTË

June 14, 2023 by s p

Lidhja Shqiptare e Prizrenit sot nuk do të duhej të mësohej vetëm si një leksion në orët e para të mësimit nëpër shkollat tona. Ajo parasegjithash do të duhej të mbindërtohet si ndërgjegje e pastër politike për të gjithë ata që e kan pasion marrjen me punë të rënda shtetërore e institucionale. Sot fatkeqësisht kemi plot politikan të zgjuar, por ata ende vuajnë pasojat e robërisë së brendshme shpirtërore, si rezultat i egove të mëdha, sepse, siç thonë psikologët, robëria e brendshme i pengon njerëzit ta perceptojnë drejt lirinë e jashtme.

Nga Mehmet PRISHTINA

Kur u mbajt Lidhja e Prizrenit, shqiptarët ishin të dekdisur në të katër anët dhe ishte vështirë të grumbullohen në një vend për të marrë vendime historike. Mirëpo ideali kombëtar ishte më i madh se kapriciet individuale, prandaj ajo depërtoi në zemrat e çdo idealist dhe e ndezi zjarrin e atdhedashurisë në të gjitha cepet e viseve shqiptare.

Sot kur rrethanat kanë ndryshuar në favor të proceseve për të cilat shqiptarët kishin luftuar me shekuj, a mund të themi se klasa politike – edhe në Kosovë edhe në Shqipëri, po e neglizhon peshën dhe vizionin e Lidhjes së Prizreni, duke mos punuar në frymën e saj?

Tani kur po shënojmë 145 vjet nga organizimi i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit , një ngjarje kjo me karakter panshqiptar që për herë të parë në histori fermentoi energjitë e brendshme politike e ushtarake kombëtare, para nesh sërish shtrohet një pyetje e pashamangshme: Sa arriti kjo ngjarje e madhe historike të prodhojë një unitet në rrafshin e veprimit politik në hapësirat ku jetojnë aktualisht shqiptarët?

Pas Kuvendit të Lezhës të marsit të vitit 1444, nën organizimin e Gjergj Kastriotit Skënderbeu dhe udhëheqësve të principatave, përkatësisht të princave shqiptare në shekullin e 15, Lidhja e Prizrenit do të mbetet platforma më gjithëpërfshirëse e aspiratave shqiptare për unitetin kombëtar dhe territorial të tyre.

Lidhja Shqiptare e Prizrenit nuk erdhi vetvetiu dhe spontanisht si ngjarje e shkëputur nga konteksti i kohës. Sikundër dihet, Komiteti i Stambollit i themeluar nga ajka kombëtare e kohës, më 1877, me qëllim të çlirimit dhe të ruajtjes së territoreve shqiptare nga hegjemonizmi sllave dhe ai grek, pasi që Perandoria turke pas Tanzimatit (1848) dhe luftërave ruso-turke më 1875/76, me shpejtësi po goditej dhe tronditej nga e ashtuquajtura “Kriza Lindore”, me kohë kishte nuhat rrezikun e copëtimit të trojeve të tyre, andaj, me shpejtësi themeloi “Komitetin e Shpëtimit” të trojeve etnike.

Historia e formimit të Lidhjes së Prizrenit na ka dëshmuar një fakt të pamohueshëm se pa përfshirjen e ajkës së kombit, që përbëhet nga intelektualët dhe atdhetarët më të devotshëm, liria dhe pavarësia kombëtare nuk do të arrinte asnjëherë. Kjo komponentë u vërejt që në Komitetin e Stambollit, i cili përbëhej nga një plejadë intelektualësh më të shquar të kombit: Pashko Vasa, Jani Vreto, Ymer Prizreni, Zia Prishtina, Sami Frashëri, Ahmet Korenica, Mihal Harito, Iljaz Dibra, Mehmet Ali Vrioni, Seid Toptani, Mustafa Nuri Vlora, Mon Tahiri etj. Këtyre intelektualëve do t`u bashkohet ideologu dhe patrioti i shquar i familjes së njohur Frashëri, Abdyl bej Frashëri.

Bashkimi i këtyre figurave të shquara të kombit, i hapi rrugën të gjitha aksioneve politike e ushtarke të shqiptarëve që ndodhën pas firmosjes së Marrëveshjes së Shën Stefanit mes Rusisë dhe Turqisë, ku Shqipërisë nuk iu njoh asnjë e drejtë territorial. Kështu lindi edhe Lidhja e Prizrenit , e cila u mblodh si kundërvënie ndaj aspiratave për copëtimin e viseve shqiptare.

Ajo çka e bën të veçant këtë Lidhje ishte fakti se delegatët që morën pjesë në Kuvendin Mbarëkombëtar kishin si ajtmotiv pune një unitet të plotë mendimi e veprimi pasi që të gjithë qenë të vendosur për të kundërshtuar me çdo çmim copëtimin e trojeve shqiptare dhe për të mbrojtur tërësinë tokësore të Shqipërisë.

Karakteri dhe programi plitik i Lidhjes së Prizrenit do të shërbejë për shumë dekada si udhërrëfyes i atdhetarëve shqiptarë, të organizuar në grupime e orientime të ndryshme politike e ideologjike. E përbashkëta e këtij udhërrëfimi ishte vendosja e interesave kombëtare mbi ato partiake e ideologjike. Vendosja e Atdheut mbi çfarëdo lloj interesi personal, siç veproi edhe kolosi kombëtar Hasan Prishtina, i cili mbetet shembull unik në historinë politike shqiptare, me vetëfljimin e tij për interesin e përgjithshëm kombëtar, duke hequr dorë nga të mirat materiaiale e fianciare që pati.

Për më tepër, siç shkruan edhe Fatmir Lekaj, Hasan Prishtina është edhe kryeideologu i Lëvizjes Kombëtare Shqiptare për çlirimin e Kosovës me vise pas vitit 1912, i cili përveçse inspiroi dhe inkurajoi shumë të tjerë (për vazhdimin e përpjekjeve për çlirimin e Kosovës me vise), i përfaqësoj dinjitetshëm këto përpjekje, qoftë në aspektin diplomatik si fillimpërpjekje për ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës në kuadër të bashkësisë ndërkombëtare (SHBA-së etj.), qoftë në aspektin e orientimit të duhur politik të grupeve kaçake në Kosovë dhe në vise të Kosovës, dhe qoftë në aspektin e ruajtjes së karakterit çlirimtar të këtyre përpjekjeve për çlirimin e Kosovës: si të drejtuara kundër regjimit të Beogradit dhe jo si të drejtuara kundër popullatës civile serbe në Kosovë.

Kanë kaluar mbi një shekull dhe shqiptarët janë në kërkim të një Hasan Prishtine të dytë, i cili vizionin e udhëheqjes do ta bazonte mbi parimet e pastra kombëtare, që nënkupton sakrifikimin e egos personale në favor të kauzës shqiptare.

Sot fatkeqësisht kemi plot politikan të zgjuar, por ata ende vuajnë pasojat e robërisë së brendshme shpirtërore, si rezultat i egove të mëdha, sepse, siç thonë psikologët, robëria e brendshme i pengon njerëzit ta perceptojnë drejt lirinë e jashtme.

Do të tingëllonte anakronike të kërkojmë që shqiptarët të vazhdojnë të mbajnë kokën prapa dhe të kufizohen vetëm në forume të brendshme kombëtare, siç ishte edhe Lidhja e Prizrenit. Por, ajo çka është e pafalshme për liderët aktual shqiptarë, ndërlidhet me mosbashkëpunimin dhe moskoordinimin në mes tyre.

Sfidat janë shumë më të mëdha se kapriciet individuale të politikanëve tanë, prandaj duke kultivuar frymën e unitetit dhe bashkërendimit që pati Lidhja e Prizrenit, Liderët tanë në Prishtinë, Tiranë , Shkup, Podgoricë e Luginë të Preshevës, do të duhej të mblidhen dhe të takohen më shpesh në mes veti se sa me politikanët tjerë të rajonit. Atdhetarët shqiptarë nuk u flijuan vetëm për një copë lirie që e gëzojmë ne sot. Ata u flijuan mbi të gjitha për një kauzë panshqiptare e cila do të sillte më shumë mirëkuptim e harmoni të brendshme kombëtare, si parakusht i ndërtimit të urave të bashkëpunimit dhe integrimit edhe me popujt tjerë në kuadër të ombrellës euro-atlantike.

HISTORIA E LIBRIT SHQIP NË NJË VËSHTRIM TË INICIMIT DHE LËVRIMIT NË KONTEKSTIN E ZHVILLIMEVE KULTURORE EVROPIANE

June 9, 2023 by s p

Evalda Paci/

Akademia e Studimeve Albanologjike Tiranë evaldapaci@gmail.com

Rreth historisë së shkrimit shqip dhe disponimit të ekzemplarëve të rrallë të tij flitet mjaftueshëm në studimet tona prej më se një shekulli. Një traditë gjurmimesh që ka në vëmendje librin shqip si model i reflektimit të një kulture të caktuar dhe më tej, të receptimit të saj në rrethe të lëvrimit dhe të përhapjes së tij ka orientuar dhe studiuesit e ditëve tona ndaj një kuadri që kërkon të pasurohet më tej, me të dhënat që ofrojnë bibliotekat dhe burimet arkivore që më së fundi janë pasqyruar në studime të posaçme. Ndaj vështrimesh të një natyre komplekse grishin veprat e letërsisë së vjetër shqipe dhe në ditët tona, ndërkohë që për indice që duhet të ishin të saktësuara prej kohësh, përafrimet na propozohen nga studiues që kanë kryer vëzhgime mbi tekstet dhe kontekstin e përveçëm që lidhet me to. Historia e shtypshkrimit evropian lidhet pazgjidhshëm dhe me zhvillimet e kulturës së librit në botën tonë e një fakt të tillë e dëshmojnë dhe e përforcojnë të dhënat përfaqësuese në botimet përkatëse. Tipografi të caktuara në viset italike qenë vatër e përurimit të kësombllave të veprave të kësaj letërsie, duke i konkretizuar këto të fundit dhe në hapa të rëndësishëm të përmbylljes. Vetë historiku i këtyre enteve të shtypit, i evidentuar në jo pak raste në një dokumentacion të hollësishëm të përpiluar në shekujt XVI-XVII, ndihmon në njohjen e ecurisë drejt botimit të veprave themelore në letërsinë e vjetër shqipe dhe të vetë sprovave të autorëve të tyre.

Fjalë kyçe: histori e shkrimit, studime, kulturë, libri, tipografi.

THE HISTORY OF THE ALBANIAN BOOK IN A VIEW OF INITIATION AND DEVELOPMENT IN THE CONTEXT OF EUROPEAN CULTURAL DEVELOPMENTS

Evalda Paci

About the history of Albanian writing and the disposition of its rare specimens, enough has been said in our studies for more than a century. A tradition of tracing that takes into account the Albanian book as a model of the reflection of a certain culture and further, of its reception in the circles of cultivation and its spread has oriented the researchers of our days to a framework that seeks to be enriched more further, with the data provided by libraries and archival sources that have recently been reflected in special studies. For views of a complex nature, the works of old Albanian literature are torn apart in our days, while for indices that should have been precise for a long time, approximations are proposed to us by researchers who have carried out observations on the texts and the specific context related to them. The history of European printing is inextricably linked with the development of book culture in our world, and such a fact is proven and reinforced by the representative data in the relevant publications. Certain typographies in the Italic years were the hearth of the inauguration of the works of this literature, concretizing the latter and in important closing steps. The very history of these press entities, evidenced in quite a few cases in a detailed documentation compiled in the XVI-XVII centuries, helps to know the progress towards the publication of the basic works in the old Albanian literature and the trials of their authors themselves.

Keywords: Albanian writing, tradition, researchers, history, documentation.

See Insights and Ads

Boost post

Comment

Humanizmi dhe vlerat e tij nuk vdesin kurrë…!

June 5, 2023 by s p

nga Jozef Radi/

Fjala e mbajtur te Vatra mbi librat “Pertej Harrimit” dhe “William Shakespeare”

Të nderuar miq,

Së pari ju falenderoj të gjithëve për kët pjesmarrje të përzgjedhur dhe cilësore me të cilën ju na keni nderuar në përkujtimin e figurës së Abdulla Ramit.

Shpesh, Shqipëria jonë e vogël ka prodhuar figura dhe ngjarje më të mëdha se fuqia e saj, e një prej këtyre njerëzve që më ka habitur e mahnitur, në kushtet e heshtjes së plotë, ka qenë edhe figura e Abdulla Ramit. Para shtatë vitesh, unë po edhe pjesa dërrmuese e shqiptarëve, nuk kishim asnjë koncept sado të vakët se kush ishte Abdullah Rami! Dmth e gjithë vepra dhe kontributet e këtij njeriu ishin shuar, ishin harruar, ishin shkelur, ishin dhunuar dhe si ata çelësat e fatit ishte hedhur në mes të detit, për mos t’u gjetur kurrë më. Pra, e gjithë vepra dhe kontributi intelektual i Abdulla Ramit ishin ai çelësi i hedhur në detë. dhe ky çelës do të vazhdonte të ishte në fund të detit, sikur një mbesë e tij, ajo që ai e kishte pagëzuar me emrin në ditën e lindjes, me një kurajo të jashtzakonshme dhe me një përkushtim të rrallë në historinë e kërkimeve mbi jetën e paraardhësve, ka vendosur që t’i shkojë deri në fund kërkimit të gjurmëve të gjyshit të vet… dhe kështu ajo fillon të grumbullojë materiale dhe histori të rrëfyera përgjat një periudhe katër vjeçare për të parë se cili është vërtet gjyshi i saj, cili është formati i këtij njeriu që ajo e njihte kryesisht prej të thënave të nënës së saj… Pra, një vajzë hyn thellë detit të harrimit për të gjetur të vërtetën e gjyshit të saj, për të cilin nuk i flet askush, veç nënës së saj…

Ajo që të trondit dhe më pas kapërcen përmasat e çdo përfytyrimi është se hap pas hapi ajo zbulon mjaft gjëra që e trondisin së thelli, dhe jo vetëm e shtyjnë të jetë kokforte për t’i shkuar deri në fund qëllimit të saj, ku ajo jo vetëm do të gjejë se kush ishte vërtet gjyshi i saj, por edhe të heqë e të pastrojë me kujdes gjithë baltën dhe pluhurin që është hedhur mbi gjyshin e saj… edhe të nisë të ngrejë edhe monumentin e një njeriu që bota kishte vendosur ta harronte.

Pikërisht në këtë çast do të takohesha me figurën e Abdulla Ramit dhe ky ishte kulmi magjik ku zonja Xhomaqi Godo do të më ofronte dashamirësisht edhe çelësat për t’u futur në të vërtetën e gjyshit të saj tashmë të humbur, por jo të shlyer si mendonin kundërshtarët e tij…

Për t’i hedhur një sy punës së saj disavjeçare më duhej tashmë të shfletoja krejt një vepër… Prej asaj dite, me zonjën Xhomaqi-Godo kemi një lidhje, e cila vazhdon edhe sot e me siguri do të vazhdojë edhe më tej e më gjatë.

Jam mahnitur me punën e zonjës Godo, e cila ka kryer atë cikël që quhet Ringjallja e Njeriut. Ermira Xhomaqi Godo, e ringjalli gjyshin e saj: Abdulla Ramin. Një akt që të prek në shpirt, sepse siç e theksoi edhe zoti Rexha, që bëri një itinerar relativisht të plotë të rrugëtimit të jetës dhe veprës së këtij Njeriu, është rrugtimi i një intelektuali të kompletuar, që e do thellësisht vendin e vet dhe pranon gjithçka që mund t’i jepet si ndëshkim nga pushteti, vetëm në emër të dashurisë për vendin e vet.

Abdulla Rami është pjesë e një bashkësie të madhe intelektualësh që u shkolluan jashtë Shqipërisë, në universitetet më të mira të Europës, në vitet ’30. Ata erdhën në Shqipëri si idealistë, për t’i dhënë dorën vendit të tyre që të ishte pjesë e Europës. Pikërisht kjo shtresë, kjo klasë intelektuale, që do ta kishte lakmi çdo vend i botës, pëson njëherit dramën edhe tragjedinë më të madhe në histori dhe e vërteta e saj ende s’është as e thënë as e shkruar si duhet, e në këtë botë ka pak njerëz si Ermira Xhomaqi, që u shkojnë deri në fund çeshtjeve të mëdha si kjo e së vërtetës së intelektualit Abdulla Rami…

Këtu përballë jush, janë sot dy libra, ku është puna këmbëngulëse një mbese për të mbrritur tek e vërteta e gjyshit të saj, e shtrirë në gjashtë vite. Kjo është një përpjekje titanike, për të mos lënë që gjyshi i saj të harrohet!

Ajo çka është më interesantja e këtij rrugëtimi të saj ëshët se Diktatori dhe Intelektuali si kurban i tij, janë për çudi edhe prej një zone, edhe shokë të dikurshëm të Liceut të Korçës, edhe të një Universiteti si ai i Monpeljesë në Francë, pra me të njëjtën mundësi për t’i shërbyer vendit të tyre. Diktatori zgjedh një jetë aventureske, i regjistruar në Universitetin e Monpeljesë, ku nuk figuron asnjë provim i dhënë prej tij, edhe pse regjistrimi vazhdon të jetë i përvitshëm, edhe pagesa e bursës që bën shteti shqiptar në adresë të tij është e plotë, derisa një ditë, ministri i Arsimit, Mirash Ivanaj, në vitin 1934, ia ndërpret bursën, shpërblimin e padenjë ndaj një studenti që nuk e donte shkollën, e çka vite më vonë atij do t’i kushtonte jo vetëm burgun po edhe vdekjen.

E ndërsa Abdulla Rami vazhdon studimet edhe me energjitë e veta mbaron universitetin. Kemi kështu një përballje disi të çuditshme, mes njeriut që i shërben atdheut, e që shkollohet ashtu si duhet dhe shkon të kryejë me devotshmëri shërbimin ndaj atdheut… dhe Diktatorit që nuk jep asnjë provim dhe dikush e përzgjedh që ai të ngjitet në majën më të lartë të piramidës së shtetit shqiptar… i cili ndëshkimin më të parë ua bën pikërisht atyre shokëve të vet të dikurshëm, njerëzve skrupolozë në studime, dy figurave që do të shfaqen dinjitetshëm në jurisprudencën shqiptare: Abdulla Ramit dhe Abaz Omarit, (të cilin diktatori e kishte edhe të afërm), që i gropos edhe vendos t’i zhdukë përfundimisht edhe pse s’i kanë bërë asnjë të keqe kujt, thjesht pse përballë tij ata kanë dëshmuar vlerat e tyre… Këto dy figura dhe ajo e diktatorit krijojnë edhe imazhin e një kohe që po vinte: Shqipëria ka vendosur të nderojë injorantët dhe injorancën, njerëz që s’kanë energji për të përfunduar një shkollë apo studimet e t’i shërbejnë atdheut të tyre dhe të mos vlerësojnë e nderojnë njeriun që i përkushtohet studimeve edhe atdheut, një taksë që populli shqiptar vazhdon t’ua paguajë prej 80 vitesh udhëheqësve të tij… dhe taksë relativisht e rëndë.

Dëshiroj të them edhe pak fjalë edhe për veprën e Hugoit mbi “William Shakespeare” që e theksuan edhe zotërinjtë Paja dhe Rexha, por unë desha të nënvizoj edhe një fakt: Hygonë e përzënë nga Parisi dhe ai detyrohet të jetojë në ezil, i izoluar në një ishull të Anglisë, së bashku me familjen, ku çdo mëngjes ai do të shihte Lindjen e Diellit, si një nga kënaqësitë e rralla të tij.

Kjo vepër vjen si rezultat e një kërkese që i biri i Hugoit, Fransua, i kërkon të atit që t’i shkruajë parathënin e përkthimit të disa veprave të Shekspirit prej tij… kështu Hugoi merr përsipër ta shkruajë atë parathënie, e cila zgjati disa kohë dhe u shfaq si libër më vete dhe jo thjesht si parathënie, kështu erdhi edhe kjo kryevepër e Hygoit e lidhur me Shekspirin, pra një Gjeni që shkruan n’emër të një tjetër Gjeniu… Por ajo që i jep aureolën ardhjes në shqip së kësaj vepre, është diçka tjetër… Në shqip kanë kontribuar shumë përkthyes të njohur për veprën e Hugoit, por veprën e tij “William Shakespeare” askush s’ka pasur guxim ta prekë me dorë… sepse në shqip ajo do të kishte një histori tejet të veçantë.

Kët vepër mbi Shekspirin e merr përsipër një i burgosur politik, i cili mbas 20 vitesh në burgun e Burrelit, do ta sjellë në shqip Shekspirin e Hugoit!

Abdulla Rami, tashmë i interrnuar në Gosë të Kavajës, n’atë të përditshëm e tij të rëndomtë prej bujku, për të mos e lëshuar vlerën e tij intelektuale, të zhytesh në humnerën ku kishte hedhur regjimi do të merrte krahas copës se bukës, nji kokrre qepë, kavanozit të kosit, një cope lapsi, edhe Shekspirin e Hygoit si pjesë e pandashme e së përditshmes së tij… një e përditshme këmbëngulëse ku ai përkthen duke na lënë një sasi të madhe dorëshkrimesh të kësaj vepre, ku krahas asaj çka shkruhet në vepër, ai lë edhe gjurma të jetës e të shqetësimeve të veta, gjurma të gjendjeve të tij emocionale dhe kjo në prag të vdekjes së tij…

Rami vdiq herët! Ai nuk jetoj dot më shumë se dhjetë vite mbas daljes së tij nga burgu, por më e rëndësishmja e tij mbetet vepra e Hugoit, të cilën zonja Xhomaqi Godo, mbasi kreu së pari veprën “Përtej Harrimit” mori përsipër ta kthejë edhe këtë vepër në lartësitë e Hugoit dhe Shekspirit po edhe në lartësitë e figurës së Ramit, ku ajo zgjedh të bëhet ndërmjetëse e një brezi të ikur në padrejtësi të pësuara dhe një brez të mëvonë, duke na dëshmuar se humanizmi dhe vlerat e tij nuk vdesin kurrë sepse, si Hygoi, si Shekspiri, si Rami po edhe vetë zonja Godo, janë përfaqësues të humanizmit, dhe se humanizmi është boshti në të cilin vërtitet bota dhe ditën që bota të mos vërtitet rreth humanizmit ne jemi të marrë fund! Ideja që Shekspiri dhe Hugoi kanë pasë edhe ata problemet e tyre me shtetet përkatëse, dhe se Rami ka pasur probleme edhe më të thella brenda shtetit shqiptar të diktaturës, bëhen një trinom që i lidh sëbashku këto tri figura, dhe se të tre vijnë nga kushtet e ashpra të ndëshkimeve të vlerave të intelektualëve dhe dy të parët i përkasin gjenive të njerëzimit, kurse Rami një ndjekës e përhapës i rrugës së tyre.

E quaj paksa të tepërt që unë të vazhdoj e të them gjera mjaft interesante që kam marrë prej këtyre veprave, por ndjehem falenderues për këtë ftesë edhe këtë prezantim të këtij trinomi në një tempull të hershëm të intelektualizmit siç është Vatra, në themele të së cilës janë Konica e Noli dhe aty të nderohet një figurë si ajo e Abdulla Ramit, e cila lidhet me figura si ajo e Hugoit dhe Shekspirtit.

E konsideroj se është niveli më i lartë, që Vatra duhet ta ketë gjithnjë në konsideratë, me shembuj të këtij niveli për ta pasur at lartësinë e historisë së saj të famëshme… Falenderoj zonjën Xhomaqi-Godo, për gjithë punën e saj po edhe për gjithë sakrificat e saj të jashtëzakonshme në ringjalljen e një intelektuali të rrallë si Abdulla Rami, që fati e desh të ishte edhe gjyshi i saj. Ajo sot nuk ka realizuar vetëm një amanet të pashkruar, po ka realizuar edhe një pjesë të vetes së saj si intelektuale, si Njeri pse jo edhe si shkrimtare….

Ju falenderoj për durimin në ndjekje të fjalës sime…

Fjalë e mbajtur në 27 maj 2023, në Vatër në prani të një auditori tejet të veçantë e të përzgjedhur…

Fe e re

May 31, 2023 by s p

Astrit Lulushi/

John Dewey (1859-1952) filozof, psikolog; Walt Whitman (1819-1892) poet, eseist. Të dy shpresonin për një “demokraci” tërësisht laike që zëvendëson fenë konvencionale: Whitman dhe Dewey ishin ndër profetët e një feje qytetare.

Në të kaluarën, shumica e historive që i kanë nxitur kombet në projekte të vetë-përmirësimit kanë qenë histori për detyrime ndaj një ose më shumë perëndive. Për pjesën më të madhe të historisë evropiane dhe amerikane, kombet kanë pyetur veten se si duken në sytë e Zotit. Ekstrakti amerikan ka qenë zakonisht një besim në favorin e veçantë hyjnor, si në shkrimet e Joseph Smith dhe Billy Graham.

Dewey dhe Whitman donin që amerikanët të vazhdonin ta mendonin veten si të jashtëzakonshëm, por të dy donin të hiqnin dorë nga çdo referencë ndaj favorit ose zemërimit hyjnor. Ata shpresonin të ndanin vëllazërinë dhe dashamirësinë e nxitur nga shkrimet e shenjta nga idetë e prejardhjes së mbinatyrshme, pavdekësisë. Ata donin që amerikanët të krenoheshin me atë që Amerika mund të bënte nga vetja, në vend që të bindej ndaj çdo autoriteti – madje edhe autoriteti i Zoti.

“Mos u bëni kurioz për Zotin,

sepse unë që jam kurioz për secilin

nuk jam kurioz për Zotin”, shkruante Witman.

Amerikanët, shpresonte ai, do të shpenzonin energjinë që kishin shoqëritë e kaluara njerëzore, për të zbuluar dëshirat e Zotit për të zbuluar dëshirat e njëri-tjetrit. Amerikanët do të jenë kureshtarë për çdo amerikan tjetër, por jo për çdo gjë që pretendon autoritet mbi Amerikën.

Të dy Dewey dhe Whitman shpresonin që Amerika do të ishte vendi ku një fe e dashurisë do të zëvendësonte përfundimisht një fe të frikës. Ata ëndërronin që amerikanët do të thyenin lidhjen tradicionale midis impulsit fetar, impulsit për të qëndruar në frikë nga diçka më e madhe se vetja dhe nevojës infantile për siguri, shpresës fëminore për t’i shpëtuar kohës dhe rastësisë, për të ruajtur të parën dhe për të hedhur poshtë të dytën. Ata donin të vendosnin shpresën për një Amerikë pa kasta në vendin e zënë tradicionalisht nga njohja e vullnetit të Zotit. Ata donin që ajo Amerikë utopike të zëvendësonte Zotin si objektin e pakushtëzuar të dëshirës. lufta që drejtësia sociale të jetë parimi gjallërues i vendit, shpirti i kombit.

Rilindasit e shekullit 19-të shpresuan ta fusnin këtë ndjejnē në Shqipëri. Por thirrja “Feja e shqiptarit është shqiptaria” nuk zuri vend. Dëshira e tyre mbeti Utopi. U përpoqën komunistët për ta zevendēsuar; feja e tyre u kthye në ‘izma’, u provua, u përhap në gjysmën e botë, dhe dështoi. Globalizmi shpreson, por jo nëse jeta qëndron e mbyllur në kufijtë e kësaj bote, thënë thjesht, nëse nuk zbulohet ndonjē planet tjetër me jetë si e jona. Është frika nga jashtë, qe mbledh njerëzit brenda, thuhet.

Photo: https://www.poetryfoundation.org/poets/walt-whitman

Tri goditjet kundër arsimit në Kosovë

May 26, 2023 by s p

Bajram Mjeku/

Arsimi në Kosovë i ka patur rënie-ngritjet e tij, por tri goditjet e rënda që i ka pësuar në gjysmëshekullin e fundit, kërkojnë kohë dhe përkushtim të jashtëzakonshëm për t’i rikuperuar.

Goditjen e parë, arsimi në Kosovë e përjetoi menjëherë mbas demonstratave të pranverës së vitit 1981, kur mësimdhënësit shqiptarë përjetuan goditje në dy segmente; presionin politik të kohës nga regjimi serb dhe pagat e jodinjitetshme. Që nga kjo kohë, nuk ishte joshëse të ishe mësimdhënës, përkundër idealizmit të madh që mësimdhënësi shqiptar e përdori për mbijetesë edhe për disa vite tjera.

Goditjen e dytë, arsimi në Kosovë e përjetoi mbas rënies së autonomisë së Kosovës, kur regjimi serb mbylli me dhunë institucionet arsimore, si dhe të gjitha institucionet tjera. Mijëra nxënës e studentë shqiptarë u detyruan që procesin mësimor të ndjekin në shtëpitë-shkolla, më saktë në bodrumet e shtëpive private. Rreth njëzetedy mijë mësimdhënës shqiptarë mbetën nën mëshirën e fatit me të ashtuquajturat paga, të cilat në fakt nuk ishin as ndihma sociale. Nxënësit dhe studentët shqiptarë, përveç mungesës së hapësirave për mbarëvajtje normale të procesit mësimor, u përballën edhe me dhunën e regjimit policor serb, pastaj me shumë mungesa elementare të mjeteve për konkretizim, si dhe të shumë mungesave tjera, vargu i të cilave del të jetë i gjatë.

Goditjen e tretë, arsimi shqip në Kosovë e pësoi kur ndodhi licencimi pa asnjë kriter i dhjetëra të ashtuquajturve kolegje, si dhe “decentralizimi” i Universitetit të Prishtinës gjithandej Kosovës.

Përgjegjësit e arsimit në situatat më vendimtare, heshtën përballë presionit të madh të eksperimentimit të arsimit në Kosovë edhe nga faktori i huaj. Familjet shqiptare, të vetëdijshme se arsimi mbeti nën mëshirën e kohës, provuan t’i gjejnë dy rrugë; t’i dërgojnë fëmijët e tyre jashtë vendit për studime dhe kështu vepruan familjet që kishin mirëqenie ekonomike, derisa familjet tjera investuan në kolegjet private, duke “harruar” se si do të përfundonte kjo odiseadë.

Ishin përgjegjësit e arsimit që i vunë kazmën segmentit më të rëndësishëm, prandaj jemi këtu ku jemi, prandaj kemi marrë ikën për në Evropë. Nuk ka si të ndodh ndryshe, derisa një popull i paarsimuar veç punëtorëve të krahut, nuk ka çfarë të jap tjetër…

Foto: Enver Bylykbashi.