Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

“E mbsuame e krishterë” – e Lek Matrëngës dhe fillesat e traditës letrare arbëreshe

by

Shkruan: Behar Gjoka, studiues-shkrimtar/

Vepra e “E mbsuame e krishterë”, botuar në vitin 1592 në Romë, është përkthim nga italishtja i librit të jezuitit Landesma. Simbas Selman Rizës : … gjithë veprën e tij të njohur prej nesh e përbën vetëm ky përkthim 28 faqesh të shtypura formati të vogël, së bashku me një letër kushtimi italisht e me një këngë të përshpëritshme shqip e italisht. , shënon veprën e shkrimtarit të parë arbëresh, e Luca Matranga (1560-1619). Tekstet që trashëgojmë prej tij, ndërkohë përbëjnë zanafillën e shkrimit të arbërishtes. Ky tipar vihet në dukje, më herët, nga Mario Roques , teksa shprehet: Vepra e tij, me gjithë përmasat e kufizueme, a^sht me interes si dokumenti ma^i vjetër i shqipes jugore i bartun në Itali. Afërmendësh, që ndërmjet shenjave që ngërthen, është hedhur dritë:

– Fakt historik, i shkrimit të arbërishtes/toskërishtes, që pason Meshari-n e Gjon Buzukut, të vitit 1555. Rëndësia e veprës së Matrëngës është e dyfishtë, sepse nga njëra anë bëhet dorëzanë e vijimësisë së shkrimit shqipes, dhe në anën tjetër, luan rol parësor si shkrim i shqipes, në diasporën arbëreshe. Nëse Meshari, e shkundi nga mugullimat e kohës gjellimin e shqipes, përkundër e në vazhdimësi, vepra e “E mbsuame e krishterë”, e Matrëngës, i zgjeroi hapësirat e shqipes së shkruar. Prej asokohe, pashkëputshëm në të gjitha periudhat, vepra u bë nyja lidhëse e shkrimit të shqipes, si variant i arbërishtes. Vepra e Matrangës, një fakt gjuhësor; themelhedhës i variantit të arbërishtes së zonës së Horës, u bë vatra përlindëse e shqipes, që e morën me vete arbënorët e matanë detit. Materia gjuhësore, është vështruar, në dy aspekte:

a. Fakt i lëvrimit të shqipes, që buron prej rrethanave të krijuara nga Kundërreformacioni, përveç të tjerash, për lejimin e shkrimit të librave në gjuhët amtare. Kjo ide përforcohet tash së fundi, nga Matteo Mandala : Prej këtej rrjedh vendimi në thelb risor për të reformuat rrënjësisht praktikat e mësimndhënies dhe të predikimit, fillimisht duke lejuar perdorimin e gjuhëve kombëtare në mësimdhënien gojore të katektizmit, e më vonë duke autorizuar përkthimet e teksteve të katekizmit, nën kontrollin e rreptë të censurës kishtare.(bazuar në librin Mbi plitikën gjuhësore të konciliti të Trentos

b. Paraqet nevojën e ngutshme të përkthimit të katekizmave, breviarëve, doktrinave fetare, përgjithësisht të librave fetarë, për nevoja dhe dobinë fetare, të komunikimit më të zgjeruar me ritet, sakramentet dhe normat e besimit katolik.

Përveç këtyre përcaktimeve, historike dhe gjuhësore, librit përçon dëshmi të tjera:

– Fakt i dokumentimit të shkollës së parë shqipe, në mjediset e arbëreshëve. Ky moment përmendet dhe argumentohet nga Dr. Jashar Rexhepagiç , Mendim pedagogjik hasim edhe në “Katekizmin” e arbëreshit Lekë Matrënga, i cili e përktheu këtë vepër…Ky formulim ka rëndësi të posaçme pedagogjike dhe ka këtë përmbajtje: “Unë sa të jamë gjallë nuk do të mongoj … të ndihmoj fëmijët për hirë të tyre të bëhem edhe vetë fëmijë që ata të përfitojnë sa më shumë.

– Fakt i fillesave të traditës letrare të variantit të arbërishtes, që ka mbetur në hije, ose është pohuar përciptazi. Shqyrtimi i tekstit të poezisë dhe të letrës kushtesë, përveç të tjerash, që bartin edhe shenjime artistike, do të hidhte piketa të tjera. Prania e letrares në shkrimin e Matrëngës, gjallon në dy esencat shkrimore:

A – Pjesa e materies, e cila nuk lidhet me lëndë e përkthyer, që përfshin poezinë Këngën e Përshpirtshme.

B – Në letrën kushtimore, ku përmes pohimit të autorit, evidentohet natyra dhe qëllimi i veprës së botuar prej tij.

Teksti i përkthyer, katekizmi i dialoguar, ka gjetur hapësira verifikimi dhe interpretimi. Studimet e kryera, nga filologët dhe albanologët, qysh nga G. Petrotta , M. Rokue , E. Çabej , S. Riza, R. Smajli etj. , për të mbërritur gjer tek botimi monografik, i të gjithë varianteve të veprës së Matrëngës, nga Matteo Mandala , kanë hedhur dritë mbi shumicën e çështjeve, si lëndë gjuhësore. Ndërkaq, studimet letrare, nuk i kanë kushtuar vëmendje, për të përcaktuar tiparet fillimtare të traditës letrare të variantit të arbërishtes.

Letërsi e kontekstit

Ndaj veprave të letërsisë së vjetër, në rrafshet e qëmtimit të vlerave letrare, është ecur në dy binarë:

– Lexim antifetar, utopik dhe ideologjik, në mjediset e Shqipërisë, që ka theksuar shenjat historike dhe gjuhësore. Në anën tjetër, tejqyra paragjykuese, ka heshtur dhe minimizuar, praninë e vlerave letrare. Në lidhje me Matrëngën, është këmbëngulur mbi vlerat përkthimore të veprës.

– Lexim fetar, brenda kontekstit fetar, që merr udhë qysh me përcaktimin e letërsisë së vjetër, pra edhe të veprës “E mbsuame e krishterë” të Lek Matrëngës, si filobiblike.

Kuptohet që optika e leximit, verifikimit dhe shqyrtimit, në rrafsh fetar/biblik, është një hap cilësor, që e pranon faktologjinë e shumëfishtë, pra edhe letrare. Me gjasat e krijuara në parashtrimet e reja, teorike dhe praktike, për të lexuar veprat e Buzukut, Matrëngës, Budit, Bardhit, Bogdanit, Kazazit, Varibobës e të tjerë, ka hapësira të reja, për të zbuluar kumtet që ato bartin. Prania verifikuese, në rrafsh fetar/biblik, nxorri në dritë, me disa shtresëzime, periudhën së parë të letrave shqipe. Evidentohet epoka përlindëse e gjuhës dhe letërsisë shqipe, që identifikon historinë e mbijetesës, praninë e qenies arbnore/shqiptare, si dhe të shqipes së shkruar. Termi letërsi filobiblike, ka sjellë pranimin e ekzistencës së letrares, ku ndërthuret prania e tekstit me kontekstin e botimit. Rrethanat historike dhe fetare, gjuhësore dhe letrare, që sollën botimin e veprave, e pamundësojnë funksionimin jashtë këtyre konteksteve, si proces leximi. Kontekstet botuese të këtyre veprave, lidhen:

– Me Kundërreformacionin e kishës për lejimin e gjuhëve amtare në kryerjen e ceremonialeve fetare, të hapjes së shkollave dhe botimit të librave në gjuhët amtare.

– Bashkë me lejimin e librave, kisha kalotike, normativizoi karakterin kontrollues, të institucionit të censurës. Në rastet kur gjykohej, se nuk janë përmbushur rregullat librat, ktheheshin për redaktim ose ndaloheshin fare. Nga parashtrimi mbi natyrën e librave të shekujve 16 dhe 17, pra që shoqëroheshin me lejen e Papatit, kuptohet se kemi të bëjmë me literaturë specifike:

– Të kontekstualizuar për nevojën e kishës, për të zgjeruar komunikimin me grigjën, si dhe mbi përpjekjet e popujve të Europës për të identifikuar ekzistencën e tyre, me anë të librave shkruar në gjuhët amtare.

– Të materies së bashkëshkruar, fetare, diturake, shkencore dhe letrare, realizuar në një hapësirë të vetme gjuhësore.

Literatura në gjuhën shqipe, e kësaj atmosfere, ku përfshihen librat e Buzukut, Budit, Bardhit dhe Bogdanit, shpalohet me anë të variantit të gegnishtes, ndërsa Matrënga lavron arbërishten. Pohimi i Ibrahim Rugova : Po ashtu duhet që kjo letërsi të bëhet objekt studimi jo vetëm i gjuhësisë historike dhe i historisë së letërsisë në plan serik, po edhe objekt i kritikës, i intrepretimit dhe teorisë së letërsisë, pra ta forcojmë planin sinkronik të studimit dhe vështrimit të saj, sepse kështu do të saktësohen e shpjegohen shumë çështje e fenomene të letërsisë së Rilindjes e të letërsisë së mëvonshme. Pjesë unike e kësaj literature, si dhe e kontekstit shkrimor, është edhe vepra e Lek Matrëngës. Kuptohet, se njohja e kontekstit shkrimor, pra të një literature specifike, nuk ka gjasa që të imponojë rrethanën e leximit të kësaj literature, sërish dhe vetëmse në këtë kontekst. Dija teorike, në anën tjetër, e zgjeron hapësirën e komunikimit, përmes idesë së Borges-it , kur shprehej: Koha e veprave nuk ëshrtë koha e kufizuar e të shkruarit, por koha e pafundme e të lexuarit; hapësira letrare është kujtesa e njerëzve. Në librat e shekujve 16 dhe 17, ka mundësi që të ndeshemi me dy rrethana:

Së pari: Lartësynimi për t’i verifikuar si gjithëvlerësi e bashkëshkruar, ku tekstet gjuhësore bartin vulën historike, rrezatimin fetar, po kaq rrezëllimat letrare.

Së dyti: Heqja dorë nga hamendësimet, se prania e gjurmëve fetare dhe historike, kanë fshirë vlerat letrare.

Atëhermë, ka gjasa, që të lirohemi nga pengu i kontekstit shkrimor, e të zbresim në fushën e leximit dhe shqyrtimit të teksteve. Në këtë proces, zbulues dhe rivlerësues, të shqipes së shkruar, ndërfutja e kontekstit të leximit bashkëkohor, është vatra që rivlerëson trashëgiminë librore të mesjetës shqiptare. Konteksti leximor, varësisht teorive letrare moderne, ka gjasa që na mundëson shansin që të nisim leximin real të kësaj trashëgimie. Pjesë e leximit real, të teksteve të letërsisë së hershme, padyshim që është:

– Braktisja e leximit antifetar të kësaj trashëgimie, pra edhe të veprës së Lek Matrëngës, si mos shqyrtimit i teksteve edhe në dritën e shenjave letrare.

– Riformulimi i optikës së leximit fetar/biblik, të kësaj trashëgimie, të materies së veprës “E mbsuame e krishterë”, në kontekstet e leximit të tekstit, të rrafsheve tërësore të kësaj vepre. Leximi biblik, pavarësisht arritjeve, në një kuptim e mban të mbyllur këtë trashëgimi, në kontekstin e kohës shkrimore dhe të një leximi tematik.

Kundrimi i tekstit, i fjalës së shkrimtarit, në rrafshet e komunikimit dhe të kumteve, kinse letrare, që buron nga energjia e fjalës, si nëntekst dhe obligim kërkimor, tanimë nuk ka shkaqe thelbësore, që sërish të vonohet.

Teksti poetik i Matrëngës

Vargjet e Këngës së Përshpirtshme, përfaqësojnë të vetmen pasuri poetike, që trashëgojmë, që është shkruar në shqip dhe latinisht, përcjellin këtë situatë:

Gjithëve thëres, kush do ndëlesë,

të mirë të krështë, burra gra,

mbë fjalët e Tinëzot të shihi meshë,

se s’ishtë njerii nesh çë mkatë s’kaa;

e lum kush e kujton se ka te vdesë,

e mentë bashkë mbë Tënëzonë i kaa,

se Krishti ndë parrajsit i bën pjesë,

e bën për bljr të tij e për vëlla.

Kemi një poezi fetare, në frymë dhe mesazh, në teknikën shkrimore, e cila përbëhet nga tetë vargje, që janë realizuar me numër rrokjesh të ndryshme, ku mbizotëron përdorimi i njëmbëdhejtërrokshit. Megjithatë, vepra monumentale “E mbsuame e krishterë”, e Lek Matrëngës, shkruar në arbërisht, për shkak të pranisë së vargjeve, ndërkaq përçon fillesat e traditës letrare. Materia e vargjeve, ofron një situatë specifike, të bashkëshkrimit sinkretik, që ngërthen disa tipare:

– Me këto vargje, të natyrës fetare, një lutje dhe përgjërim drejtuar besimtarëve, dokumentohet poezia e kultivuar në letrat shqipe, duke shënuar cakun e fillimit të poezisë autoriale.

– Me librin e parë të arbërishtes, lajmërohet një situatë e shkrimit të poezisë, që përçon vlera estetike, me veprën e Jul Varibobës, Jeronim De Radës, Zef Serembes, Zef Skiroit etj.

Duke bartur këto atribute, shenjuese dhe identifikuese, tashmë del si parësore, analiza e vargjeve në rrafshet përbamëse:

A – Përmbajtësore: Një materie fetare, në formën e lutjes.

B – Utilitare: Të mundësojë përjetimin e besimit si akt pastrues dhe shpëtimtar.

C – Artistike: Të ekzistimit të poezisë, në bashkëlidhje fetare me vlerën artistike.

Vetëm një marrëdhënie e vlerës së këngëtimit, me dobinë e këngëtimit në vargje, na mundëson hyrjen në marrëdhënie të kësaj natyre, ku poezia dhe vargjet ndikojnë për të përçuar uratën e Perëndisë.

Letra kushtimore

Pjesën e trashëgimisë së autorit, që pamëdyshje bart shenja autoriale, hyn edhe letra kushtesë, që përgjithësisht sjellë atmosferën e kohës, situatën e nevojës për hapjen e shkollës shqipe. Përveç të dhënave me vlerë që sjellë:

– Mbi përpjekjet e bëra nga vetë shkrimtari për të realizuar me çdo çmim përkthimin e këtij katekizmi.

– Lidhja e përkthimit të librit me nevojën që të shërbente si libër për djemtë dhe vajzat e krahinës, që të mësonin më lehtësisht doktrinën e krishterë, por edhe që të shkruanin gjuhën shqipe.

– Ndryshimet e bërë në drejtëshkrim, sidomos mbi diftongun, domethënë o a, o e, o u,.

Epistolari, ku përfshihet edhe letra e kushtimit e autorit, për mënyrën dhe mjetet e komunikimit, në atë kohë, ishte një komunikim personal, pra thelbësisht autorial. Nëse relacionet e përhapura në atë kohë, ishin pjesë e detyrimit institucional, letrat/epistolari, ishte një marrëdhënie e një natyre tjetër, më tepër autoriale dhe specifike. Prandaj, mbas pasthënies së Mesharit, Kushtimorja e Matrëngës, është dëshmia e dytë e shkrimit të prozës autoriale në gjuhën shqipe, që mandej me P. Budin, epistolari shndërrohet në një komunikim organik, duke shkuar në 171 faqe prozë, të konceptuar si epistolar. Megjithatë, vlera e fillesave të traditës letrare, mbetet e lidhur ngushtësisht me natyrën e katekizmit. Kjo situatë mbrohet nga Matteo Mandala , ku theksohet: Qoftë Letra e kushtimit, qoftë edhe versioni shqip i Këngës së përshpirtshme, përputheshin me praktikën e botimit të Doktrinës së krishterë të Ledesmës. , që do të thotë ka udhë të gjatë për të mbërritur tek pranimi i shenjave letrare të pranishme në veprën e Matrëngës.

LUKË MATRANGA

KUSHTIMORJA

drejtuar arkipeshkvit të Monrealit, kard. Ludovik II de Torres, zotëri i Shtetit të Monrealit, të cilit i përkiste Piana dei Greçi:

“Duke qenë se kam njohur me përvojën time prirjen aq të drejtë, madje të dalluar që Zoti jonë mëshirplotë ka denjuar t’i japë Z. T. fort të Përndritun dhe të Përnderuem për t’iu gjendur në ndihmë shpirtërave në përgjithësi, dhe në veçanti vasalëve të tij shqiptarë; kam gjykuar se do të bëja diçka mjaft në përmbushje të dëshirës tuaj, nëse do të merrja përsipër ndonjë mùnd të dobishëm për shpirtërat e vasalëve që keni në këtë tokë tuaj të grekëve shqiptarë. Për këtë arsye, duke ditur se për Z. T. fort të P.un dhe të P.ruem ka fort rëndësi që djemtë dhe vajzat të ushtrohen në doktrinën e krishterë, jam përpjekur të bëj një përkthim të saj në gjuhën tonë amtare shqipe, i vetëdijshëm se italishtja që është përqark nuk kuptohet mirë nga njerëzit tanë. Gjë që e kam bërë për më tepër me mjaft dëshirë, kur kujtoja se do të ishte për Z. T. fort të P.un një vepër tepër e mirëpritur. Dhe tashmë ka nisur të mësohet me shumë solemnitet, me shumë kënaqësi dhe gëzim prej popullit, sa jam i sigurt se, nëse do të kishit qenë i pranishëm këtu, prej gazmendit shpirtëror do të ishit ngazëllyer për këtë. Dhe tashmë shumë djem në moshë të vogël për befasi të popullit e kanë mësuar në pjesë të madhe, dhe ajo që më tepër na shkakton habi, vajzat në këtë ushtrim tashmë ua kalojnë djemve edhe në numër edhe në dije.

Kam dëshiruar që këtë mùnd timin t’ia kushtoj Z. T. fort të P.un si zotëria dhe mbrojtësi im, duke shpresuar se do të mirëpritej; dhe përveç se do të jetë e dobishme për popullin e grekëve, do të jetë gjithashtu e mirëpritur në disa qindra fshatra ku, në Kalabri dhe Pulje, gjenden njerëzit shqiptarë.

Duke denjuar pra Z. J. fort i P.un e i P.ruem të pranojë nga një shërbëtor i tij i përunjur këtë dhuratë të vogël, dhe bashkë me të shpirtin me të cilin ua ofroj, që sigurisht tjetër gjë nuk e ka vënë në lëvizje, përveçse lavdia që shpresoj se do t’i vijë prej saj si rrjedhojë Z. T., dhe kënaqësia që besoja se do të merrnit ju prej kësaj.

Dhe që kjo vepërz të mund të praktikohej nga të gjithë, kam bërë dy gjëra për dy vështirësitë që rridhnin në shqiptimin e kësaj gjuhe shqipe.

Pikësëpari kam vënë në mënyrën e greqishtes letrare thekset përmbi diftongët, gjë që do të ndihmojë mjaft për tu shqiptuar mirë. Pikësëdyti jam kujdesur për një vështirësi të madhe që kanë grekët shqiptarë në shqiptimin e njëfarë tingulli që pothuaj lipset në çdo diftong. Dhe për të qenë krejtësisht në dijeni të plotë Z. J. fort i P.un duhet të dijë se shqiptarët pothuaj në çdo fjalë kanë një farë tingulli që bëhet me hundë, dhe megjithatë nuk është zakonisht zanore e veçantë, domethënë o a, o e, o u, por hera-herës vetëm një tingull që bëhet, siç kam thënë, me hundë. Prej nga kam vënë për shenjë, kur lipset një tingull i tillë, ose zanore e shqiptuar me hundë, një a diftong. Këtë do ta kuptojnë mirë me këtë rregull shqiptarët, kurse mjaft vështirësi serioze do të hasin të tjerët deri kur me anë të praktikës do të mësojnë shqiptimin.

E gjitha kjo ka qenë e nevojshme të paralajmërohet në këtë kushtimore, me qëllim që ky mùnd i vogël i imi të jetë më i dobishëm dhe të praktikohet më lehtësisht. Dhe unë përsa të jem gjallë nuk do të kursehem (siç kam bërë gjithë këtë kreshmë) të gjendem pranë fëmijëve, dhe në të mirë të atij që për ne quhet fëmijë, të bëhem fëmijë, mjaft që të përfitojnë shërbëtorët tuaj vasalë, siç kanë përfituar deri më tash, që çdo festë fjalë pas fjale të thuhet prej të gjithëve, duke u përgjigjur ata me shumë zell të krishterë; se sigurisht është mrekulli që nëpër rrugët tona nuk dëgjohet tjetër, veç zëra fëmijësh duke recituar doktrinën në gjuhën shqipe. Qoftë krejt lavdia Zotit Tonë prej të cilit lus për Z. T. fort të P.un e të P.ruem gjithë më të lartën e hireve të tij.

Nga Piana dei Greçi, më 20 mars 1592.

Vasali i përvuajtur i Z. T. të Përndritun e të Përnderuem

LUKË MATRANGA”

Minotauri i tranzicionit shqiptar nё skanerin e Spartak Ngjeles

by

Shkruan: Minella Aleksi/

Ndrojtja se, mbi veprёn e mёparshme voluminoze tё Spartak Ngjelёs i ke thёnё disa opinione e mund tё ripёrsёritёsh, vjen e fashitet kur i shkon drejt fundit analizёs mbresёlёnёse qё autori i bёn njё periudhe historike 1991-1996 me plot kthesa e tё papritura politiko-shoqёrore. Fashitet sepse sё pari, me shkrim S. Ngjela di tё tregojё nё njё mёnyrё shumё tёrheqёse, tё krijon situatё tё gjallё, tё imponon vёmёndje si ai qё nё njё rreth tё madh shoqёror dёgjohet e ndiqet me gojё hapur sepse, si njё aktor i talentuar, si asnjё tjetёr di tё tregojё mjeshtёrisht pёr ngjarjet politike. Sё dyti, i ke vёzhguar ngjarjet nga jashtё, ke qёnё bashkёkohёs i ngjarjeve qё analizohen nё libёr dhe ke pasur plot pandehma mbi ato. Nga brenda qёndrёs sё zhvillimeve Ngjela i zbulon ato, ua heq mbulesat e ngjeshura tё mosnjohjes, tё keqinterpretimeve pёrgjatё viteve, t’i jep tё qarta shkaqet dhe pasojat e veprimeve tё personazheve historikё, rrethanat qё i kanё influencuar kёto zhvillime. Sё treti, mbas dy volumeve tё para me nga 600 faqe ёshtё e natyrshme qё te i treti tё shkon mёndja se mund tё gjesh njё rёnie tё nivelit, ndoshta pёrsёritje e zgjatje tё panevojshme. Tё befason e kundёrta, ndoshta akoma mё shumё tёrheqёs sesa dy tё tjerat, prandaj tё treja kёto arsye, plus faktit që nuk e njoh autorin personalisht, por vetëm veprën e tij mё bёn qё t’a kapёrcej ndrojtjen e fillimit nё parashtrimin e disa opinioneve mbi kёtё vepёr.

Me interes kam pritur tё lexoj opinione tё njerёzve tё letrave mbi kёtё vepёr. Tek e fundit edhe pёr tё kontrolluar mendimet e mia mbi veprёn. Ka mbizotёruar heshtja. Mbase njerёzit e kanё humbur durimin tё lodhur prej atmosferёs mbytёse e çoroditёse tё jetёs sё pёrditёshme. Rendin pas artikujve tё shkurtёr tё gazetave, ndjekin jehonёn e lajmeve surpriza sekretesh befasisht tё zbuluara dhe i lodh mendimi se mund tё ulen e tё lexojnё njё vepёr tё gjatё. Sadoqё mё pёrforёcohet mendimi se libri pёr tё cilёn flasim ёshtё njё vepёr unike pёr historinё e diktaturёs e tё tranzicionit shqiptar.

Spartak Ngjela vazhdon me nivel shumё tё lartё arsyetimi debatues, i prononcuar nё kohёn qё kanё ndodhur ose para se tё ndodhnin fenomene tё caktuara historike, shumё bindёs pёr tё vёrtetat qё parashtron, bёhet gjykatёs ekselent i tyre. Si lexues ndodhesh pёrpara njё autori tё formuar me dije shumё tё thella e tё gjera, i cili di se çfarё kёrkon nё shoqёrinё ku jeton.

Duke e lexuar, Ngjela tё bind se e di mirё qё, nё jetёn e pёrditёshme njohja e thellё dhe referencat nga grekёt antikё tё shpien logjikisht e detyrimisht nё kёrkim tё faktorёve, tё principeve dhe tё arsyetimeve demokratike, referencat nga romakёt antikё tё kultivojnё e tё frymёzojnё entusiazmin e sakrificёs dhe tё dashurisё pёr atdheun, ndёrsa studimet e bashkёkohёsve tё dinastisё Severiane dhe tё mbretёrimit tё Caracallas tё shtyjnё qё tё njohёsh thellё deri nё urretje tё pakthyeshme apologjetёt e pushtetit absolut. Kjo atmosferё medituese tё krijohet kur arsyeton mbi vlerat e spikatura tё kёtij libri.

Kur ke ktheyr faqen e fundit tё volumit tё tretё tё “Pёrkulja dhe rёnia e tiranisё shqiptare” tё shkon nёpёrmend njё definicion qё e ka dhёnё filozofi francez Jean Baptist d’Alembert pёr elitёn e njerёzve tё librit. Ai i ka ndarё ata nё erudite, nё filozof dhe nё artist. Iluministi francez sqaron se, duke u nisur nga arsyetimi qё mёndja e njeriut zhvillon tre funksione esenciale, d.m.th. memorizon, arsyeton dhe imagjinon-fantazon, atёhere memorien e pёrcakton si talent tё tё parёve-eruditёve, arsyetimin logjik si talent i tё dytёve-filozofёve, ndёrsa tё tretёt kanё tё zhvilluar shpirtin e artistit dhe artet.

Te Ngjela autor gjen tё harmonizuar edhe eruditin, edhe njohёsin e thellё tё filozofisё aq sa edhe shpirtin e letrarit qё tregon e analizon me stil artistik tё veçantё. Kjo e bёn qё tё jetё shumё i qartё nё atё qё shikon e qё analizon, tё jetё i pa lёkundur nё qёndrimin qё mban ndaj fenomenit shoqёror .

Te ky autor njohja shumё e mirё e historisё dhe e filozofisё shёrben si njё bankё-provё ku testohen, ku tё krahasuara me eksperiencat e vёndeve tё tjera konfirmohen tё vёrtetat e fenomeneve tё veçanta tё shoqёrisё ku jeton. S. Ngjela nuk ёshtё njohёs dijesh nё teori pёr teori. Tё kujton oratorёt latinё qё me stilin e oratorisё polemizuese tё hedh pёrpara argumentat, tё jep gjykimin e tij pro ose kundёr njё argumenti duke tё pёrfshirё nё kёtё mёnyrё nё lojёn e madhe tё gjykimit tё fakteve historike.

Minotaurin e Pablo Picasso-s e bёn symbol tё vetin nё udhёn e luftёs me forcat retrograde tё tranzicionit, si dikur Guernikёn nё qelinё e burgut.. Njёlloj si artisti qё mbasi e ngjyen penelin nё shpirtin e tij, fillon tё hedhё nё pikturё natyrёn e vet, atё tё emocionit tё tij shpirtёror.

E interpreton Minotaurin bazuar nё atё se çfarё emocionesh ndjen, se çfarё i thotё vetes zёri i ndёrgjegjes nga ajo qё shikon nё pikturёn e Picasso-s. Simbolet e vlerave artistike qё ka krijuar shoqёria njerёzore i ka bёrё tё vetat nё pёrpjekjet e pёrditёshme pёr tё kuptuar kohёn qё jeton.

Monstrёn, Minotaurin me trup njeriu e kokё demi e ndjen si njeriun e dominuar nga instiktet, njё mёndje kafshe qё administron njё trup njeriu, qё lejon pasionet instiktive tё eklipsojnё arsyen. Labirintin qё pёrshkon Theseu e imagjinon si shtegun e gjatё me dredha qё çdo person ka pёrpara nё jetё, si itinerar tё pёrmbushjes sё njё misioni. Pushteti absolut qё rrёnon individualitetin, personalizmin e individit ishte nё diktaturё dhe vazhdon tё jetё nё tranzicion deviza e luftёs dhe e pёrpjekjeve si mision historik i autorit. Nga analizat e studimet Ngjela konkludon me logjikё tё ftohёt se pёrderisa nё shoqёrinё ku jeton sistemi shtetёror zhvillohet nё funksion tё pushtetit personal absolut tё Sali Berishёs dhe jo nё funksion tё sistemit demokratik, atёhere kolapsi ekonomik shoqёror shqiptar ёshtё i pashmangshёm. Tё njёjtёn eksperiencё, tё njёjtёn kolerё pёrjetuam nё sistemin e Enver Hoxhёs, pohon autori nё libёr. Sa herё qё historia pёrsёrit veten, sa herё qё gabime tё mёdha pёrsёriten aq herё jeta jonё pёrkeqёsohet, aq herё rritet shkalla e rrёnimit qё njerёzit e thjeshtё paguajnё, aq mё i rёndё ёshtё dёmi moral e material qё vuan shoqёria.

Pёrshkon faqet e librit dhe ke ndjesinё sikur je duke parё njё film neorealist italian. Qё nё kapitullin e parё tё librit aq i gjallё tё jep takimin me njё prostitutё shqiptare nё njё lulishte tё Milanos, si sekuencat nё lёvizje tё njё filmi. Mёnyra sesi e interpreton bisedёn me kёtё vajzё, t’a rrit figurёn e kёsaj qёnieje njerёzore nё nivelet mё tё larta tё imazhit femёror. Mё tej ke ndjesinё se je edhe ti vet, lexuesi, qё po shkon sёbashku me grupin e personazheve historikё nё njё takim pёrcaktues rrjedhash historike, po pёrshkon njё bulevard apo ndodhesh nё mesin e njerёzve real nё bankinёn e portit ku pritet tё niset anija e eksodit masiv.

Nё analizёn e ngjarjeve dhe tё njerёzve protagonistё nё kёto ngjarje bёhet shumё i qartё njё fenomen i shёmtuar, tipik i tranzicionit shqiptar, Naiviteti i tёmerrshёm me tё cilin shumica e njerёzve e konfondojnё pjesёmarrjen nё PD me tё qёnurit demokrat. Njё naivitet i autosugjestionuar si shprehje e injorancёs shqiptare. PD-ja nisur nga emёrtimi, shёrbeu dhe shёrben si kostum firmato i markёs “Demokracia” qё, edhe pse je njё kriminel mjafton qё tё bёhesh anёtar i PD-sё duke dhёnё para e duke kryer aksione tё stilit banditesk tё urdhёruara nga shefi i madh dhe automatikisht quhesh dhe je demokrat. Edhe pse je njё halabak, njё kontrabandist apo njё pasanik me burime tё pista parash pa asnjё ide e princip demokratik, edhe pse s’e ke fare haberin nga principet e demokracisё, por paguan kuotat financiare, ke njё teser partie, futesh nё PD dhe je demokrat. PD-ja mbeti nё gjithё periudhёn e tranzicionit si “rifuggio peccatorum” (strehё e mёkatarve) e tutorёve tё drogёs dhe prostitucionit, e spiunёve tё sigurimit, e njerёzve tё lidhur ngushtё me krimin, e qeveritarёve mashtrues tё pa principtё e gёnjeshtarё tё pёshtirё tё cilёve u mungon nё radhe tё parё respekti pёr veten e tyre, e banditёve mercenarё qё bllokojnё rrugёt me maska, etj, dhe qё u quajtёn dhe vazhdojnё me naivitet tё quhen demokratё ngaqё janё anёtarё tё PD-sё. Tё tillё vulg shoqёror qё nuk e ka idenё se çfarё ёshtё e majta ke sa tё duash edhe te tё majtёt. Me njё teser tё PS-sё notojnё tё lumtur nё ujra tё turbullta.

Mund tё jesh i majtё dhe me formim e maturi prej demokrati shumё mё tё avancuar sesa shumё nga kёta lloj PD-istash. Sikurse shumё demokratё tё vёrtetё, idealistё por qё me qёllim janё mёnjanuar nga lidershipi i gjen jo pak nga radhёt e fillimeve tё PD-sё. Nё libёr kёsaj marrёzie konceptuale, abuzuese deri nё neveri i jepet njё shpjegim i shkёlqyer nga autori.

Ndonjё lexues mund tё mё drejtojё pyetjen: Pёrse je kaq i sigurtё se ato qё ka shkruar Ngjela nё libёr janё tёrёsisht tё vёrteta? Kam kёtё pёrgjigje: Ngjela ёshtё inteligjent dhe me kulturё. Ai e kupton shumё mirё se çfarё figure e diskredituar ёshtё sot, nga mё tё neveritshmit ish Ministri i Mrojtjes Arben Imami. Mirёpo kur flet pёr ngjarjet e viteve 91-96, Ngjela e pёrshkruan dhe e vlerёson duke i qёndruar besnik mendimeve qё ka pasur nё atё kohё pёr Arben Imamin. D.m.th. Ngjela e vlerёson qartёsinё, kontributin, ia lёvdon Imamit pёrpjekjet pro instalimit tё demokracisё nё ato vite. Ndёrkaq ёshtё kaq skrupuloz me tё vёrtetёn e kohёs qё pёrshkruan saqё pёr hir tё opinionit tё keq tё sotёm pёr Imamin nuk i tradhёton mendimet e tij tё asaj kohe. I qёndron tё vёrtetave tё asaj kohe pёr Imamin, kur ky nuk kishte as se çfarё tё shiste dhe as se çfarё tё vidhte. (ky pohim vёrtetçsie pёr Arben Imamin e asaj kohe qё nuk e quaj lajthitje tё autorit le tё shёrbejё si test arsyetimi i drejtё ose jo nga ana ime mbi gjykimin qё do i bёj Ngjela aktivitetit tё mёvonshёm tё tij kur tё kemi nё dorё volumin e katёrt, sikurse ka premtuar qё do e shkruaj).

Ngjela ёshtё njё i dashuruar me dijen, i ftohёt nё arsyetime, gozhdues nё operimet e tij analitike, nuk gёnjehet nga entusiazmi i çastit. Si lexues analizat e zhvillimeve nё libёr tё gjitha i kupton dhe prapёseprapё ke nevojё qё t’u rikthehesh, pёr t’i individualizuar nё specifikat, nё logjikёn e tyre arsyetuese. Njёlloj si mbas njё vizitё nё njё muze arti shumё tё pasur me vepra origjinale. Nё njё vizitё tё parё tё gjitha i pёlqen, por nuk tё mbeten tё sistemuara nё kokё, ndien nevojёn shpirtёrore imponuese qё tё rikthehesh disa herё tё tjera, nё ditё tё caktuara sipas ndarjes nё departamente, tё ndalesh nё gjёra tё veçanta qё t’i admirosh veças nё madhёshtinё e tyre.

Njё analist i hollё i epokёs e i sistemit shtypёs ku jeton Ngjela ka kapur thelbin e mёnyrёs sesi ёshtё administruar jeta e shqiptarёve nё diktaturёn Hoxha e si po vazhdon njёlloj me Berishёn, nё funksion tё njё qёllimi tё vetёm, pushtetit absolut tё diktatorit.

Diktaturat janё armiq tё egёr tё individualiteteve iluminuese. Autori na thotё se kёtё armiqёsi e bёri nё mёnyrёn mё antishqiptare Ahmet Zogu, e pasoi barbarisht Enver Hoxha e Ramiz Alia, pёr tu kurorёzuar nё mёnyrёn mё tё dёmshme, mё pro sllavo-aziatike te Sali Berisha.

Opinionet e specialistёve tё fushave tё ndryshme pohojnё njёzёri se dёmi, shkatёrrimi qё i ka bёrё vendit, relievit tё tij gjeografik, pronёs private, kulturёs shoqёrore, konceptit komunitar unik shqiptar, florёs dhe faunёs, ёshtё shumё mё i madh sesa dёmi qё para ardhёsiti kanё shkaktuar gjatё sundimit tё tyre.

Kёtё fenomen shqiptar studjuesi modern Spartak Ngjela e pasqyron nё mёnyrёn mё tё qartё. Me njё punё tё palodhur sistematike nёpёr vite ka prodhuar njё punё madhore historie duke analizuar motivet e aktorёve historik qё pёrshkruan. Narracionin objektiv e ndёrton mbi metodёn çfarё ndodhi, pёrse ndodhi, pasojat historike. Pёr Ngjelёn historia nuk ёshtё thjeshtё njё pёrshkrim i asaj qё ka ndodhur nё tё kaluarёn. Eshtё njё provё e shkёlqyer sesi ajo duhet kuptuar.

Nё libёr argumentohet historikisht sesi thelbi antiperёndimor i formimit tё personalitetit tё tё dyve, E. Hoxhёs dhe S. Berishёs, dёshira e tyre pёr pushtet absolut, diktoi lёvizjet retrograde nё dёm tё popullit shqiptar. Nё kёtё rrugё sёbashku me rrethin e tyre tё afёrt kёta individё nё krye tё pushtetit s’kanё bёrё gjё tjetёr veçse kanё mbajtur tё gjallё frymёn orientale antiperёndimore mes shqiptarёve, tendencёn pёr vetaziatizimin, atё frymё qё shumё vite mё parё nё mёnyrёn mё tё shkёlqyer konceptuale letraro-filozofike e ka trajtuar nё novelёn “Lamtumira e sё keqes” shkrimtari i madh Kadare.

Ja sesi shkruan te kjo novelё: “Bota e lindjes orientale e ёndёrronte dhe e kishte gjetur njeriun e duhur pёr vetaziatizimin e shqiptarёve. Prijёsi i ardhёshёm duhej tё ishte njё njeri qё duhej tё kishte diçka pёr tё mbuluar, diçka tё keqe, tё padurueshme pёr tё fshirё nga e kaluara e vet. Kёshtu ikte vera dhe vinte dimri pёr shqiptarёt. Tё jetё njё njeri qё mund tё bёj atё qё nuk e bёn dot as ushtria, as hoxhallarёt dhe as vezirёt turq. Njё njeri qё tё jetё i kundёrt me Gjergj Kastriotin. Njё Hoxhё i zi, njё dashnor i vogёl i Azisё, qё na do, na adhuron neve turqve aziatikё mё shumё nga sa e duam ne veten tonё. Kёshtu duke qёnё e shkёputur Shqipёria pёrfundimisht mbahej afёr orientit”.

Duket qartё qё me kohё Ngjela nё sajё tё formimit tё tij intelektual e ka bёrё tё vetin konceptin social filozofik properёndimor tё shkrimtarit Kadare nё lidhje me fatin e shqiptarёve. Te Ngjela, si emisar i frymёs properёndimore ka zёnё vend njё herё e pёrgjithmonё koncepti social-filozofik “Kastriotizёm”, simbol i orientimit properёndimor shqiptar.

Gjithёçka nё libёr ёshtё analizё me kompetencё tё lartё profesionale e ndeshjes pёr mbijetesё midis dy rrymave nё shoqёrinё shqiptare, asaj orientale aziatike dhe asaj properёndimore, tё cilёn Naim Frashёri e kishte pёrcaktuar me shprehjen: “Drita vjen andej nga perёndon”. Kastrioti e kishte bёrё 400 vjet pёrpara “largimin historik” nga bota aziatike, nga ajo botё ku nё kohёt moderne Hoxhёt e Berishёt kёrkojnё ta rrёshqasin barbarisht popullin shqiptar pёr tё keqen e tij.

Tranzicioni shqiptar ёshtё shprehje e pamohueshme e qёndrimeve retrograde tё klasёs politike shqiptare me Berishёn nё krye. Kur e ke lexuar librin tё mbetet e ngulitur nё kokё ideja se Sali Berisha qёndron si mishёrimi, si shёmbёlltyra mё shprehёse, si besniku i paepur i projekti tё Katovicёs.

Autori Njela me vizionin e tij tё gjerё e tё thellё nuk e shikon analizёn e tranzicionit shqiptar tё shkёputur nga ecuria dhe sfidat qё pёrmbajnё zhvillimet nё vёndet fqinjё tё rajonit, posaçёrisht Serbia e Milosheviçit. Autori bёn fjalё nё libёr pёr takimet me funksionarёt e lartё nё Beograd dhe ballafaqimin politik pёr çёshtjen e Kosovёs. Ështё shumё i qartё pёr politikёn rajonale, dhe personazhet historikё qё veprojnё brenda kёtij rajoni.

Vetvetiu tё kalojnё nё mёndje dy krahasime. Ngjela e bashkёpunёtorёt e tij e refuzojnё me vetёdije takimin me Milosheviçin nё Beograd, ndryshe nga takimi kokё mё kokё midis Fatos Nanos dhe Slobodan Milosheviçit kohё mё parё. Nano nё takim i çfaqur me papion, si njё xhentёllmen butaforik, asnjёherё nuk u tha shqiptarёve dhe kosovarёve se çfarё bisedoi, çfarё bёlbёzoi i ngrefosur dhe çfarё pranoi pёrulshёm nё atё takim me Milosheviçin. Qёndrim krejt i papёrgjegjshёm pёrpara historisё e popullit tё tij, krejt e kundёrta e qёndrimit tё mbajtur e tё shpjeguar nё libёr nga S. Ngjela. Periudha e Fatos Nanos mendoj realisht se mund tё pёrmblidhet me dy fjalё- e degradoi rёndё sistemin demokratik shqiptar, dhe me plot vullnet prej vagabondi historik ia dorёzoi Berishёs, i cili me vullnet tё paepur i nxori themelet godinёs sё shtetit shqiptar, e fundosi akoma mё thellё nё kёtё degradim. Dokrrat e nostalgjikёve tё Fatos Nanos qё e cilёsojnё atё si emancipues i politikёs shqiptare mendoj se janё çfaqja mё tipike e mёndje ngushtёsisё sё mendimit shoqёror shqiptar.

Me pёrshkrimet dhe argumentimet qё bёn autori mbi figurat politike tё kohёs si G. Pashko, S Berisha, A. Meksi, A. Hajdari, N. Ceka, A. Imami, etj.(njё pjesё vegla tё bindura tё Ramiz Alisё), tё krijohet njё ndjenjё keqardhjeje nё pazotёsinё e tyre pёr tё frenuar dekadencёn gjatё tranzicionit shqiptar, pёr pa aftёsinё e tyre nё shtrimin e rrugёs sё pёrparimit dhe integrimit europian. Ngjela sjell shёmbuj tё pakundёrshtueshёm mbi lёvizjet politike retrograde tё S. Berishёs si president, tё njerёzve pranё tij (B. Gazidede, A Shehu, etj) instrumenta me tё cilёt diktonte vullnetin e tij diktatorial. Nё tё kundёrt tё tyre, tё bёn tё ndihesh krenar arritja e njё klasi kaq tё lartё interpretuesi tё historisё bashkёkohore si autori Spartak Ngjela. Vepra e tij “Pёrkulja dhe rёnia e tiranisё shqiptare” pёrbёn njё kontribut unik nё kulturёn shqiptare, tregues eloquent i aftёsisё gjeneruese vlerash humane tё racёs shqiptare.

Një libër i ri nga Renata Topçiu për lashtësinë e gjuhës shqipe në rumanisht

by

Shkruan:Mira SKENDERAJ/

    Këto ditë u botua libri me studime në fushën e gjuhësisë së krahasuar, në rumanisht, “Frazeologji rumuno-shqiptare” i studiueses, Dr. Renata Topçiu. Studimi është kurorëzimi i një pune disavjeçare i autores, i cili pason botimin e fjalorit akademik shqip-rumanisht, fjalor i përmasave të mëdha, me mbi 41.000 fjalë dhe rreth 50.000 shprehje frazeologjike, lokucione e proverba. Sipas studiueses, ka qenë ky fjalor akademik shtysa kryesore për të ndërmarrë një studim të gjerë krahasues mbi frazeologjinë e shqipes dhe rumanishtes. Vetë titulli i librit, i cili nuk specifikon një segment të veçantë të studimit të kësaj fushe, sugjeron faktin se kemi të bëjmë me një vështrim gjithëpërfshirës të frazeologjisë në terrenin e dy gjuhëve. Në parathënien e librit theksohet se studimi zgjeron problematikën studimore, duke përcaktuar disa drejtime kyçe: identifikimi i burimeve leksikore kryesore që kanë ushqyer thelbësisht frazeologjinë e shqipes dhe rumanishtes, krahasimi i tipologjive të formimit frazeologjik, me evidentimin e analogjive, por edhe të gjedheve specifike për secilën gjuhë, identifikimi i disa mekanizmave gramatikorë, funksionalë në fushën e frazeologjisë në dy gjuhët si dhe përqasja e mekanizmave stilistikorë që mundësojnë formimin frazeologjik. Interes të veçantë në këtë libër paraqesin vërejtjet gramatikore që lidhen me përkimet apo me mospërkimet gramatikore në dy gjuhët, vërejtje të sugjeruara nga studimi i mirëfillte i frazeologjisë. Disa dukuri gramatikore të përbashkëta për dy gjuhët që analizohen i atribuohen trashëgimisë së vjetër gjuhësore të shqipes e rumanishtes, shpesh paralatine. Po kështu, përpjekja për të motivuar historikisht, apo nga pikëpamja e kulturës popullore dhe psikologjisë kolektive, një sëre shprehjesh frazeologjike paralele, risjell fragmente, imazhe të një jete të lashtë, apo aspekte të strukturës etiko-morale të shqiptarëve, shpesh shumë të afërta apo identike me ato të rumunëve.

Në këtë mënyrë, autorja ka vendosur ballë për ballë të dy sisteme frazeologjike, duke synuar zbulimin e pikave të përbashkëta që kanë të bëjnë me përmbajtjen leksematike të njësive frazeologjike, me strukturat morfo-sintaksore, me tendecat stilistikore paralele etj, për të përcaktuar shkallën e afërsisë së këtyre sisteme.

Për rrjedhoje, hetimi shumëplanësh ka nxjerrë në pah jo vetëm një numër tepër të madh paralelesh frazeologjikë në shqip e rumanisht, takime tipologjike e strukturore, por edhe veçori e aspekte të përbashkëta të antropologjisë kulturore e të qytetërimeve përkatëse, që interferojnë, shpesh, me kulturat e tjera ballkanike e më gjerë.

Sipas autores, e cila mbështet në një parim të gjuhësisë së sotme europiane (M. Gross) se strukturat formale të togfjalëshave frazeologjikë nuk ndryshojnë nga ato të togfjalëshave të lirë”, konfrontimi i sistemeve frazeologjike të shqipes e rumanishtes, në fakt, vë përballë sistemet gjuhësore të këtyre gjuhëve. Rezultatet që dalin nga kjo përballje kontrastive mbështesin rezultatet e arritura deri me sot në fushën e marrëdhënieve gjuhësore midis shqipes e rumanishtes në fushë të leksikut, gramatikës, sintaksës, formimit të fjalëve, por edhe mund të kundërshtojnë konkluzione mbi aspekte të tjera.

Libri “Frazeologji rumuno-shqiptare” mbush një boshllëk të literaturës ekzistuese mbi marrëdhëniet gjuhësore shqiptaro-rumune në fushë të frazeologjisë, por ajo sjell, njëkohësisht, fakte të reja të përkimeve gjuhësore, kulturore, etnografike, mitologjike, historike e psikologjike midis dy popujve të lashtë të Ballkanit, shqiptarëve e rumunëve. Akademiku, gjuhëtari dhe albanologu rumun, Grigore Brancus, do të shprehej në parathënien e këtij libri se “Nga gjuhëtarët rumunë që kanë hetuar ngjashmëritë frazeologjike të rumanishtes dhe shqipes janë Sextil Puscariu, Al. Philippide, Pericle Papahagi, Al. Rosetii, Th Capidan, Gr. Brancus, Catalina Vatasescu etj., ndërsa ndër gjuhëtarët shqiptarë mund të kujtojmë Al. Xhuvanin, Eq. Çabej, Mahir Domi, Spiro Floqi, Emil Lafe, Jani Thomaj etj. Znj. Topçiu vazhdon me sukses punën e tyre. Kurse specialistja e gjuhës shqipe, znj. Catalina Vatasescu bashkëpunëtore e vjetër shkencore në Institutit të Studimeve të Europës jug-lindore pranë Akademisë së Shkencave të Rumanisë do të shprehej për këtë studim: “Studimi që na është paraqitur është rezultat i një aktiviteti shkencor intensiv. Bie në sy mënyra se si është menduar dhe janë zgjidhur shumë probleme të karakterit teorik si dhe vëmendja me të cilën është mbledhur një material gjuhësor mbresëlënës. Ky subjekt ka një shkallë të lartë vështirësie sepse bëhet fjalë një studim që krahason dy gjuhë. Autorja e punimit të doktoraturës është një njohëse e mrekullueshme e rumanishtes, jo vetëm e gjuhës shqipe, cilësi që del në pah, sidomos, në kapitullin e komenteve stilistike të disa njësive frazeologjike ekzistuese në dy gjuhët. Ky punim është i shkruar qartë, me një stil të ngjeshur dhe elokuent.”

Pritet që ky libër të përkthehet edhe në gjuhën shqipe, i cili , me siguri, do të zgjonte interesin jo vetëm të specialistët, por edhe për të gjithë ata që janë të interesuar për gjuhësinë dhe lashtësinë e gjuhës shqipe.

 

SQARIM PER EMRIN SHQIPTAR

by

Prof. Asoc. Dr. THANAS L. GJIKA/

Ne shkencat albanologjike per sqarimin e emrit SHQIPTAR ka mbizoteruar shpjegimi qe kane dhene prof. Eqerm Cabej, Osman Myderizi, Shaban Demiraj dhe tani se fundi Kristo Frasheri. Sipas tyre emri SHQIPTAR u krijua nga fundi i shekullit te XVII-te dhe dokumentohet per te paren here ne fillim te shek XVIII ne vepren Kuvendi i Arberit me 1703, ku shkruhet: “JEMI MBLEDHUR ARBER DHE SHQIPETARE”. Me fjalen ARBER quheshin, si dhe me pare, banoret e krishtere te Arberise, kurse me fjalen SHQIPETARE quhen per te paren here, me sa dihet deri me sot, arberoret e konvertuar ne myslimane. Nga fundi i shek XVIII ose nga fillimi i shek XIX, kur arberoret qe kishin ruajtur besimin e krishtere perbenin pakicen e popullsise se Arberise, dhe jetonin jo ne nje territor kompakt, por te shperndare disa fshatra, disa fise, ose disa lagje (mehalle) ketu e disa atje ne mes te arberoreve myslimane, te cilet e quanin veten SHQIPETARE, pranuan ta quanin veten edhe ata SHQIPETARE. Keshtu gjate shek. XVIII-XIX u perhap fjala SHQIPETAR / SHQIPTAR per te emeruar gjithe banoret e Arberise, myslimane dhe te krishtere bashke. Kurse vendi ku ata banonin u quajt SHQIPERI. Keshtu humben fjalet Arber, ARBERISHT dhe ARBERI, te cilat u zevendesuan me fjalet SHQIPTAR, SHQIP, SHQIPERI.

Persa i perket fjaleformimit te fjales SHQIPETAR / SHQIPTAR studjuesit e lartpermendur shpjegojne se ajo u krijua per te nenkuptuar banoret qe flisnin shqip, qe flisnin gjuhen e vendit, gjuhen e kuptueshme per te gjithe vendalinjte. Kete fjale e krijuan SHQIPTARET myslimane per te treguar se ata vertet e nderrruan fene dhe nuk mund te quheshin me ARBER per shkak te besimit te ri, por ishin po ata banore te vendit qe flisnin po ate gjuhe, gjuhen e perbashket qe e kuptonin te gjithe vendasit. Pra fjala SHQIPETAR / SHQIPTAR u krijua per te nenkuptuar te gjithe perdoruesit e gjuhes SHQIPE. Gjate shek XVIII-XIX prej rrenjes SHQIP (GJUHA SHQIPE) u krijua emri SHQIPTAR, per te nenkupotuar banorin qe fliste gjuhen SHQIPE; dhe fjala SHQIPERI per te nenkuptuar emrin e vendit ku flitej gjuha SHQIPE.

Mirepo, z. Aristotel Mici, pa njohur keto shpjegime, pa pyetur asnje historian a historian te gjuhes shqipe, shkroi e botoi me vrap ne kuadrin e 100-vjetorit te pavaresise nje permbledhje me disa esse, ku vendin qendror e ze esseja MBI EMRIN SHQIPTAR. Ne kete esse ai shpjegon sipas mendimit te vet origjinen e fjales SHQIPETAR / SHQIPTAR sikur ajo eshte krijuar per te emeruar banoret e vendit tone me qe ata mbanin shqiponjen si simbol ne gjokset e tyre dhe ne flamur. Pra sipas tij SHQIPTAR do te thote, jo perdorues i gjuhes SHQIPE, por mbajtes i shqiponjes. Mirepo dihet se kjo fjale u krijua ne fund te shek. XVII-te kur flamuri dhe shqiponja si simbole te te pareve tane ishte shdukur prej pushtuesve osmane.

Ne rast se z. Mici do te kishte kerkuar nje opinion prej studjuesve te Tiranes per ta botuar si parathenie te vepres, ose si vleresim ne kapakun e prame te vepres se tij, do te kishte marre pergjigjen e duhur dhe nuk do ta kishte botuar vepren me kete shpjegim vulgar te sajuar prej hamendjes se tij.

MBIJETESA E LETËRSISË SË VLERAVE

by

Shkruan: VIOLETA ALLMUÇA */

Momenti në të cilin gjendemi, sidomos lidhur me vlerat e mirëfillta letrare, është nga më të vështirat sa i përket mundësive të botimit, njohjes dhe vlerësimit të saj. Botimet serioze, pra vlerat letrare, si dhe autorët që prodhojnë shenja të mirëfillta estetike, gjenden të rrezikuara seriozisht, gati-gati për të humbur komunikimin me lexuesin dhe studimet serioze.

Rrethana e krijuar, pra ajo që theksuam hapur, moskomunikimi me lexuesin, lidhen me një mori shkaqesh që kanë të bëjnë me humbjen e vëmendjes ndaj letërsisë shqipe. Letërsia shqiptare në përgjithësi dhe sidomos ajo e vlerave të mirëfillta gjendet realisht e rrezikuar, përveç të tjerash për këto arsye:

         Së pari: Përqëndrimi i vëmendjes vetëm tek letërsia e huaj, pra tek përkthimi i saj, pavarësisht se ky ka ardhur në shumicën e rasteve me 1001 probleme, dhe, lënia jashtë vëmendjes, sidomos e letërsisë së periudhës së tashme, pra e prodhimit letrar të këtyre viteve.

Së dyti: Letërsia në mjediset tona, gjithnjë e më shumë, po tentohet të paraqitet si letërsi e tipit “Bestseller” ose si letërsi që matet me shitshmërinë dhe jo nga vlerat, çka ka përbërë atë që sot letërsia serioze të jetë e rrezikuar. Në tipin e librave “Bestseller” përfshihen libra historik, letërsi me vlera të dyshimta, libra aventuresk, etj. Pra, tashmë mesa duket kjo lloj “letërsie” ka zbritur nën nivelin mesatar, çka e bën letërsinë në tërësi një element klasifikimi të padrejtë dhe pa estetikë.

Së treti: Autori shqiptar dhe letërsia shqipe, veçanërisht ajo serioze dhe me vlera gjendet e rrezikuar edhe prej shkaqeve ekonomike, sepse tashmë në praktikën e botuesve shqiptarë, gati është bërë rregull botimi i librave duke paguar autorët që në fakt është një kambanë alarmi mbi fatin e letërsisë shqipe, mbi fatin e vlerave të kulturës shqiptare në përgjithësi.

         Së katërti: Në këtë periudhë ka një prirje të shumë individëve, moshave dhe profesioneve të ndryshme, që të merren me shkrime librash të karakterit historik, kujtime, enciklopedik, letrar, ndonëse autorët vijnë nga profesione të ndryshme dhe për fatin e keq, sot, lexuesit janë të paktë.

Megjithëse, arti i të folurit dhe të shkruarit është i lirë, sidomos, kur bëhet fjalë për letërsinë duhet që në fill të saj të lidhet mendimi kritik ose krahasim i vlerave estetike, që e dallon një vepër letrare. Nuk është për t’u habitur se qysh në kohën e lindjes së artit dhe të letërsisë në veçanti, kur libri i shkruar u kthye në shërbim të njerëzimit fillojë të lulëzojë edhe mendimi kritik në botën dhe terrenin letrare. Le të përmendim këtu Francën, Spanjën, Italinë, Austrinë, etj. ku rolin kryesor e merrnin vlerat e vërteta, ato vlera që njerëzmi realisht i vlersonte për vlerat artistike e estetike.

Në kritikën tonë letrare, vihet re me shqetësim, që vlerat i marrin dhe antivlerat. Shfrytëzimi i mediave për të rritur vlerat e dyshimta ka bërë që sot të kemi një letërsi të “lustruar” nga një kritikë e padenjë. A është sot në krizë kritika jonë letrare? A është sot kritika letrare një reflektim i letërsisë mbi vetveten? A po promovohet letërsia e mirëfilltë apo një lloj letërsie jashte vlerave letrare?

Fjala dhe letërsia brenda vetes, duhet të jetë pak më e normativizuar. Edhe pse kemi folur dhe nuk kemi mohuar ekzistencën e kritikës së mirëfilltë letrare, nëse e marrim këtë si një ankim, ka disa krijues që e marrin mungesën e kritikës si “vërtetim” melankolik i realitetit letrar, kulturor dhe artistik. Po ndodh që edhe ata që mbahen sot si kritikë të një vepre letrare, dhe për hir të vërtetës mund të themi se janë në një përfaqësim të vogël, shfaqin mendime në rrethe të ngushta, duke i bërë në veçanti krijuesit e rinj që posa kanë filluar të hedhin hapat e parë në letërsi, ta ndjejnë veten të “lartësuar”. Në faqet e kulturës, të gazetave shqiptare, në të dy anët e kufirit Kosovë, Shqipëri, gjen gjithfarsoj shkrimesh për librat e botuara. Por në këto shkrime nuk ka asgjë të ngjashme me analizën artistike të një vepre letrare, përveç një profili të vakët të shikimit të librit në veçanti dhe fenomeni i çuditshëm i theksimit se ky autor ose autore po vjen si një “zë” i ri, me këtë apo atë risi e nivel artistik, që nuk mund të quhet asesi një vepër e arrirë vetëm me “gjykimin” e gazetarëve, ose pseudogazetarëve “lajkatarë”. Ndoshta ky informacion viziv apo i shkruar sipas mendimit informativ të gazetarëve të kulturës, në vend të fillimit të përfaqësimit të letërsisë së vërtetë të çdo autori, ofrojnë atë që në ditët e sotme quhet “prodhim” mediatik të një vepre e cila nuk ka lidhje me shkrimin letrar. Leximi i veprave të tilla, ende pa ditur vlerat e tij artistike dhe estetike, nuk ka sjellë asgjë të re nga funksioni letrar apo më keq ka sjellë mediatizimin e grupit. Ka shkrimtarë që librat e tyre artistikë i promovojnë me audiencë politikanësh, analistësh politikë, të gjithfarsoj ideve politike. Mund të ndodhë që edhe politikanët të lexojnë letërsi, por nuk mund të ndodhë që analistët politikë që bëjnë analistin e partive reciproke të bëjnë analizën e librit duke i thurur “lavde” shkrimtarit dhe librit të tij, pa mendimin e vyer të kritikut që ndoshta do t’i jepte vlerën e duhur veprës letrare..Ky është një promovim për të fituar mediumin e tyre, pra për të pasur përkrahjen e politikanëve që ndoshta nuk dijnë të bëjnë as politikën e drejtë ndaj letrave shqipe në përgjithësi dhe shkrimtarëve apo institucioneve të tyre me librin e jo më të flasin për artin dhe letërsinë. Shqipëria mund të jetë i vetmi vend në Europë ku nuk ekziston asnjë institucion i shkrimtarëve dhe artistëve shqiptarë.  Vetë letërsia dhe arti duhet të mos bëhen shtojcë e rolit dhe medias politike. Duke hyrë në klanet e politikës, letërsia nuk e gëzon më të drejtën në shërbim të misionit të saj për të përcjellë tek lexuesit vlerat artistike dhe estetike.

Në projektet e shtëpive botuese për publikimin e librave në të ardhmen mund të merret

parasysh edhe mendimi i kritikut letrar ashtu siç ndodh në vendet e tjera të botës së zhvilluar

letraro-artistike ku për çdo libër para se të botohet dhe të dalë në treg jepet mendimi i

specializuar i kritikës letrare, pra vlerat e veprës letrare.  Kjo është e e domosdoshme edhe

për ne që të lexojmë libra të mirë me vlera artistike dhe estetike. Kjo është po aq e

rëndësishme edhe për një letërsi mbarëkombëtare.

Pa një analizë të thellë të veprës letrare, zor se do t’u japim të drejtën shkrimtarëve të vërtetë, aq më pak të rinjve, që në radhë të parë duhen falenderuar sepse kanë marrë penën dhe vetë kohën e tyre për të shkruar. Përpjekjet e tyre për të bërë atë çka është më e mirë, “sipas vetes” dhe jo sipas vlerave që sjellin, pra krijimin e vlerave të mirëfillta, qoftë nga leximi i tekstit, analiza e veçantë e kritikut, sjell tek lexuesi të bukurën për të gjithë dhe jo vetëm për një “kor” të vogël.

Ai që analizon, që sjell mendimin kritik letrar ose krahasues për një vepër letrare pa vlera, me një vepër tjetër të një autori të vlerësuar në kohë dhe hapësirë nuk bën asgjë më shumë përveçse e “përkëdhel” një krijues. E njëjta situatë ndodh edhe kur e vlerëson veprën e dikujt “si një vepër pa art”, ose një vepër e zakonshme me vlera të vakëta estetike. Ndonjëherë mendimi i kritikut shihet si i “gabuar”, zemëron autorin që nuk pranon kritikën, dhe shpall luftën ndaj kritikuesëve duke i nënvlerësuar ata si individë, kinse u mungon niveli i duhur mbi kulturën e vlerësimit.

Kjo gjë vihet re sot në mungesën e shkollës së kritikëve dhe shpërfaqjen e gazetarëve të kulturës që më së paku duhen përgëzuar se informojnë median e shkruar dhe vizive për daljen në dritë të librave të rinj. Megjithë dëshirën e tyre të mirë, ata nuk mund ta bëjnë dot rolin e kritikut të mirëfilltë për një vepër letrare sepse të flasësh për konceptin e kritikës duhet në radhë të parë të kesh “esencën” e kritikut.

Mënyra e të thururit “lavde” pa kuptim, pa vlera artstike dhe estetike, të çfarëdolloj botimi, që hidhet në treg në periudhën e tashme i ka bërë keq vetë letërsisë. Nëse ballafaqohesh sot me stendat e librave vihet re, që jo vlerat kanë zënë vendin, të cilin nuk e meritojnë, një meritë që nuk ka lidhje me të sotmen e letërsisë shqipe por edhe me të ardhmen e saj. Lulëzimi i një letërsie të plotësuar lidhet po aq ngushtë me një kritikë të plotësuar, pa e instrumentalizuar konceptin letrar në tërësinë e veprës së mirëfilltë.

Kritika letrare edhe pas viteve 90-të vazhdon të na shfaqet si diçka e padukshme, në gjithëpërfshirjen e dukshme të letërsisë së tashme, prozë, poezi, arte figurative apo gjini të tjera. Më keq akoma, mund ta quaj, humbje të misionit dhe fuqisë së saj. Pa lënë mënjanë atë çka është arritur në periudha të kaluara, ose ndonjë përpjekje impulsive në kohën e sotme, mesazhet e kritikës së vërtetë mbi tekstin letrar kanë shterur. Në një numër marramendës botimesh të reja të viteve të fundit ka fare pak analiza serioze të krijimeve letraro-artistike. Kjo do të jetë një mangësi e mëvonshme që do të ndikojë në cilësinë e vërtetë të veprave të mirëqëna që sigurisht duhet të mbartin vlerat leximore. Vepra pseudoletrare të ngjizura për komercializëm nuk quhen vepra të vërteta. Ato janë të përkohshme në kohë, por asnjëherë nuk janë vlera të vetëdijshme letrare.

Unë personalisht nuk di si ta shpjegoj këtë paradoks. Tek ne nuk ekziston sistemi dhe shkolla e kritikës letrare dhe kritikës së artit, e cilia më bën të besoj se vlerat dhe antivlerat do të mbeten në hije, që do të thotë se as shkrimtarët dhe as kritikët nuk do të ballafaqohen me njëri-tjetrin për atë çfarë quhet vlerë e një vepre dhe antivlerë e një vepre të cilat duhet të ndahen nga njëra-tjetra vetëm nga kontributi i kritikës dhe lexuesit.

Ajo që më shqetëson më shumë është se ne nuk kemi studime të mirëfillta mbi kritikën bashkëkohore si një zhvillim i domosdoshëm për artin dhe ndikimin e tij në shoqërinë njerëzore. Po ashtu një mungesë e tillë  do të ndikojë edhe në vendosjen reale e korrekte të hierarkisë së vlerave të dëshmimit të saktë të veprave letrare. Ky fakt do të sjellë diçka të padëshirueshme në njohjen e krijmtarisë së re në letërsinë bashkëkohore. Kujtesa për një mendim realist, rreth asaj çka i duhet çdo epoke për të vlerësuar si duhet veprat letrare më shtyn të besoj se gjithçka mund të mbulohet me heshtje. Do të ishte njësoj si të përsëritej rituali i harrimit të kohës, përjetimit dhe tranzicionit kulturor. Me duket se edhe disa përpjekje jo profesionale, për arritjet apo mosarritjet në zhvillimet e reja letraro-artistike kanë mbështetje klanesh në median e shkruar dhe vizive që kthehet në një akt komercial dhe aspak si një libër me dëshmim vlerash realiste. Sa për hierarkinë e vlerave besoj se ajo ka mbetur në vend ose aty ku ishte në të shkuarën. Mendoj se vetëm fryma e kritikës së vërtetë mund ta nxjerrë letërsinë dhe artin shqiptar nga hullia ku ka mbetur. Deri atëhere, le te presim shpërblimin e vetëhumbjes. Në pikëtakimin me të ardhmen, duke dimensionuar vlerësimin artistik nëpërmjet vlerësimit kritik, nuk duhet të harrojmë rolin e artit dhe letërsisë së mirëfilltë në shërbim të qytetërimit.

 *Shkrimtare, Studiuse. Violeta Allmuca eshte autore e 7 librave, 2 prej tyre me poezi. 4 romane(Era e Pasionit, eshte pritur shume mire nga kritika)-Ka shkruar nje liber publicistike ”ZE GRUAJE”. Kritika letrare ka shkruar per krijmtarine e saj si zeri me i njohur pas viteve 90-te. Gjithashtu merret edhe me kritike letrare. Me kete shkrim nis bashkepunimi i shkrimtares dhe studiuses me gazeten Dielli)