Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

FAIK KONICA PËR GJENERAL PANGALOS

by

Në rubrikën”Shtylla e Faik Kontizës”, gazeta Dielli e së shtunës të 10 prillit 1926, botonte kronikën me titull”Politika e Gjeneral Pangalos”. Në të shkruhej: Masat e Gjeneralit Pangalos për të mbyllur klubet epirote dhe për të njohur të drejtat e pakicave shqiptare në Greqi, kanë bërë një përshtypje të madhe në mes të shqiptarëve si përtej ashtu edhe këtu n’Amerikë. Pemët e para të kësaj politike të re dhe mirëdashëse nisnë të duken. Një anëtar i Vatrës nga Çamëria, i cili është edhe anëtar i “Komisionit për të Mprojtur të Drejtat e Popullit të Çamërisë”, z. Abdul H. Abas, vizitoi pardje zyrat e Federatës dhe na lajmëroi se disa Çamër, që ndodheshin në burgjet e Greqisë për ndjenjat e tyre, u liruan dhe u kthyen në shtëpitë e tyre.

Veprimi i Gjeneral Pangalos është guri i parë në të themeluarit e një miqësie të kthjellët në mes të Greqisë e të Shqipërisë, dy vende të lidhura nga shumë interesa të përbashkëta.

Nëqoftë se politika e tij zë rrënjë dhe bëhet paskëtaj politika e vendosur e Greqisë kundrejt Shqipërisë dhe elementit shqiptar, fitimi do të jetë i madh për të dy kombet.

Zoti Kondulis, ministri i Greqisë në Shqipëri, është për t’uruar për mbarëvajtjen e një politike të cilën besojmë se e ka dëshiruar prej kohësh. Pa Zotësinë e një Burri Shteti si Gjenerali Pangalos, një politikë e këtillë do t’ishte e pa mundur, por dhe roli këshillonjës i një diplomati të vyer si zoti Kondulis do të ketë patur rëndësi.

Nga ana e Shqipërisë, duhet të mos harrojmë se udhën e një marrveshjeje e kthjellët e hapi politika e hollë dhe e gjallë e Guvernës së President Ahmet Zogu, i cili është përpjekur kurdoherë për një afrim; afrim i pamundur nën demagogjinë e Fan Nolit.

Në këtë çast kur një rreze shprese po ndrit mi fatin e Shqiptarëve të pakët që rrojnë nën Greqinë, më vete mendja tek ata njerës me kurajë që janë përpjekur, pa frikë, për të përmirësuar gjendjen e popullit në ditët e errta, dhe i pari që shoh është Musa Demi- një shqiptar i kthjellët që s’ka kursyer asnjë rrezik për veten e tij, ka pësuar dëme, ka ngrënë burgje, por ka mbetur i patundur. Një njeri si ky duhet të nderohet jo vetëm nga ne po edhe nga grekët me karakter.

KOMPLOTI I SELANIKUT PËR RRËZIMIN E PANGALOSIT

Në ditët e para të prillit 1926 në Greqi u organizua një komplot që mori formën e një kryengritje me qëllim përmbysjen e Gjeneral Pangalos. Kryengritja kryesohej nga tre oficerë të ushtrisë ; majorët Bakerxhi, Karakufa, dhe Xhavella. Qendra e kryengritjes ishte në Selanik dhe shumë shpejt u shtyp nga Pangalos. I lidhur me kryengritësit ishte edhe Gjenerali Panagjotopulos, ish Ministër i Punëve të Brendshme, i cili u arrestua bashkë me të tjerët. Xhavella ishte një bashkfshatar dhe mik i ngushtë i Gjeneralit Plastiras. Të arrestuarit u dërguan në Athinë,  për t’u gjykuar më pas nga një Gjykatore ushtarake.

Çfarë kërkonin kryengritësit?

Korrespondenti i Associated Press në Beograd njoftonte se sipas lajmeve të mbërritura direkt prej Selanikut, kryengritësit numëroheshin lart mbi  5,000 vetë dhe ishin të armatosur me armatime të rënda, përfshi edhe Topa. Çfarë kërkonin ata: E para, gjenerali Pangalos të hiqej nga fuqia, e dyta të formohej një Guvernë neutrale, e treta- të bëheshin zgjedhje të lira; e katërta , të merrte përsëri presidencën Admirali Kundurriotis; që kishte humbur në garën presidenciale përballë Pangalosit, e pesta të bëhej amnisti e përgjithshme për të gjithë ushtarët dhe udhëheqësit e depërtuar.

30 KËNGË TË RRALLA ÇAME NË NJË BOTIM GJERMAN

by

Nga Enver KUSHI/

Këtë vit mbushen 56 vjet nga ekspedita gjermano-sh qiptare në Shqipëri dhe në Çamëri e zhvendosur në Fier e Vlorë (Babicë e Skelë) si dhe 48 vjet nga botimi në Berlin të librit “Muzika popullore shqiptare – këngët e Çamëve”, (Albanische Volkmusik, Gesange der Camen). Kam patur fatin të jem një nga miqtë e Prof. Ramadan Sokoli, një nga diturakët e rrallë shqiptarë, njohës dhe studiues i rrënjëve të kulturës popullore shqiptare veçmas i rrënjëve të tingullit shqiptar. Takimet dhe bisedat e shpeshta të miat me të, kanë qenë nga më frutdhënëset e befasueset. Ka qenë Prof. R.Sokoli, që së pari më ka folur për ekspeditën gjermano- shqiptare te çamët e Fierit e Vlorës si dhe për një këngë të rrallë vaje incizuar në Skelë dhe interpretuar nga Hamide Shabani – 40 vjeç. Grupi i studiuesve gjermanë erdhi në Shqipëri në maj të vitit 1957 dhe përbëhej nga Doris Stockman, Wilfried Fielder, Erich Stockmann dhe Johan Kyritz. Ekspedita ishte nismë e Institutit të Folklorit Gjerman pranë Akademisë së Shkencave të Gjermanisë. Ajo u realizua në bashkëpunim me Ministrinë e Arsimit dhe Kulturës së Shqipërisë. Nga pala shqiptare morën pjesë Ramadan Sokoli dhe Albert Paparisto. Siç shkruajnë muzikologët gjermanë, qëllimi i tyre ishte incizimi i këngëve popullore dhe melodive instrumentale me ndihmën e aparateve moderne të marrjes, për të kontribuar në dokumentimin e parë të rëndësishëm të muzikës popullore shqiptare. Në këtë drejtim Shqipëria kishte mbetur një njollë e bardhë në hartën e muzikës popullore të Europës Juglindore. Ato zgjodhën Shqipërinë e Jugut për të realizuar qëllimin e tyre dhe konkretisht siç shkruajnë autorët gjermanë “për të marrë shënime për muzikën popullore të tre grupeve shqiptare në Jug: Toskëve, Labëve dhe Çamëve, si dhe një praktikë këndimi shumë i vjetër, siç ishte polifonia. Instituti i Folklorit Gjerman në Berlin vuri në dispozicion të grupit 3 magnetofona me mikrofona dinamikë, 3 aparate fotografike dhe një aparat me film të ngushtë. Ata japin të dhëna për shtrirjen e toskëve, labëve dhe çamëve si dhe zonat ku kanë incizuar: Krahinën pranë Liqenit të Ohrit, Mokër, pllajën e lartë të Korçës, krahinën e Devollit, malësinë e Skraparit, fushën e Kolonjës, fushën e Vjosës, Myzeqe, Mallakastër, Berat, Elbasan, Lushnjë, Këlcyrë, Gjirokastër, Sarandë, Borsh, Himarë, Dukat, Vlorë dhe Kurvelesh. Incizime janë bërë edhe në zanën e minoritetit grek dhe nomadët vllehë. Mendoj se nuk është rastësi këmbëngulja e studiuesve gjermanë për të incizuar këngë çame. Jam i bindur se ata vinin në Shqipëri me njohuri për gjeografinë, historinë dhe kulturën e shqiptarëve në të gjitha trevat, ku ata shtriheshin. Me siguri njihnin mirë punën e albanologëve të shquar si Hahn, Bopp, Jokli, apo të atyre që janë marrë me kulturën popullore shqiptare si Habenlandt, Nopça, Lamberc, Vaigand, Pedersen (që ka publikuar edhe përralla nga Çamëria. Në qoftë se do të bënim një rikthim imagjinar gati 40 vite më parë, pra në vitin 1957, kohë kur u organizua edhe ekspedita shqiptarogjermane, nuk ka se si të mos ndjejmë akoma të freskëta plagët dhe dhimbjen e popullsisë çame. Është gjallë brezi që e ka parë me sytë e tij llahtarin dhe gjëmën e madhe. Fëmijët e viteve ’44-’45 janë më të madhuar, por në sytë e tyre ruhen pamjet e tmerrshme të tragjedisë. Të vdekurit, lënë bokërimave të tokës çame, u trokasin netëve dhe u prishin gjumin të gjallëve, trazojnë kujtimet. Por jo vetëm kaq. Është zhvendosur relievi i kulturës çame, janë zhvendosur vallet e tyre epike, këngët, baladat, përrallat, gojëdhënat. Dhe kjo është një zhvendosje e një lloji tjetër, më pak e dukshme, por më ulëritëse dhe më tragjike se plagët e bartësve të tyre. Incizimi i këngëve çame është bërë në Fier, Skelë dhe Babicë të Vlorës. Këngëtarët ishin, siç pohojnë studiuesit, nga i njëjti fshat, ose së paku nga e njëjta krahinë. Kështu këngëtarët e Skelës para vitit 1944, banonin në fshatrat Arpicë, Vola dhe Vaje të Gumenicës. Këngëtarët e Fierit ishin nga Mazreku dhe grupi i Babicës nga fshatrat midis Mazrekut dhe Mangëlliçit. Gjithsej janë 30 këngë të incizuara. Nga këto, në Fier 8 këngë (“Çelo Mezani”, “Mua më ra taksimi”, “Qaj me lot o Çamëri”, “Kalesh’ e Xhixho s”, “Luli me nishan në ballë”, “Ditën që u mor nisia”, “Mecovë e zeza Mecovë”,) në Babicë 8 këngë ( “Kjo anë e lumit”, “Ç’ke flamur që s’valon”, “Janinë e zeza Janinë”, “Ne porta të shkova”, “Thirri talili në malë” “Kamerini mal me fletë”, “Hiq kadale vallen’o”, “E mjera merr me zë” në Skelë 14 këngë (“Ulu mal të shoh Kastrinë”, “Kënga e Çelo Mezanit”, “Ti moj kull’ e Livadhisë”, “Ti më qesh , ti me ta”, “Berbaro, Vasiliko”, “Moj Mine, Minusheja”, “Ti fletë e lejmonit bardhë”, “Ra dielli mbi bajame”, “Të martën që me natë”, “Trëndelo, moj trëndelinë”, “Çu nis djali për kurbet”, “Nani-nani more djalë”, “Sha kriet tat babatho”. Libri në fjalë, me autorë Doris Stockmann, Wilfried Piedler dhe Erich Stockmann, botim i vitit 1965, me 302 faqe, përbëhet nga këto pjesë: PJESA E PARË: “Gjurmimi i muzikës popullore shqiptare deri në vitin 1957” “Ekspedita e mbledhjes shqiptaro-gjermane e vitit 1957 dhe shfrytëzimi i saj” “Vërejtje etnografike mbi çamët” të shkruara nga Erich Stochman; Pjesa e dytë “Gjurmime në muzikën vokale çame” e ndarë në kapitujt “Paravërejtje e të përgjithshme”, “Problemet dhe metodat e transkriptimit”, “Vërejtje botimi dhe shpjegimi i shenjave”, “Terminologjia”, “Figura dhe dhënia e formës e këngëve çame” “Këngë bordure polifonike”, “Këngë korale jo bordunale”, “Këngë burrash”, “Këngë grash”, Këngë solo”. Pjesa “Transkriptime dhe pjesa e fundit përmbajnë tekstet në variantin shqip dhe përkthimin gjermanisht. Mes shumë të dhënave, më ka bërë përshtypje një fakt që japin studiuesit gjermanë: Kur incizuam këngë vajtimi në Babicë, këngëtarja u =rek aq shumë, duke i harruar të gjithë të pranishmit, saqë neve u detyruam ta ndërpresim incizimin. Teksti i këngës është ky: Sha (pasha) krietë tat, babatho, Sha kurmin tënd baba, Ku do të të gjëjmë ne tani, Që na lëshoe Ore babatho e? Do të të gjuajnë djeltë, baba: Se neve nuku jemi në dhenë tënë babatho, Se neve jemi muhexhirë në vend të huaj babatho, Mos të ka pikunë vendi jot, Se ke ardhurë në botë të Shqipërisë, Baba ore! Do të të palosi bot’ e Vlorësë, Se ashtu e kishim të shkruarë babatho, Sha kurmin tën, ore baba, ore, Po qe jedh’ ndo-jerë të vemi në Në atë vatanë tën’ ore, vatrëz o? Që jemi berë muhaxhin’ o, Në botë të Shqipërisë o babatho. Vlera të mëdha për studiuesit e muzikës popullore ka transkriptimi i të 30 këngëve, bërë me profesionalizëm dhe kritere rigoroze shkencore. Po kështu, edhe tekstet e botuara në dialektin çam, përveç pasurisë gjuhësore, paraqesin interes edhe për elegancën e vargut dhe mjetet shprehëse si dhe finesën karakteristike të folklorit çam. Libri “Muzika popullore shqiptare, këngët e Çamëve”, është homazh për bartësit e folklorit të mrekullueshëm çam, një libër për kujtesën gjithmonë të pagjumë e të trazuar. Ai e pasuron bibliotekën evropiane dhe ndihmon studiuesit për t’ju rikthyer këngëve të çamëve.

Skenarët e sigurimit të shtetit përsëri rivrasin Bilal Xhaferrin

by

*Bilal Xhaferri dhe vepra e tij janë dëshmia e gjenisë së shkrimtarit të pavdekshëm/

*Feçor Shehu kundër Meto Kondit/

*Një e vërtetë e lënë enigëm për vrasjen e Bilal Xhaferrit./

Ne Foto:Autori i shkrimit ne nje veprimtari kushtuar shkrimtarit Bilal Xhaferri/

Nga HYQMET ZANE*/

 Polemika e krijuar nga një farë Meto Kondi për të denigruar figurën e shkrimtarit të shquar Bilal Xhaferri, është një model i ri për të kuptuar se me se është marrë sigurimi i shtetit në diktaturë dhe pjesëtarët e tij me injorancën dhe me kriminalitetin e tyre janë hedhur në një sulm të paparë ndaj elitës intelektuale kombëtare. Por më shumë se kaq, lufta që i bëri sigurimi i shtetit komunitetit çam, ka qenë i pashembullt dhe intrigues, po aq sa edhe model i paudhësive dhe ligësive që ushqeu sistemi i Enver Hoxhës në Shqipëri. Ka shumë vërtetësi në lidhje me këtë lloj qëndrimi të diktatorit më idiot që ka pasur Lindja. Por një gjë është e saktë se Enver Hoxha, me këshillimin e tutorëve të tij serbe (antishqiptarë) nuk bëri asnjë veprim kur mori vesh se në Çamqëri po bëhej masakër, as pas 27 qershorit, as në mars 1945. Se çfarë duhet të bënte një njeri që pretendonte të ishte një udhëheqës i një populli që e kishte emrin shqiptar, këtë të gjithë ne e marrim me mend që të bënte atë që bëri ndaj Jugosllavisë pas 28 nëntorit 1944.

Por më shumë se kaq, e kam fjalën tek mbjellja dhe marrja e fruteve që jep filozofia e urrejtjes antiçame e një diktatori që nuk e dinte as vetë që kujt sistemi i përkiste. Por në rastin e Bilal Xhaferrit, ka një tejkalim të ligësisë dhe vjelljes së vrerit, po aq sa edhe të survejimit dhe presionit ndaj një shkrimtari me cilësi të larta të gjenisë së tij. Kam bindjen se ka një skenar të mirëkurdisur, që të hidhet baltë ndaj shkrimtarit që jetoi e vdiq si një antikomist i betuar dhe shumë  kritik ndaj sistemit. Mua më duket si një skenar që paska mbetur çuditërisht në sirtar dhe na e paska zbuluar në prag moshën e tretë një sigurims dhe një anëtar i punëve të zeza që i kanë bërë këtij populli, të thurej aq tinëzisht dhe aq poshtërsisht që dinte t’i bënte vetëm ai sigurim shteti që udhëhiqej nga injorantët dhe shpirtzinjtë.

A nuk ishte i tillë skenari ndaj Hilmi Seitit, ndaj Taho dhe Teme Sejkos, Tahir Demit dhe pjesëtarëve të tjerë çamë me të të ashtuquajturit “grup armiqësor”, por që nuk ishte vetëm çamë se kishte edhe shumë vllehë dhe ortodoksë, por që me një qëllim të caktuar thuhet se ishte grupi çam? A nuk ishin të tillë të ashtquajturit grupe armiqësore që u kurdisën ndaj elitës intelektuale shqiptare që pas ashtuquajturit çlirim të Shqipërisë e deri në ikjen në atë botë të diktatorit? Çfarë nuk u sajua dhe nuk u intrigua ndaj një populli të tërë dhe vetë bllokut komunist që e bënë diktaturën në Shqipëri si më të veçantën dhe më të paimagjinueshmen.

Ndërsa në rastin e Teme Sejkos dhe Tahir Demit, kemi të bëjmë edhe me një ndjesi antishqiptare që zbuloi vetë diktatori ndaj kombit të tij, ndërsa sigurimi i shtetit ishte tërësisht i uzurpuar nga UDB-ja dhe KGB-ja dhe dihet tashmë se modelet e tyre ishin nga më të zbatuarat ndaj shqiptarëve. Filozofia antiçame e Enver Hoxhës, ushqehej dhe nga grekët e Byrosë që ishin pjesë e antishqiptarizmit që përshkoi si një fill i kuq qeverisjen e një kaste kriminelësh që mbolli vetëm zi. Ishte sigurimi i shtetit që bëhej pjesë e zbatimit të kësaj filozofie që si qenërit që nuk rrinë pa hëngur m… villnin vrer ndaj çdo njeriu që futej në rrethin e kuq të “syrit vigjilent” të sigurimit të Partisë së Punës.

Se çfarë kurdisej dhe thuhej për një shkrimtar nga Sigurimi i Shtetit, këtë më mirë na e jep vetë Feçor Shehu në proçesverbalin e mbajtur dhe të raportuar për arratisjen e Bilal Xhaferrit, duke hedhur poshtë të ashtuquajtura rrëfenja intrigante të Meto Kondit të bëra publike. Ky proçesverbal botohet për herë të parë.

Nga burime të besueshme thuhet se Bilal Xhaferri është ndjekur gjatë gjithë jetës së tij nga sigurimsat që e ruanin dhe e spiunonin se çfarë bënte. Ikja e tij u dogji shumë atyre siç edhe e thotë vetë Drejtori i Parë i Drejtorisë së Hetimit, Feçor Shehu. Ndërkohë që kam dëgjuar në formën e thashethemeve që kanë baza të vërteta se ekzekutimi i Bilal Xhaferrit është bërë në spital të Çikagos nga një njeri i dërguar nga sigurimi enkas për eleminimin e tij. Sipas të thënave, personi në fjalë me inicialet H.P. nga një fshat i Kuksit ka qenë ish i burgosur për disa vrasje dhe që me kusht është nxjerrë nga burgu dhe i është besuar misioni i rëndësishëm. Për të realizuar “arratisjen” jashtë shtetit me shërbimin ndaj shtetit diktatorial, ai ëhstë stërvitur në luginën e Semanit në Fier ku thuhej se ishte baza e stërvitjes të të gjithë atyre që dërgoheshin me misione jashtë shtetit për vepra kriminale.

Më pas për të krijuar alibitë e tyre, e shtrojnë në spitalin psikiatrik në Elbasan dhe më në fund e dërgojnë me misionin ekstra në SHBA. Pasi ka studuiuar rrethanat e punës së Bilalit, në bashkëpunim edhe me njerëz të tjerë të sigurimit që jetonin në këtë qytet dhe që e njihnin mirë Bilalin, e realizon vrasjen e tij në kohën kur Bilali ishte i shtruar në spital, pas një operacioni. Në bashkëpunim, siç është thënë, me një mjek serb që punonte në këtë spital, personi në fjalë është futur në dhomën ku ishte Bilali dhe e ka goditur atë me një send të fortë hekuri në kokë, pikërisht në vendin ku ishte bërë operacion, duke i shkaktuar vdekjen e plotë. Thuhet nga burime në Çikago se mjeku serb dhe vrasësi nga Shqipëria janë kapur dhe për shqiptarin, meqë kishte kartelë psikiatrie e kanë lënë të lirë, ndaërsa mjekun serb e kanë dënuar me burgim të përjetshëm. Të gjitha këto dihen nga rrethe të ngushta të shkrimtarëve, por nuk thuhen për shkaqe personale, por që autori i kësaj vrasjeje sot jeton në një kryeqyet të afërt me Shqipërinë të vendeve Europiane. Ndoshta në të ardhmen do të dalin të vërtetat e cituara më sipër dhe do të sqarohen të gjitha enigmat e të vërtetave ndaj Bilal Xhaferrit.

Është rasti të themi se shkrimtarët e njohur të vendit tonë që nga Dritëro Agolli dhe ismail kadare, Teodor laço, por edhe Moikom Zeqo, po aq sa mbahet mend se janë shprehur edhe Vath Koreshi dhe Adriatik Kallulli etj do të duhet të flasin më shumë dhe më gjerë për Bilal Xhaferrin se kanë qenë edhe njerëzit që e kanë mbështetur atë dhe e kanë konsideruar mik të mirë. E ardhmja pret për këtë sepse, në një kohë që në mediat shqiptare dalin lloj-lloj historishë banale me sigurimsa, të flasësh për Bilal Xhaferrin është detyrim dhe nder që i bëjnë vetes së tyre për një shkrimtar të madh dhe një meteor që ishte njëherazi edh enjë kundërshtar i regjimit që në gen.

Përgatiti materialin për botim: Hyqmet ZANE

 

Cila është jeta reale e Bilal Xhaferrit

Bilal Xhaferri u lind në fshatin Ninat të Konispolit më 2 nëntor 1935 në fisin e Hasan Tahsinit.

Kur ishte 7 vjeç i vdes e ëma, ndërsa më 1944 i pushkatohet i ati si nacionalist. Kështu mbeti jetim me tri motrat.

Bilali, mbiemrin e familjes e kishte Hoxha. Mirëpo për mall, dashuri e nderim për të atin, emrin e tij Xhaferr e bëri mbiemër të vetin : Bilal Xhaferri.

Për të siguruar jetën dhe për t’u shpëtuar ndjekjeve si bir nacionalisti, largohet prej vendlindjes dhe punon korrier në Sarandë. Kryen një shkollë teknike për ndërtim, punon në Fushë Krujë në ndërmarrjes Rruga-Ura në ndërtimin e hidrocenteraleve në Veri.

Jeton në Shijak tek të afërmit, internohet në fshatin Hamallaj të Durrësit.

Në gusht të vitit 1969 largohet fshehurazi prej Shqipërisë, sepse rrezikohej për t’u burgosur. Kalon në Greqi nëpërmjet Janinës, pastaj vendoset në SHBA.

Dy vjet punon në gazetën Dielli të shqiptarëve të Amerikës. Në tetor të vitit 1974 nxjerr numrin e parë të revistës “Krahu i Shqiponjës” që botonte Lidhja Çame në Çikago. Ai e themeloi dhe e drejtoi këtë revistë në të gjitha vitet e daljes, 1974 deri në vitin 1986. Revista mbahej kryesisht me shkirme publicistike, poezitë, tregimet dhe shënimet e tij. Nxorri 39 numra të revistës.

Më 25 nëntor të vitit 1978 në New Jork plagoset me thikë prej njerëzish të panjohur, para se të shkonte në kremtimin e 100 vjetorit të Lidhjes së Przirenit dhe ditës së Flamurit. Në këtë kremtim, Bilali duhej të mbante referatin.

Më 1981, ia djegin redaksin e revistës “Krahu i Shqiponjës” me të gjithë dorëshkrimet e tij dhe shkrimet e tjera.

 Në 14 tetor 1986, pas një operacioni vdes në Çikago në SHBA.

Më 6 maj 1995 eshtrat e tij sillen ë Shqipëri dhe varrosen në Sarandë.

Bilal Xhaferri për të gjallë kishte bërë gati për shtyp këta libra :

“Njerëz të rinj, tokë e lashtë”, Tiranë, 1966

“Lirishta e kuqe”, Tiranë, 1967

“Krasta Kraus”, Tiranë, 1967, i botuar në Tiranë vetëm më 1993.

Në Prishtinë më 1995 u botuan veprat e tij letrare të botuara më parë dhe të mbetura në dorëshkrim në tri vëllime :

“Eja trishtim”, poezi, Prishtinë, 1995,

“Njerëz të rinj, tokë e lashtë”, tregime, Prishtinë 1995,

“Ra Berati”, roman, Prishtinë, 1

 MINISTRIA E PUNËVE TË BRENDSHME              Ekzeml.Nr.2

DREJTORIA E I-rë

Nr. 2198 Prot.                                                      Tiranë, më 11 / X / 1969

 KOMITETIT QENDROR TË PP SHQIPËRISË SHOKUT HYSNI KAPO

                                                T I R A N Ë

 Më 31 Gusht 1969 u arratis në Greqi Bilal Xhaferi, duke marrë me vehte edhe Selfo Hoxhën ( burrin e motrës ), ish i dënuar dhe internuar si armik dhe Bajram Shuaipin, të dy nga Markati i Sarandës. Nga analiza që ju bë këtij problemi del se:

Bilal Xhaferi, lindur ne Ninat të Konispolit në 1935, banonte në rrethin e Durrësit, me punë në fermën e Sukthit. Babai i tij është pushkatuar mbas çlirimit, si kriminel lufte. Bilali pasi kreu 2 klasë të shkollës së mesme, ka punuar si teknik e punëtor dhe gjatë kësaj kohe është marrë edhe me letërsi. Me gjithëse dihej që kish babanë të pushkatuar si armik, i janë botuar artikuj në gazeta e revista dhe vëllime me vjersha e tregime nga ndërmarrja e botimeve. Në këtë mënyrë u popullarizua padrejtësisht, si “talent letrar”, sidomos për një roman mbi Skënderbeun që kishte dhënë për botim.

Organet tona, duke pasë parasysh biografinë e tij dhe lidhjet e dyshimta me disa të internuar në Mirditë si dhe qëndrimin jo të mirë gjatë kohës që kryente shërbimin ushtarak në Berat, qysh në vitin 1964 Bilalin e kishin marrë në ndjekje si element armik.

Mbas diskutimit armiqësor që bëri Bilali në klubin e shkrimtarëve, Ministria i vuri detyrë Degës së Durrësit, për ta ndjekur këtë objekt si përpunim kryesor dhe të arrihej në arrestimin e tij në një kohe sa më të shkurtër. Por Dega e Durrësit punoi keq. Shkaku i këtij qëndrimi, është nënvleftësimi i armikut të klasës dhe për rrjedhim mungesa e theksuar e vigjilences që nga kryetari e deri tek punëtori operativ që e ndiqte këte çështje.

Kjo mungesë vigjilence karakterizon edhe veprimet e Degës së Punëve të Brendshme Sarandë dhe të batalionit të kufirit, të cilët edhe pse u vunë në dijeni për vajtjen e Bilal Xhaferrit në Sarandë dhe kishin sinjalizime për rrezikshmërinë e tij dhe tendencën e arratisjes, nuk e vlerësuan dhe nuk morën masat e nevojeshme.

Kjo ngjarje nxorri në pah edhe një metodë shumë burokratike bashkëpunimi midis të dy degëve (Durrës-Sarandë) për ndjekjen e këtij objekti, për faktin se dega e Durrësit, nuk dëergoi një njeri kompetent që të koordinonte masat me Sarandën gjatë qëndrimit të Bilalit në Sarandë, por ajo u mjaftua vetëm me dërgimin e një telegrami të thatë. Kurse Dega e Sarandës nënvleftësoi krejtësisht masat ne kufi, gjë që i dhanë mundësi këtij armiku, të realizojë më lehtë tradhëtinë e tij.

Të metat e rradhitura më sipër flasin edhe për dobësitë e aparatit qëndror, i cili në rastin e dhënë duhet të kish qënë me rigoroze në zbatimin e detyrave të vëna për këtë problem.

Konkluzionet e nxjerra nga kjo ngjarje do të punohen me të gjitha kuadrot e Drejtorisë dhe të degëve të punëve të brendshme, njëkohësisht u dhanë udhëzime për një koordinim më të mirë midis degëve të brendshme, për rastet kur elementët që janë në përpunim për aktivitet armiqësor lëvizin nga një rreth në tjetrin.

Në Sarandë ky problem u analizua në organizatën e partisë dhe ndaj kuadrove që kishin përgjegjësinë kryesore u morën masa ndëshkimore: Zv.Kryetarit të degës ju dha vërejtje e rëndë, ndërsa shefit të seksionit dhe punëtorit operativ vërejtje me shënim në kartën e rregjistrim. Në rrugë shtetërore për këto kuadro, mendojmë të mos marrim masa te tjera. Ndërsa problemin e Degës së Durrësit, jemi duke e analizuar në kompleks edhe për disa dobësi të tjera që janë konstatuar aty.

 DREJTORI DREJTORISË  I-rë

FEÇOR SHEHU /  

 MINISTRIA E PUNËVE TË BRENDSHME              Ekzempl.Nr.1

DREJTORIA E I-rë                                                       Epërkoh. 5 vjet.

Nr. 2336 Prot.                                                      Tiranë, më 4 / XI /1969

Lënda:  Përgjithësim mbi arratisjen e Bilal Xhaferrit

 GJITHË DEGËVE TË PUNËVE TË BRENDSHME / ANËS SIGURIMIT/

                                                 NË VENDE

 Më 31 Gusht 1969, nga sektori i pikës kufitare të Vulistrrës të rrethit Sarandë, u arratis në Greqi Bilal Xhaferri, objekt i rëndësishëm përpunimi i Degës së Punëve të Brendshme Durrës, duke marrë me vete burrin e motrës Selfo Hoxhën, ish i dënuar dhe internuar dhe Bajram Shuaipin, të dy nga katundi Markat i Konispolit.Bilal Xhaferri (Hoxha) ka lindur në Ninat të Konispolit më 1935, rrjedh nga shtresë e pasur, babai i pushkatuar si kriminel lufte. Element me prejardhje armiqësore, me një rreth familjar e shoqëror me qëndrim të keq politik. Mbasi kreu dy klasë të shkollës së mesme, ka punuar si punëtor e teknik në ndërrmarrje të ndryshme në rrethet Tiranë, Krujë, Mirditë e Durrës.

Duke pasur parasysh biografinë e tij dhe lidhjet e dyshimta me disa të internuar në Mirditë, ndër ta edhe familja e Izet Osmanit si dhe për qëndrim jo të mirë gjatë kohës që kryente shërbimin ushtarak në repartet e punës në Berat, Bilal Xhaferri ishte marrë në përpunim aktiv nga Sigurimi Ushtrisë qysh më 10/IV/1964 si agjent i mundshëm i zbulimit grek.

Si eshte ndjekur perpunim i tij?

Mbas dy muaj qe ishte marre ne perpunim Bilal Xhaferri se Durresit se kane pare kete çeshtje me syrin politik, si rezultat ka nenvleftesim te armikut te klases. Mos vleresimi i drejte i rrezikshmerise qe paraqiste ky si nga prejardhja, si nga veprimtarija armiqesore, si nga niveli dhe fusha ku ai e ushtronte aktivitetin e tij armiqesor, ka bere qe ky element armik te mbetet per nje kohe te gjate jashte kontrollit. Ishte pikerisht mungesa e perpunimit dhe kontrollit nga organet tona qe nuk dihej asgje mbi pregatitjet dhe qellimet qe kish Bilali per te sulmuar vijen e Partise ne letersi, siç beri me diskutimin e hapur armiqesor ne klubin e shkrimtareve, ne Prill 1968, me rastin e diskutimit te romanit “Dasma”, ku u demaskua si armik.(Per kete arsye me 1968 u demaskua edhe ne qendren e punes ne Durres dhe mandej edhe ne fermen e Sukthit, ku u dergua per te punuar si puntor.)

Bilal Xhaferit u kap dhe u vleresua nga Drejtorija e I-re, duke pase parasysh biografine, lidhjet interesante, materialet qe disponoheshin per aktivitet armiqesor si dhe pershtypjet e krijuara ne rrethin e shkrimtareve ne lidhje me qendrimin e hapur armiqesor, duke dyshuar qe veprimtarija e tij mund te ishte e organizuar edhe me persona te tjere. Per kete, sipas orientimit te udheheqjes se Ministrise, Dega e Durresit, u urdherua te intensifikonte perpunimin e tij, ta ndiqte ate si kryesor te zbulonte veprimtarine e tij armiqesore dhe te harinte ne goditjen e tij ne nje kohe sa me te shkurter.

Drejtorija e I-re me 29/4/1968 e analizoi ne qender kete perpunim, u percaktuan detyrat qe duhej te realizonte Dega e Durresit per objektin e perpunimit dhe deget e Tiranes, Krujes e Mirdites per lidhjet e tij. Ne menyre te veçante u dhane porosi qe perpunimi i Bilal Xhaferit te ndiqej si i rendesishem dhe per ndjekjen e realizimin e detyrave deri ne arrestimin e tij, te angazhohej vete udheheqja e Deges se Durresit.

Mbas kësaj kohe përpunimi filloi të lëvizë nga gjendja ku ishte dhe u morën disa të dhëna që tregonin pozitën e tij armiqsore, për probleme të letërsisë, emancipimit të gruas, etj. Megjithate, perpunimi nuk po ecte me tempin qe kerkohej, prandaj Drejtorija e I-re perseri u preokupua per kete çeshtje, duke derguar ne Deget e Puneve te Brendeshme Durres, Tirane, Kruje, Mirdite, Shkoder e Burrel, shoke te Deges se I-re per te ndihmuar. Por, perseri ne zbatimin e detyrave kishte zvarritje, mungese disipline dhe nenvleftesim te vete objektit te perpunimit. Per keto shoket e Durresit jane thirur e kritikuar ne Ministri.

Dega e Durresit duke ndjekur kete perpunim vuri ne zbatim disa masa, por ato nuk ja arriti qellimit per faktin se agjentura qe eshte drejtuar ne perpunimin e tij, me perjashtim te bp. “Reja” objekti nuk i ka besuar. Bp. “Reja” filloi te jape ne drejtim te tij me 21/II/1968 dhe u largua nga perpunimi me 21/6/1968 pse atij ju propozua per te dale deshmitar dhe ai s’pranoi. Ne kete kohe futet ne perpunimin e tij agjenti “Çajupi”, i cili ishte i vetmi bp. qe ndoqi deri ne fund perpunimin, por edhe ketij objekti nuk i besonte. Ne mars 1969 ne drejtim te objektit terhiqet ne bashkepunim bp. “Legjenda”, element me prejardhje armiqesore, i cili mbas pak kohe u vertetua se genjente. Nga data 26/V/1969 qe eshte marre e dhena e fundit dhe deri ne diten e arratisjes, d.m.th. 3 muaj, per objektivin nuk ka asnje te dhene.

Nga nje pune e ceket dhe e pa studjuar qe eshte bere ne drejtim te tij, objekti ka djegur agjenturen, survejimin dhe disa veprime operative. Keshtu p.sh. deshmitarit Zalo Kolari i ka thene se “mua me ndjekin” bp. “Çajupi” i thosh se “çdo nate me vjen Kryetari Keshillit per te me kontrolluar ne shtepi”. Ne nje rast objekti eshte ankuar tek puntori operativ Petraq Myzeqari, sepse ndiqej nga sigurimi, duke i thene: “Une s’jam armik dhe ne rast se i keni vene juve personat qe me ndjekin mua, ata punojne keq”. Objekti gjate perpunimit disa here ka kerkuar takim me organet e Partise e Pushtetit ne rreth dhe ne nje rast kerkoi takim me Kryetarin e Deges.

Dega e Durresit nuk zbatoi detyren e vene nga Ministrija per goditjen e Bilalit ne kohen me te shkurter, per arsye te perpunimit te dobet dhe ngathesise qe ka treguar ne grumbullimin e provave. Me gjithe perpunimin e dobet dhe provat e zbehta, dosja e Bilal Xhaferit me 9/7/1968 u dergua ne Prokurorine e Pergjithshme, por u kthye me porosi qe te sigurohej edhe nje prove, te cilen per me se nje vit, deri sa u arratis objekti, Dega e Durresit, nuk e siguroi.

Ne ndjekjen e ketij perpunimi, per evitimin e arratisjes, jane perdorur metoda burokratike.

Siç dolli nga analiza qe u be, mbas arratisjes, qe nga fillimi, perpunimi i Bilal Xhaferit eshte karakterizuar nga mungesa e serjozitetit, nga nenvleftesimi, nga zvarritja dhe mungese ne kryerjen e detyrave dhe mungesa e kontrollit te forte, gje qe çoi ne ate qe organet tona, jo vetem nuk realizuan goditjen e tij, por nuk zbuluan as tendencen dhe as planin e tij per arratisje. Fakti qe tre muajt e fundit, per objektin nuk kish asnje te dhene tregon se Dega e Durresit nuk preokupohej dhe nuk çqetesohej per te. Veç kesaj, kur u mesua se objekti do te shkonte ne Sarande, masat karakterizohen nga veprime te theksuara burokratike. Ku konstatohen keto:

Ne mars 1969 Dega e Durresit informohet se Bilal Xhaferi do te shkonte ne Sarande dhe njofton me radjogram Degen e Sarandes per kete, duke theksuar edhe tendencen per arratisje(megjithese per kete nuk kish te dhena). Durresi jo vetem qe nuk e shoqeron objektin, por as nuk verifikon nese erdhi ose jo objekti, me ke takoj, etj. Dega e Durresit pretendon se ne prill 1969 ka derguar ne Sarande puntorin operativ Petro Bardhin qe krahas problemeve te tjera te interesohej edhe per Bilal Xhaferin, por shoket e deges se Sarandes thone se ky p.operativ nuk ka biseduar asgje per Bilalin. Nuk dihet ekzakt ka qene ose jo ne mars Bilali ne Sarande. A nuk tregon kjo per pune pa pergjegjesi te Deges se Durresit? Siç dolli tani, Bilali kish dy motra ne Markat, njera e martuar me Selfo Hoxhen, i cili ka qene ne burg dhe mbas daljes nga burgu u internua bashke me Bilalin.

Shoket e Durresit ne kete rast nuk duhej te mjaftoheshin me njoftimin me radjogram, por duhej te kishin shkuar vete ne Sarande per te marre masat e nevojshme dhe per te koordinuar veprimet me Degen e Sarandes, per te zbuluar qellimin e vajtjes se objektit, lidhjet etj. dhe mbi te gjitha te mirren nje seri masash serioze per te evituar arratisjen. Dega e Durresit nuk e ka vleresuar drejt dhe per vajtjen e objektit ne Sarande nuk njoftoj Drejtorine e I-re qe interesohej per objektin, si ne kete rast dhe ne rastin e fundit qe u arratis.

Po keshtu degen e Durresit nuk e çqetesonte fakti qe objekti bente zborin ushtarak ne Fushe-Kruje, jo vetem pse ai largohej nga rrethi dhe nuk kontrollohej, por edhe pse ne rrethin e Krujes ai kishte lidhjet e tij te dyshimta, karakteri i te cilave nuk qe zbuluar.

Mungesa e kontrollit dhe ndjekja ne menyre burokratike eshte akoma me e theksuar ne perjudhen qe objekti realizio arratisjen.

Me daten 16/8/1969 Bilal Xhaferi mer nje telegram nga kunati i tij ne Markat, Selfo Hoxha se gjoja kishte te semure gruan (motren e Bilalit). Bilali kerkoi leje ne qendren e punes per te shkuar ne Sarande. Dega e Durresit e pengon dhenien e lejes deri me date 2_/8/1969 dhe mbasi verifikoi ne P.T.T. qe telegrami me te vertete vinte nga Saranda, autorizoi dhenjen e lejes dhe njoftoi Degen e Sarandes me nje radjogram te thate, duke shenuar: “Objekti jone Bilal Xhaferi, vjen me leje, te mbahet nen kontroll. Ka marre nje telegram se ka motren te semure”. Vete permbajtja e radjogramit nuk eshte mobilizuese dhe kete nuk e lidhen me radjogramin e 21 marsit 1969 ku theksohej se objekti ishte i rendesishem dhe dyshohej per arratisje, ne menyre qe Saranda ta vleresonte me mire. Objekti u nis per Sarande me daten 25/8/1969.

Dega e Durresit nuk veproi drejt qe beri vetem verifikimin ne P.T.T. per telegramin qe Bilali mori nga Selfo Hoxha, ajo duhej te verifikonte me Degen e Sarandes dhe po ta kishte bere kete do te vertetohej se motra nuk qe e semure dhe do te zbulohej se kjo ishte legjende e tyre dhe plani per arratisje.

Dega e Durresit mund dhe duhej te ndalonte objektin per te shkuar ne Sarande, ai ishte njeri i demaskuar si armik dhe eshte derguar te punonte si puntor ne nje sektor te larget te fermes se Sukthit qe te mos levizte. Atje ai kish qene i detyruar te bente biografine para puntoreve dhe atje njihej si armik i demaskuar, ndaj Dega mund te influenconte se, nga keto rrethana objekti te mos lejohej, ne te kunderten dega e Durresit dha leje objektit per te shkuar ne Sarande, por nuk e ndoqi deri ne vend dhe u mjaftua me nje radjogram te thate. Ata duhej ta shoqeronin deri ne Sarande me puntor operativ dhe bashke me Degen e Sarandes te hartonin planin mbi masat qe duhej te merreshin per kontrollin e tij gjate kohes qe do te qendronte atje.

Ate dite qe u mesua arratisja e objektit, Dega e Durresit i raportoi udheheqjes se Ministrise se objektin e kish shoqeruar me puntor operativ. Gjate analizes doli se puntori operativ Vasil Papa, kish shkuar ne rrethin e Sarandes per festen e Brigades XIX-te dhe jo per ndjekjen e Bilali Xhaferit. Pretendimi se ai ka biseduar per Bilalin, me puntorin operativ Koço Stavrin, siç thuhet ne nje shenim te tij operativ, nuk i pergjigjet realitetit se Koço Stavri nuk pranon nje gje te tille dhe as qe e njihte objektin e veç kesaj, rezultoi qe ai ka qene liruar nga organet e P.Brendshme qysh ne Qershor te ketij viti.

Nga veprimet e theksuara burokratike karakterizohet per kete problem edhe Dega e P.Brendeshme Sarande. Zv/Kryetari Deges me daten 22/8/1969, pasi merr njoftimin me radjogramin e Durresit, ve shenimin mbi te qe “t’i jepet shefit te seksionit”, duke ditur qe shefi seksionit dhe puntori operativ ndodheshin ne teren. Me daten 24/8/1969 ai shkon edhe ne takim me ta ne teren dhe nuk ju thote asgje. Me daten 25/8/1969 mori dijeni shefi seksionit dhe ky me date 29/8/1969 jep detyra puntorit operativ, te verifikoje “ne se ka ardhur Bilal Xhaferi dhe a ka njeri te semure”. P.operativ planifikon qe keto detyra ti kryeje me dt. 30/8/1969, por ne fakt nuk beri asgje. Edhe kur nje komunist me dt. 30/8/1969 i tregon puntorit operativ se aty ne feste ishte edhe Bilal Xhaferi me dy fshatare nga Markati qe njiheshin si elemente jo te mire dhe i thote “ te kihen kujdes se mos bejne ndonje gje”, puntori operativ e porosit qe te shikoje se mos bejne ndonje gje ne lidhje  me festen dhe nuk mer asnje mase, as per te kryer ato detyra qe kish mare nga shefi i tij as masa te metejshme per kontrollin e objektit. Po ate dite ai njofton edhe shefin e seksionit mbi sa u sinjalizua nga ana e komunistit, por edhe shefi aprovoi qendrimin e puntorit operativ dhe nuk beri asgje me teper.

Zv.Kryetari i Deges menjehere mbasi mori njoftimin e Deges Durresit duhej te thirrte puntorin operativ dhe shefin e seksionit, tju bente te qarte rendesine e objektit dhe bashke me ta te hartonte planin e masave qe duheshin marre dhe pastaj te kontrollonte hap pas hapi zbatimin e detyrave. Ai jo vetem kete nuk e beri, por nga data 22/8/1969 deri me 31/8/1969 nuk u interesua fare ç’behej me objektin Bilal Xhaferi. Dega e Sarandes filloi te interesohej me daten 31/8/1969 qe objekti dhe dy fshataret e tjere, ishin larguar nga vendi i festes dhe nuk kishin shkuar ne fshat. Duke u mbeshtetur ne thenjet e disa personave qe i kishin pare te permendurit te interesoheshin tek nje kamjon i Krujes si dhe ne fjalet qe kish perhapur Selfo Hoxha e Bajram Shuaipi se do te shkonin ne Tirane per tu vizituar tek mjeku kinez, pa bere asnje verifikim me date 1/9/1969 njofton me radjogram Degen e Durresit mbi nisjen e Bilalit dhe dy te tjereve. Durresi brenda dites pergjigjet negativisht.

Me dt. 2/9/1969 sekretari organizates baze te Markatit, informon Komanden e Batalionit te Kufirit se familjaret e Selfo Hoxhes e Bajram Shuaipit ishin shume te shqetesuara dhe çfaq dyshimin se, megjithese kishin hapur fjale se do te shkonin ne Tirane per tu vizituar, mos jene arratisur. Njoftohet Dega per kete dhe meren masa per kontrollin e brezit kufitar dhe per kerkimin e tyre brenda rrethit, por nuk gjenden as gjurmet dhe as letra qe kishin lene ne vijen e kufirit. Me dt.5/9/1969 njoftohet me radjogram perseri Dega e Durresit si dhe Drejtorija e Tiranes. Por me dt.8/9/1969 u vertetua se te tre te permendurit ishin arratisur ne Greqi dhe kufirin duhet ta kene kaluar me 31/8/1969.

Te meta u konstatuan edhe ne sherbimin e kufirit. Megjithese batalioni ish vene ne sherbim te perforcuar qe nga data 29/8/1969, me rastin e festes se Brigates XIX qe do te behej me 30/8/1969 ne katundin Hoxhe, masat e mara per sigurimin e kufirit ishin te dobeta. Kontrolli qe u be me mjete tekniko-xhenjere prej dates 1/ deri 8/9/1969 nuk zbuloi as gjurmet e shkelesve dhe as letren.

Dobet eshte punuar edhe me familjet e kufitareve, pse me daten 1/9/1969, kur disa gra te kufitareve punonin ne brezin e bute, nje femije e tyre gjeti letren dhe ja u dha ketyre, keto i thane ta linte atje ku e gjeti se mos eshte e ushtareve te kufirit, nuk e vleresuan, nuk informuan per kete dhe gjate punes e kishin mbuluar pergjysem me dhe.

Me dt.8/9/1969 njesiti kufitar, gjeti letren e Bilal Xhaferit qe mbante daten 30/8/1969, nga e cila u vertetua edhe arratisja e tyre ne Greqi.

Gjithashtu rezultoi se Selfo Hoxha qe njihej si element jo i mire dhe Bajram Shuaipi kishin mare pjese ne punimet e brezit te bute me brigadat e kooperatives dhe kjo ju ka dhene mundesi te njihen me regjimin dhe sistemin e ruajtjes se kufirit.

Nga analiza ne teresi e ketij problemi, siç u pershkrua me larte, rezulton se ne ndjekjen e perpunimin ne Degen e Durresit edhe ne ate te Sarandes, vertetohen te meta dhe dobesi te theksuara ne metoden dhe stilin ne pune, ne zbatimin e urdhrave, udhezimeve dhe normave te punes dhe ne masat e dobeta agjenturalo-operative dhe ushtarake. Ka mungesa te theksuara te vigjilences dhe nenvleftesim te armikut te klases dhe nje metode te theksuar burokratike ne ndjekjen dhe evitimin e aratisjes se Bilal Xhaferit dhe dy personave te permendur.

Ne degen e Sarandes dhe Durresit ky problem u analizua, u mbajt qendrim ndaj shkaktareve si dhe u diskutua me tere agjenturistet per te terhequr konkluzionet perkatese, por nga kjo ngjarje duhet te nxjerrim mesime dhe te marin masat e nevojshme gjithe punonjesit e organeve te sigurimit te shtetit, per permiresimin e metodes se punes, per zbatimin me rigorozitet te urdhrave,udhezimeve dhe normave baze, te forcojne kontrollin mbi perpunimet dhe te ndjekin hap pas hapi detyrat deri ne realizimin e plote te tyre. Nuk duhet te ndodhe n’asnje menyre qe, per pakujdesine e organeve tona te arratisen objekte te perpunimit, siç ndodhi ne kete rast.

Me gjithe udhezimet e perseritura per shoqerimin e objekteve te perpunimit nga nje rreth ne tjetrin dhe per kordinimin e masave midis Degeve te Puneve te Brendeshme, Ministri Puneve te Brendshme, duke mare shkak nga kjo ngjarje, leshoi urdherin Nr.531 date 26/9/1969, i cili duhet te zbatohet me perpikmeri.

Ky pergjithesim te punohet me te gjithe puntoret operativ te sigurimit shtetit.

*Falenderojme gazetarin dhe studiuesin Hyqmet Zane qe na e mundesoi materialin e plote special per Bilal Xhaferrin.Materialet do te vazhdojne te publikohen ne DIELLI, Ku shkrimtari i ndjere ka qene pjese e redaksise se Diellit ne vitin 1971.

GJIROKASTRA

by

Tingëllime vëndemrash ilire(2) */

Nga Prof. NELSON CABEJ/

Të dhënat arkeologjike tregojnë se një vëndbanim i lashtë mund të ketë ekzistuar në Gjirokastër qysh para erës se re. Gjurmët më të hershme arkeologjike këtu i takojnë epokës se hekurit të hershëm (shekujt XI-VII p.e.s.) por muret e qytetit duket se janë ndërtuar më vonë, në shekullin III dhe kështjella e qytetit mendohet të jetë ngritur nga shekulli XI. Për shkak të pozitës se tij sunduese mbi luginën e Drinos, qyteti mund të jetë rritur pas rrënimit të Drinopolit dhe qyteteve të tjera të lashta përrreth, me fillimin e sulmeve barbare nga shekujt IV-VII.

Në lashtësi, lugina e Drinos ka qënë e banuar dëndur dhe të dhënat arkeologjike tregojnë se në atë luginë kanë ekzistuar të paktën tre qytete të tjera të lashta; një në jug të luginës, në të majtën e lumit Drino, Drinopolis ose, siç del në burimet e lashta Hadrianopolis, një në krahun e djathtë të rrjedhjes së lumit Drino (Antigonea?) dhe një më në veri, në krahun e majtë të po atij lumi, Phanota, e lokalizuar në Palokastër.

Një qytet me emrin Argyros (Άργυρoς, πόλις) përmëndet edhe nga historiani sirakuzan Filisto1 dhe një vëndemër ilir të ngjashëm me këtë ka qyteti ilir Argyruntum, në brigjet e Dalmacisë së lashtë, që përmëndet nga Ptolemeu dhe Plini Plak (77–79)2. Në afërsi të tij sot gjëndet Starigrad i Kroacisë.

Në shekullin VI, Stefan Bizantini (Στέφανος Βυζάντιος), në veprën Ethnica (Ἐθνικά)3, përmënd fisin epirot të argirinëve (Argyrinoi (Άργυρίνοι), duke u bazuar te historiani i lashtë grek nga Sicilia, Timaeus-i (Τιμαῖος) (rreth 345 – rreth 250 p.e.s.) dhe poeti tragjik i shekullit III p.e.s., Likofroni. Ky i fundit, ndër të tjera, i këndon erërave të jugut që shkojnë nga Afrika “te argjirinët dhe lëndinat e Kerauneve” (Εὶς Άργυρίνυς καὶ Κεραυνίων νάπας) (Lycophron, v. 1016-1017)4.

Emri i këtij fisi iliro-epirot duket se rrjedh nga rrënja indoeuropiane *ar(e)-ĝ- “që vezullon, shkëlqen, i bardhë”. Që rrënja indoevropiane *ar(e)-ĝ-, nga e cila ka dalë edhe greqishtja e vjetër argyros edhe latinishtja argentum për argjënd, ka ekzistuar edhe në ilirishte-epirotishten provohet nga ekzistenca e qytetit ilir me emrin Argyruntum në Dalmacinë e lashtë, që përmëndëm më parë.

Studiuesi britanik W.M. Leake (1777-1860) në vitin1835 ishte i pari që shprehu mendimin se “Megjithëse Gjirokastra nuk ka shënja shumë të dukshme të një vëndi të lashtë, emri i qytetit mund të rrjedhë nga emri i argjirinëve, të cilët Likofroni dhe dy autorë grekë të cituar nga Stefan Bizantini, tregojnë se kanë qënë një fis epirot, e të cilët Likofroni na bën t’i kërkojmë në pjesën veriore të Epirit, me që ai i lidh ata me Akrokeraunet: në fakt emri argjirino vazhdon ende të përdoret nganjëherë për të treguar banorët vëndas të Gjirokastrës”5. Më vonë edhe arkeologu dhe filologu gjerman Conrad Bursian (1830-1883) konfirmoi se lugina a Gjirokastrës ka qënë vëndbanimi i fisit të lashtë argyrinoi6.

Në burimet bizantine të shekullit XIV (1336) qyteti del me emrin letrar-administrativ Argyrokastro, por në regjistrimin osman të vitit 1431 ai del në formën e pamolepsur shqipe Ergiri, që turqit e morën nga goja e popullit, dhe, si i tillë, emri (Ergjëri) u ruajt në shekujt pasues në dokumentacionin zyrtar osman e madje dhe në të folurën e popullit, deri në ditët tona. Në shekullin  XVII, historiani turk Evlia Çelepi (1611-1682), që vizitoi Shqipërinë në vitin 1670, e shënon përsëri Ergeri emrin e qytetit. Kjo formë popullore ishte rrënjosur aq thellë sa që del si Erghiri edhe në hartat e gjeografit gjerman Heinrich Kiepert (1818-1899) nga gjysma e dytë e shekullit XIX7.

Forma e lashtë Ergiri, që del në regjistrimin osman të vitit 1431,  tregon se forma e greqizuar/latinizuar Argyrokastro, që del në burimet mesjetare ka qënë forma e përdorur nga administrate dhe historiografia bizantine, ndërkohë që në popull vazhdonte të përdorej forma origjinale iliro-epirote. Si rezultat i faktit që në shkollat e zonës mësohej vetëm greqisht, sepse shqipja nuk lejohej, forma letrare bizantine Argyrokastro, në variantin e shqipëruar, Gjirokastër, pak nga pak fitoi truall, ndonëse nuk mundi ta shmangte plotësisht formën e vëndit, Ergjëri, siç shihet në vargjet e poezisë së rilindasit Koto Hoxhi

 

Kurvelesh e Gegëri,

U mblodhë në Ergjëri.

 

dhe ruhet ende si një relikt onomastik në të folurën e sotme të rajonit. Edhe fakti që në burimet bizantine del në dy forma, Argyrokastron (Αργυρόκαστρον) dhe  Argyropolis (Ἀργυρόπολις) tregon se ato ishin forma letrare, krijime letrare më shumë se sa emërtime autentike. Edhe pse forma Argyrokastron, depërtoi edhe në të folurën e banorëve lokalë, ajo evoluoi përsëri në bazë të ligjeve fonetike të shqipes, për të dhënë formën e shqipëruar Gjirokastër, duke humbur a-në ballore të patheksuar, duke shndërruar -g- në  -gj- dhe duke humbur mbaresën -on.

Në hartën e gjeografit gjerman Heinrich Kiepert7 vargmali në shpatet e të cilit shtrihet Gjirokastra është shënuar Ergenik (Ergenik Gebirge) dhe konsulli i përgjithshëm i Napoleon Buonapartit te Ali Pasha Tepelena, Pouqueville (1770-1838) flet për një mal Argenik, që fillon “nga jugu i  Tepelenës, duke u shtrirë në drejtim të Gjirokastrës”8. Ka arsye të mjaftueshme të besohet se edhe emri Mali i Gjerë, i malit në shpatet e të cilit shtrihet Gjirokastra rrjedh nga emri i fisit të argjirinëve dhe ka dalë nga një etimologjizim popullor në kohët e mëvonëshme, kur emri i fisit të lashtë argjirinoi ishte fshirë nga vetëdija historike e popullsisë vëndase. Kështu, një forme Mal i Ergjërit, që tanimë nuk kishte ndonjë kuptim, populli i “dha kuptim”, duke e quajtur Mali i Gjerë, ndonëse ai nuk është aspak një mal “i gjerë”, por një mal tipik “i gjatë”, që shtrihet nga Cepua në veri, deri në territorin e Greqisë, në jug. Siç dihet, etimologjizimet popullore kanë luajtur rol në evolucionin e vëndemrave jo vetëm në Shqipëri por thuajse në të gjitha vëndet e Europës.

Duke u bazuar në ligjet e njohura fonetike të shqipes, në emrin e fisit argyrinoi, në emrin e malit Ergenik dhe Argenik, në emrat e sotëm Ergjëri për Gjirokastër dhe Mali i Gjerë, për malin në të cilin shtrihet Gjirokastra, mund të rikonstruktojmë, me një shkallë të lartë sigurije, emrin e lashtë të qytetit *Argyrion. Muret e qytetit janë datuar në shekullin III dhe ka arsye të besohet se qyteti, të paktën që në atë kohë, duhet të jetë quajtur Argyrion, sipas emrit të fisit argyrinoi që jetonte në atë rajon, me prapashtesën -on-, që është tipike për formimin e vëndemrave në ilirisht. Me qw kwshtjella (lat. castrum dhe greqisht kastron) u ndwrtua nw shekullin XI, emri letrar-administartiv Argyrokastron, nuk mund të jetw pwrdorur nw ato dokumente para shekullit XI.

Në disa shkrime të autorëve të sotëm grekë, duke përfshirë edhe zërin Gjirokastër në internet (Wikipedia), janë bërë përpjekje krejtësisht të pabazuara për ta shpjeguar emrin e qytetit si një emër i përbërë nga fjalët greke argyros ‘argjënd’ dhe castron (me prejardhje nga fjala latine castrum) ‘kështjellë’. Hamëndja se emri i qytetit mund të lidhet me fjalën greke argyros ‘argjënd’ nuk mund të qëndrojë për një sërë arsyesh.

Së pari, për arsye semantike, sepse në atë rajon nuk ka pasur ndonjëherë miniera argjëndi,

Së dyti, vetë pamja e kështjellës është aq errët sa nuk mund të përligjë emërtimin e saj si ‘kështjellë e argjendtë”,

Së treti, ajo bie në kundërshtim me gjithë të dhënat onomastike të rajonit (vëndemrat Ergjëri, Erghiri, Ergenik, Argenik dhe Mali i Gjerë), të cilat tregojnë qartë se emri i qytetit lidhet drejtpërdrejt me emrin e fisit epirot të argirinëve, dhe

Së katërti, qyteti ka pasur një emër edhe para shekullit XI kur u ndërtua kështjella qe muynd të përligjte futjen e përbërësit –kastron në këtë vëndemër.

Zbulimet arkeologjike kanë treguar se kultura materiale e epokës se hekurit (shekujt XI deri V p.e.s.) në rajonin e Gjirokastrës është e njëjtë më atë të pjesëve të tjera të Shqipërisë, dhe në veprën standarde shumwvwllimshe britanike The Cambridge Ancient History: The prehistory of the Balkans lexojmë: “Kjo gjithashtu, krahas materialeve të tjera, është një nga treguesit më të habitshëm të unitetit kulturor shqiptar në epokën e hekurit të hershëm, pavarësisht nga veçoritë rajonale” (This too, along ëith other material, is one of the most striking indications of the Albanian cultural unity in the Early Iron Age, apart from regional idiosyncrasies)9.

 

Referencat

 

1. Φίλιστος, Libri IX, 35, Në Fragmenta historicorum graecorum, Parisis, 1841.

2. Pliny the Elder, Naturalis historiae, Libri 3, kreu 25.

3. Στέφανος Βυζάντιος, Εκ των Εθνικων Στεφανου κατ Επιτομην (Stephani Byzantii Ethnicorvm quae svpersvnt), Red. A. Meineke, Reimer, Berlin, 1849.

4. Λυκοφρονοσ Αλεξανδρα (Lycophronis Alexandria). Red. L. Bachmann, Leipzig, 1830 vargjet 1016-1017, f. 213-214.

5. Leake, W.M. (1835). Travels in Northern Greece, I, London, J. Rodëell, New Bond Street, f. 78.

6. Bursian, C. (1862). Geographie der Griechenland, B.G. Teubner, Leipzig, f.19.

7. Kiepert, H. General-Karte von der europäischen Türkei: nach allen vorhandenen Originalkarten und itinerarischen Hülfsmitteln – bearbeitet und gezeichnet von Heinrich Kiepert.

8. Pouqueville, F.C.H.L. Travels in Epirus, Albania, Macedonia, and Thessaly. R. Phillips and Co., London, 1820, f. 63.

9. Prendi, F. (2006). The Prehistory of Albania, f. 223. The Cambridge Ancient History: The Prehistory of the Balkans; and the Middle East and the Aegean World, tenth to eighth centuries. 2nd edition.  B.C.J. Boardman ed., Cambridge University Press, Cambridge, III, part 1, f. 187-237.

*Ky eshte shkrimi I dyte i rubrikes se re te Diellit, “Tingëllime vëndemrash ilire” qe mbahet nga Prof. Nelson Cabej

 

« Porta e fshehtë » e Lordit Bajron

by

Nga Luan Rama/

Adoleshenca jonë është përkundur me këngët e Çajld Haroldit. Kjo nuk ndodh tani. Ne ishim krenarë për vargjet e poetit anglez për Shqipërinë dhe shqiptarët, të cilët i shihte si një popull të virtutshëm dhe të veçantë nga të tjerët. Sigurisht ishte ndjenja jonë patriotike në një vënd totalitar, ku si kishte mbetur tjetër gjë ku të kapej, veç disa adhuruesve të së kaluarës, si Xhorxh Gordon Bajron. A nuk shkruante ai në letrat e tij dërguar mikut të tij John Moore se « I dua shumë shqiptarët… Arnautët ose shqiptarët, më kanë habitur me ngjashmërinë që kanë me skocezët e Hightlands… malet e tyre kanë një pamje si të Kaledonisë, me një klimë të këndshme. Edhe pse veshja e tyre ishte e bardhë, silueta e hollë dhe e shkathët, dialekti i tyre disi celtik në veshin tonë dhe jeta e tyre e ashpër, gjithçka më çonte në Morven»…

Kur isha kineast i ri dhe për herë të parë shkelja në kështjellën e Ali Pashë Tepelenës, imagjinoja çastin kur Bajroni ishte pikëtakuar me këto peisazhe të thyera, me kështjellën dhe zotin e asaj fortesë mitike, pashain që në atë kohë ishte një personazh nga më të pushtetshmit dhe më të dyshimtit jo vetëm për sulltanin, por dhe për kancelaritë e Evropës. Për Bajronin do të mendoja dhe kur shkova në Delf, në Akropolin e Athinës dhe Maratonë, për të cilat ai shkruan, kur shkova në Argos e Tripolica ku ai takoi Veli Pashën, birin e Aliut, dhe ku ju ngjita luginave të Kalamas e Çamërisë, atje ku Bajroni kishte shkruar se s’kishte parë vënd më magjepës në jetën e tij, përveç Cintra-s së Portugalisë. Pra kisha ecur në gjurmë të jetës së bajronit jo thjesht për nostalgji të adoleshencës sime dhe dashurisë sublime që ai deklaronte për shqiptarët, por sepse ky njeri, ky bard i një epike moderne të asaj kohe që adhuronte Ualter Skot, kërkoi të udhëhiqte botra të tjera drejt lirisë. Në këtë kuptim, Bajroni i u përkushtoi Revolucionit grek jo për eksibicionizëm, por se ai donte të përçonte dritën e lirisë në popujt e robëruar, edhe kur ai e parandjente se ndoshta dhe nuk do të kthehej më dhe do të shuhej përgjithnjë. Ishte një lloj flake që banonte brënda shpirtit të këtij bohemi që nuk mund të jetonte në dhomën e lordëve, kur ndërkohë Revolucioni e thërriste. Ky ishte imazhi që kishim krijuar ne por dhe që ka mbetur ende ndër shqiptarët, gjer në tekstet e historisë. Por Bajroni ishte poet, ishte artist, ishte njeri ku sensibiliteti i tejkalonte caqet e marrëdhënieve të zakonëshme të një burri, duke kapërcyer shpesh në anën tjetër, atë të homoseksualitetit. Madje dashuritë e tij kryqëzoheshin pa bërë dallimin e seksit para njeriut që ai adhuronte. Në Shqipëri duket ndoshta si një lloj tabuje të paraqesësh «portretin në hije» apo «portën e fshehtë» të Bajronit, atë që flitet në librat e kritikëve dhe biografëve dhe jo për publikun e gjerë, atë që një sy i vëmëndshëm e lexon në rreshtat e letrave të tij dërguar miqve të tij Hobhouse, Moore, etj. A duhej prezantuar ky «portret-hije» i Xhorxh Gordon Bajron? Pse jo?! Homoseksualiteti nuk i ul asnjë vlerë as veprës dhe as figurës së tij, njëlloj si dhe bashkëpatriotit të tij anglez Oskar Uald, vite më vonë, e shumë të tjerë. Siç shkruan dhe një biografi i tij, Lesli A. Marchand, në librin Bajroni, portreti i një njeriu të lirë: “Në janar të vitit 1824, Bajroni kujtonte shpesh të kaluarën e tij dhe mikun e tij të vjetër të shkollës së Kembrixhit, koristin Edleston, i cili kishte vdekur në lulen e rinisë. Edleston ishte një nga dashuritë e tij perfekte, më shumë se për asnjë femër tjetër që ai kishte njohur”. Duke shkruar për dëshpërimin e Bajronit përballë djaloshit që ai mbante me vete në Misolongj, Lukas Kalandrikanis, biografi Marchand shkruan: “Vallë a kishte gjetur ai tek Lukas diçka nga Edlestoni-i?… Por kësaj rradhe, ndjesitë e tij komplikoheshin me një zhgënjim të ri: indiferenca e djaloshit të ri për dashurinë e tij. Ishte një dështim i hidhur që provonte tek ai se ishte “plakur në këtë botë vuajtjesh”… Të njëjtën gjë shkruan dhe kritiku Doris Langley Moore në librin The late Lord Byron: ”Ai kujtonte se në moshën 36 vjeçare dhe me një shëndet të keq, me shqetësimet dhe zhgënjimet e tij, ai duhej ti dukej atij pesëmbëdhjetëvjeçari si një njeri i mbaruar; ai që kaq shumë njerëz e kishin dashur, në sytë e Lukas kishte vetëm një cilësi : që të mund të luftonte nën urdhërat e tij, me kostumin e praruar dhe xhepat plot para”. Pikërisht në këtë kohë Bajron shkruan dhe një poezi: “Eshtë koha që kjo zemër të pushojë së djeguri / sepse ajo s’mund të trondisë më një tjetër”.

Biografët duket se janë në një mëndje: Dashuria për Lukas Kalandrianos e frymëzoi për poemën e fundit të shkruar nga dora e tij:

“Kur afrohej armiku dhe përgjoja mbi ty / Isha gati të qëlloja, të vriteshim të dy,

Pa mundur të shpëtonim dhe të ndanim së bashku, / Veç dashuri dhe liri…”

Edhe për shoqëruesin e tij Nicolo Argyri (apo Giraud), që do ta angazhonte si drogman, ai do të shkruajë mbi ndjenjat që kishte për të, siç e lexojmë dhe në një nga letrat e shumta që i ka dërguar mikut të tij Hobhouse: “Me Nicolo-n, që është dhe profesori im italishtes, ne jemi si filozofë. Unë jam “padroni” i tij dhe “miku” i tij dhe një Zot e di se çfarë. Dy orë pasi më kishte thënë se donte të më ndiqte gjer në fund të botës, për ta mbyllur, më tha se do të ishte mirë që ne jo vetëm të jetonim bashkë por dhe “morire insieme” (“të vdesim bashkë”).

Por le të kthehemi në pikëtakimin e tij me bukurinë mashkullore shqiptare. Në udhëtimin e tij të parë në Greqi e Shqipëri që në vitet 1809-1810, që ai bën me mikun e tij Hobhouse nga Preveza në Misolongj e Janinë, ku takon dhe kapitenin anglez Leake, ai habitet me bukurinë dhe madhështinë e kostumeve shqiptare. Në Janinë, kur shkon në hamamin e qytetit, ai nuk harron të kujtojë në shkrimet e tij dhe ata « belli giovanni » (djem të bukur »), të cilët i kishte parë me admirim.

Në letrat e tij, Bajroni nuk mungon të vërë në dukje dashurinë e tij për shqiptarët. Ai i sheh ata pikësëpari si figura epike. Madje, pikërisht në Janinë ai fillon vargjet e para të asaj që më vonë do të ishte Çajld Harold. Në letrat dërguar nënës së tij Katerina Gordon Bajron (12 nëntor 1809, Preveza), ai i shkruan se më 11 shtator ka lënë Maltën dhe bashkë me Hobhouse janë në Preveza tek konsulli anglez Strané. Pashai i ka dhënë një letër rekomandimi për djalin e tij të madh, Veliun, “që sundon në More dhe që ka influencë në Egjipt dhe që është një nga njerëzit më të fuqishëm të perandorisë otomane”. Pas 3 ditësh ai arriti në Janinë, ku mëson se Ali Pasha ishte në Berat ku kishte rrethuar Ibrahim Pashën e Beratit. Ali Pashës i kishin thënë se një anglez udhëtonte në trojet e tij dhe ai kishte urdhëruar komandantin e Janinës që ti vinin në dispozicion një shtëpi me të gjitha komoditetet gjithçka të ishte falas. Për 9 ditë rresht ai udhëtoi me kuajt e pashait drejt Janinës, në një rrugë të vështirë plot përrenj e shkëmbinj që binin rrugës. “S’do ta harroj kurrë spektaklin e Tepelenës, – i shkruan ai nënës së tij. – Ishte ora pesë e mbrëmjes dhe dielli po perëdonte. Ky imazh më kujtoi përshkrimin që Skot i bënte kështjellës Bransksome me hiret e saj të Mejsetës. Shqiptarët ishin veshur me kostumin e tyre, që ishte më i bukuri në botë: fustanellë e bardhë, xhaketë e jelek veluri e të praruar, pisqolla dhe kama të zbukuruara në argjënd”… Për të takuar Aliun, Bajroni kishte veshur kostumin e tij ushtarak, me shpatën ngjeshur. Djaloshi i ri ishte vërtet i bukur, dhe pashai, në sallën e madhe të veshur me pllaka mermeri, siç e përshkruan Bajroni, duke e pritur në këmbë, (çka tregonte shprehje respekti të veçantë), do të tërhiqej nga kjo bukuri gati femërore. “Një ditë më vonë takova Aliun, – vazhdon Bajroni në letrën e gjatë të tij. – Ai më uli në të djathtë të tij dhe kishte si “drogman” një të quajtur Seculario, që dinte latinisht dhe përkthente krahas përkthyesit tim në greqisht. Aliu më tha se kapiteni Leake i kishte thënë se zbrisja nga një familje e madhe fisnike. Më përcolli nderimet për ty dhe më tha se e kishte dalluar se isha nga një derë e fisme, pasi kisha veshë të vegjël dhe flokë me bukla, dhe duart e vogla e të bardha. Veshja ime i pëlqeu. Më kërkoi që ta shikoja si një At dhe se ai më konsideronte si birin e tij… Në fakt, ai më konsideroi si një fëmijë. Njëzet herë në ditë më dërgonte bajame, të ëmbla, fruta dhe më thërriste të shkoja e të rrija me të, veçanërisht në mbrëmje kur ishte pak më i zënë. Aliu ishte nja 60 vjeç, shumë i shëndoshë, jo i gjatë, por me tipare të bukura dhe sy blu të çelët dhe mjekër të bardhë. Fytyra nuk korrespondon me tipin e tij, sepse në fakt, ai është një tiran i pamëshirshëm. Por është dhe shumë trim. Dy herë Napoleoni i ka propozuar të bëhet mbret i Epirit, por ai preferon më shumë aleancën me anglezët. Bonaparti i ka dërguar madje dhe një kuti “tabakoje” me portretin e tij. Por ai donte më shumë origjinalin se sa kopjen e tij… Në fakt ai ishte një At për mua. Më dha letra rekomandimi, një eskortë dhe të gjitha lehtësirat që mund të imagjinohen. Bisedat tona të fundit ishin për luftrat, udhëtimet, politikën, Anglinë. Ai thirri luftëtarin Vasili dhe e ngarkoi të më mbronte nga çdo rrezik. Si të gjithë shqiptarët, ai është trim dhe tepër i ndershëm… Raca e tyre është ndoshta me tiparet më të mira të njerëzve në këtë botë….”

Por dhe shqiptarët e deshën dhe e çmuan Bajronin, pasi ndryshe nga personazhet që vinin nga Perëndimi, Bajroni ishte ndryshe nga ata. Ai dinte ta falte menjëherë dashurinë dhe miqësinë e vërtetë. Interesant është fakti kur gjatë një udhëtimi, kur ai ishte në ishujt e Salaminës, Bajroni u sëmur, madje ethet e tij ishin të tmerrshme në Olimp. Ai donte të shkonte drejt Misolongjit, por gjëndja e tij u rëndua aq shumë sa që dy shqiptarët që e shoqëronin, Vasili dhe çami Dervish Tahiri u frikësuan për rrezikun e vdekjes së tij dhe i vunë koburen doktorit italian që po e mjekonte: ose ta shëronte, ose ndryshe do ta vrisnin. Në një nga letrat e botuara në librin për lordin anglez Bajroni, një portret i njeriut të lirë, shkruhet se “Pesë ditë ai vuajti në shtrat nga ethet. Më vonë ai do të thoshte se po mos të ishin dy shqiptarët që e kërcënuan për vdekje doktorin, ai do të kishte vdekur”. Më së fundi, më 2 tetor të atij viti Bajroni shkruan se “Natyra e Jupiterit fitoi mbi doktor Romanelli-n”. Për dy shqiptarët, Bajroni ishte miku i shenjtë, apo miku i Zotit, dhe ata ishin betuar se do ta mbronin atë me jetën e tyre. Biografët e Bajronit sjellin dhe një fakt tjetër interesant, kur Bajroni me dy shqiptarët bridhte nëpër Athinë, ngjitej në Akropol, shkonte gjer në Maratonë dhe më pas rikthehej të takonte miqtë e tij në Athinë. Një grup grekërish e kishin pikasur dhe ata e dinin se ai kishte para, me të cilat ndihmonte kryengritësit, por siç shkruan autori, “Kur panë dy shqiptarët e tmerrshëm, ata hoqën dorë nga plani grabitjes”. Ndeshja me shqiptarët do të kthehej padyshim në një gjakderdhje të tmerrshme. Në një rast tjetër, ai i shkruan mikut të tij, konsullit anglez në Patras, zotit Strané: “I dua shqiptarët… Para një jave, një shqiptar që na ndihmoi  të shpëtonim nga mbytja e anijes turke, pasi na ushqeu dhe na strehoi në breg (bashkë me Hobhouse, Fletcher, dy shqiptarët e tjerë, një grek dhe një prift që kishim në naije), kur u ndamë donim ti jepnim ca para, por ai nuk i pranoi kursesi. U mjaftua vetëm me një fjalë se “ishim pritur mirë nga ai”, dhe se “është dashuria juaj që dua dhe jo paratë tuaja. Këto ishin fjalët e tij”.

Por ngjarje më tronditëse do të jetë ajo e ndarjes me dy shqiptarët e tij, para se ai të merrte anijen Hydra në Pire për tu nisur drejt Londrës, nga ku do të rikthehej dhjetë vjet më vonë në Misollongj, kur ishte vrarë Marko Boçari, për çlirimin e qytetit. Më keq e përjetoi këtë ndarje Dervish Tahiri. Kur Bajroni i zgjati tufën e parave për ta shpërblyer për gjithë atë rrugëtim të lodhshëm në mbrojtje të tij, shqiptari ia kishte kthyer. Pastaj ai kishte kapur ballin me të dy duart dhe kishte filluar të qante me zë. Qante dhe klithte duke thënë në greqisht: “Më braktisi!”… Bajroni dhe ata që ishin përreth u përpoqën që ta qetësonin shqiptarin e mjerë, duke mos e kuptuar këtë dënesë të tmerrshme të tij. Sigurisht, një skenë e tillë duhej të ishte si në skenat homerike, pasi ndarja me njeriun e dashur përjetohet si tragjedi, në një atmosferë të ndarjes së përjetshme, si një gjamë, kësaj rradhë e jugut të Shqipërisë, jo për një të vdekur, por për atë që niset në botën e largët për të mos u kthyer më. Por ndryshe nga shqiptarët, greko-francezi Nicolo Argyri do t’i shkruante Bajronit letra të përlotura dashurie, ku i deklaronte se e dashuronte “fino alla morte” (“gjer në vdekje”). Dy dhimbje të ndryshme por që dallonin krejtësisht nga njëra tjetra: në të parën, ndarja nga miku i shenjtëruar në lartësinë e Zotit; në të dytën, dashuria fizike e shpirtërore siç e gjejmë në të gjitha dashurinë midis sekseve.

Dhe Veli Pasha ishte një personazh i çuditshëm në sytë e Bajronit, një personazh simpatik, por dhe qejfli për meshkujt. Ja si i shkruan ai më 16 gusht të vitit 1810, mikut të tij Honhouse (Lettres Intimes, Albin Michel, Paris) : “Veli Pasha donte që të gjithë të moshuarit të shkonin andej nga i jati i tij dhe të rinjtë të shkonin me të, sipas shprehjes së tij “vechio con vechio, giovanne con giovanne” (plaku me plakun, i riu me të riun”. Sigurisht kjo është gjë e mirë, por megjithatë, mënyra e tij që të përfshinte për beli dhe të shtrëngonte dorën në publik, ishte ngacmuese për “një të ri të dlirët” (pra për Bajronin, L.R.). Ai kishte një mjekër që i zbriste gjer në brez dhe më pyeti nëse nuk e çmoja dhe unë kështu këtë lloj rinie, duke shtuar dhe gjëra të tjera dhe duke i shqyer sytë nga Strané, aq sa më hutoi në përgjigjet e mia”.

Bajroni dhe konsulli anglez Strané, e dinin se pederastia në oborret e pashallarëve ishte normale dhe ata mbanin djem të rinj si “dylberë”.

Nga Tripolica, në një letër drejtuar mikut të tij John Cam Hobhouse, më 11 gusht të vitit 1810, ai do të shkruante për takimin me djalin e Ali Pashës : “Veli Pasha më priti akoma më mirë se i jati. Më bëri dhuratë një kalë shumë të bukur dhe më nxiti me këmbëngulje që të takoheshim përsëri në Larisa. Kur mori vesh që s’do të shkoja në Larisa dhe për në thellësi të tokave shqiptare, ai më tha: “Jo, mos e merr atë rrugë. Eja më mirë në Larisa, ku do të ndalem për pak kohë. Do hamë e do pijmë mirë dhe do të shkojmë bashkë për gjueti. Ai më nderoi duke më quajtur “mik” dhe “vëlla”, duke shpresuar që të ishim miq jo vetëm për disa kohë, por për gjithë jetën. Herën e parë që e pashë, ai më tha: “Djalosh trim dhe i bukur!”… Ai u tregua përbuzës ndaj shoqëruesve të mij, shqiptarëve Andrea dhe Vasili, dhe tha se do tu priste kokat po të silleshin keq me mua”.

Në dhjetor të vitit 1824, të gjithë në Misolongj presin Bajronin. Koloneli Stanhope i shkruan mikut të tij Bowring se «Të gjithë këtu e presin Lord Bajronin si të ishte Mesia vetë». Dikush tjetër ka shkruar se ai u prit si një «Engjëll i shenjtë çlirues». Më 31 dhjetor, jo larg Misolongjit, i ndjekur nga anijet turke, Bajroni detyrohet të zbarkojë në breg. Po atë natë ai dërgon drejt Anglisë një letër ku ka shkruar: «Jam i shqetësuar jo për vete, por për këtë djalosh të ri që kam me vete. Do të preferoja ta bëja copa-copa atë dhe veten time sesa të binim në duart e barbarëve». Ai ushqente një dashuri të jashtëzakonshme për të, ashtu siç kishte dashur dhjetë vjet më parë drogmanin që e shoqëronte ngado, Nicolo. Edhe ai e shoqëroi nëpër Greqi, Athinë, brigjet e Qefalonisë apo Moresë, në Patra e gjetkë.

Në vitin e fundit të jetës së tij, ose më mirë në gjashtë muajt e fundit, pas ardhjes së tij nga Italia e veriut, nga Gjenova dhe Venecia, Bajroni donte ti jepte fund dashurisë së tij homoseksuale. Madje siç i shkruante në një letër dhe mikut të tij Hodgson, “ai do t’i braktiste veset e këqia të kësaj jete, se do t’i braktiste verën dhe kënaqësitë fizike, për tu lançuar në jetën politike dhe vepruar për të mirën”. Ndoshta dashuria që kishte ndjerë me Florencën, pas ndarjes me gruan e tij, dhe jeta aventureske që kishte kaluar më pare, e kishin bindur të fillonte një jetë të re. Udhëtimin e tij drejt Misolongjit ai e parandjente si një etapë të fundit të jetës së tij revolucionare. Por mjerisht, djaloshin Lukas nuk do mund ta harronte. Madje dhe në çastet e fundit, kur do të linte dëshirat e tij, ai kërkoi që paratë që i kishin mbetur t’ja linin Lukas-it.

Javët e fundit të Bajronit midis suljotëve që e shoqëronin ishin të dhimbshme. Patras kishte rënë në duart e turqve. Anijet turke patrullonin në det. Bajroni në atë kohë ishte vënë në krye të 500 suljotëve, që ishin larguar nga «trojet e tyre shqiptare» siç shkruan ai. Për të suljotët janë shqiptarë dhe jo grekë, edhe pse janë ortodoksë dhe të një feje me grekët. Madje siç do të shkruante ai për Vasilin, «Ai ishte një ortodoks i bindur. Sa herë do të kalonte para ndonjë vëndi të shenjtë apo kishe, ai do të bënte kryqin, por në fakt, priftërinjtë i konsideronte gjithnjë si batakçinj dhe hajdutë». Sidoqoftë, ideja e tij ishte të bashkonte prijësat e përçarë të këtij Revolucioni. Kur u sëmur në Misolongjin e lirë, atë erdhi ta shikonte dhe Lukas Vaja, doktori i Ali Pashës, të cilin e kishte njohur dikur në oborrin e pashait të Janinës. Bajroni ishte në delir dhe herë pas here fjalët i thoshte ca në anglisht e ca në italisht. Pastaj bërtiste fort sikur të hidhej në luftë, duke thënë: «Përpara, kurajo !… Ndiqmëni pas ! Mos kini frikë !… Bajronit i dukej se lufta kishte filluar dhe ai u printe suljotëve të tij trima. Më 19 prill të vitit 1824, zëmra e tij pushoi. Atij i bënë homazhet ushtarake, siç i kishin bërë më parë dhe Marko Boçarit. Madje e vendosën në të njëjtën kishë ku kishin vendosur Boçarin. Pastaj trupin e tij e futën në një çisternë të mbushur me 800 litra alkool dhe e nisën për në Angli me anijen Florida. Koloneli Stanhope, miku i tij, e shoqëronte drejt Zantes për të mbërritur pastaj në brigjet e lumit Tamise. Pikërisht pse njihej si njeri libertin, kisha nuk pranoi, që ashtu siç i takonte si lord që ishte, të varrosej në Westminster Abbey. Kështu ai u varros në varrezat e të parëve të tij, në kishën Hucknall. Vdekja e Bajronit bëri një jehonë të jashtëzakonshme në Evropë. Ajo frymëzoi me dhjetra e qindra artistë francezë, gjermanë, italianë, anglezë, etj, duke filluar me të madhin Viktor Hygo, i cili i kushtoi poema të mrekullueshme suliotëve trima Marko Boçarit dhe Karaiskaqit ndhe duke vazhduar me Delakruanë dhe tabllotë e Markos dhe të suljotëve që hidheshin si luanë në beteja. Lord Bajroni mund të kishte zgjedhur një jetë të paqtë, midis familjes së tij dhe Dhomës së Lordëve, por ai zgjodhi malet dhe stuhitë, trojet e revolucionit me heronjtë grekë e shqiptarë që ai i përjetësoi në vargjet e tij. E në këto stuhi të lirisë së popujve, homoseksualiteti i tij ishte si ajo porta e fshehtë që hapej veçse natën dhe ku përtej gjeje një tjetër Bajron, atë të dhimbjeve dhe të dashurive të mëdha që siç thoshte ai vazhdonte “fino alla morte”.