Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Figura e Qazim Koculit në histori e këngë*

by

NGA ALBERT HABAZAJ*/

Ndoshta për herë të parë, nëpërmjet kësaj kumtese, mund të prezantojmë një fashë vagëlluese për figurat me dritë hije në historinë e Luftës së Vlorës, 1920 dhe folklorin për ta, sipas Epikës Historike të Luftës së Vlorës. Në fokus do të kemi figurën komplekte të Qazim Koculit, si rasti më tipik i, të paktën, dhjetë nga dymbëdhjetë anëtarëve të komitetit të “Mbrojtjes Kombëtare” të Luftës së Vlorës. Grafiku historik dhe folklorik i figurave të tilla të njohura nuk ecën në trajtë lineare, por me një kolorit kontrastesh të forta, që, duke i interpretuar në kontekst rrethanat lehtësuese dhe rënduese, japin efekte deri kombëtarisht. Shumë prej figurave të LV, të cilëve u këndohen këngë, se bënë histori, patën nga regjimi monist një përfundim tragjik, u pushkatuan, u burgosën ose vdiqën në burgjet e zeza komuniste, u internuan nga fashistët dhe komunistët dhe u mbuluan me harresë, u lanë në heshtje apo u qëlluan me rrufe shpifjesh e falsifikimesh. Ata, që dikur i kishin shërbyer me përkushtim pavarësisë kombëtare dhe shtetit, u bënë jetë të harruara. Ja pra, se përse është e domosdoshme për të shkruar, për të thënë të vërtetën dhe për t`i kthyer historisë personazhet e saj të merituara. Për hir të së vërtetës historike, në mirënjohje të kujtesës njerëzore të komuniteteve ku kanë lindur, jetuar dhe vepruar personazhet historikë, mendojmë se ngjarjet dhe personazhet që i bënë këto ngjarje në kohën që ndodhën dhe në hapësira konkrete, të caktuara e reale, duhen paraqitur e shkruar ashtu siç kanë qenë, siç kanë menduar dhe vepruar, me anët pozitive dhe negative të tyre.

***

Abstract: This paper will, perhaps for the first time, shed a glowing beam of light on the controversial historical figures of the 1920 War of Vlora, as well as their place in the historical lore epic of that War. We will make a focal point of this research the complex figure of Qazim Koculi, as the most typical representative of at least ten out of the twelve members of the “Committee for National Defence” that was set up to bring that War to success. The historical and folk representation of these men is not a linear graph; it is full of sharp contrasts which, when interpreted within the contextual mitigating and aggravating circumstances, leads to effects amounting to a national scale. Many of the figures of the War of Vlora, of whom folk songs were made, for they made history, were decreed a tragic end by the communist regime: they were jailed and died in the bleak communist prisons, were sent to internment by both the fascists and the communists, and were sent to oblivion, they were cast silence upon, or bolts of slander and falsity. Those who had once devotedly served the national independence and state were tuirned into forgotten lives. This is why it is necessary to write in order to restore to history its meritted characters. For the sake of the historical truth, in gratitude to the human memmory of the communities where such historical characters were born, lived and worked, we hold that the persons who made the events within the real time and spatial frame, should be pictured realistically, as they thought and acted, with all their lights and shades.

***

Punimi ynë ngushtohet vertikalisht, duke patur në optikë: raportin histori – epikë historike, për figurat me dritë hije në histori dhe folkor. Lufta e Vlorës, 1920 mbetet trampoline jonë për të notuar, aqsa, ku ka “det”, “liqen”, “lumë”, “përrua”, a “rrëke”  historiko – folklorike. Për mos t’ u hapur si vaji në lakra, se ka shume figura të errësuara (të denigruara) nga LV, 1920, po shqyrtojmë një rast tipik, Qazim Koculin.

Gjykojmë se përshkrimi korrekt, pa shtesa të tepërta dhe pa hequr bëmat e tyre për një arsye apo një tjetër e bën sidomos historinë një shkencë serioze, të besueshme dhe pashqetësueshmërisht referencë kryesore burimore për studiuesit dhe për të interesuarit. Për të mos rënë në batakun e historiografisë komuniste, pra, për të mos përsëritur modelin e keq të paraqitjes bardhë e zi të figurave historike, puna më e vlertë që mund të bëhet është radioskopia historike, skaneri historik që historiani ka detyrë ndaj figurave historike, si mjeku ndaj pacientit. Gjykimin e bën koha për historinë, për ngjarjen, për personazhet, për ata që bënë historinë dhe për ata që e shkruajnë historinë.

1.1. Figurat me dritë hije në histori dhe folklori për ta. Rasti i Qazim Koculit

Dëshirojmë të sjellim një rast të freskët, nga Lufta e Gjormit (30. 12. 1942 – 02.01. 1943), për të bërë një krahasim të nevojshëm. Gjatë muajit mars 2013, Hyso Askushaj nga Gjormi i Vlorës na kujton se në ato luftime, nga më të mëdhatë në rrethin e Vlorës, armiku u thye keq. Atyre brinjave mbeti dhe komandanti i tyre, konsulli Franko Klementis. Të mbeturit gjallë, kur u kthyen në Vlorë, për humbjen që pësuan në luftën e Gjormit, pushkatuan edhe guvernatorin Qazim Koculi, edhe prefektin Lele Koçi. Nuk mund të mbetej jashtë vëmendjes së kujtesës popullore kjo ngjarje, se populli në këngën: “Lufta e Gjormit”, që mbahet mend deri sot e praktikohet në komunitetin e Gjormit, Vlorë, ndër të tjera merret vesh se… “Armiqtë e mblodhë veten/ S’ lanë plaçk’ e bagëti,/ Për hakmarrje morën pleqtë/ Dhe i mbyllë në qeli./ Kur në Vlorë vanë:/ Qazim, na jep llogari!”/ Armiqtë vranë shoshojnë,/ Vranë Kocul e Koçì…”[1] Kur thotë kënga se vranë shoshojnë, ka parasysh faktin se: si ata që erdhën si pushtues edhe ata që nuk luftuan për çlirimin e vendit nga pushtuesit e huaj e u pajtuan  me të, ishin njësoj, për vendasit që u ngritën me armë në dorë, si gjithnjë, kundër zaptuesit të tokave e pronave që trashëgonin nga të parët, që kur s’mbahet mend. Kënga i vë në një kandar, i vlerëson ashtu siç e mendon: armiq, u vë notën në moment, nuk i dallon nga njeri – tjetri, ndaj shprehet që ata vranë shoqi – shoqin, njeri – tjetrin.

Më 1920 – n Qazim Koculi ishte hero, një nga udhëheqësit më të shquar, më të zotë, më veprimtarë ndaj çështjes së Atdheut, shembulli i patriotit të vërtetë. Për atë luftë i këndohet kënga, bashkë më Osman Haxhiun me nur kombëtar: “Lule, Osmën Efendi/ Edhe Qazim Koculì/ Të kishin dy, tre si ti/ do të bënej Shqipëri!…”, apo “Burrat që morën vendimë/ Osmëni me dy Qazimë/ mblodhë gjithë Parësinë,/  të hidh’ në det Italinë” etj. Gjatë LDB, apo gjatë LANÇ, siç është quajtur më ngushtë, e fëlliqi, siç thotë populli. Kjo është e vërteta. Kjo është historia. Nga sa kemi njohuri, gjykojmë se jo vetëm historia e Shqipërisë, e Ballkanit, e Europës, por edhe historia botërore dhe qytetërërimi, nuk njeh ndonjë personazh “kimikisht të pastër”[2]. Edhe personazhet historikë, njerëz janë, dhe, si të tillë s’mund të jenë të pagabueshëm. Si duket, ne vuajmë akoma nga kompleksiteti i të qenit o vetëm i mirë, o vetëm i keq. Mendojmë se ende nuk qenkemi pastruar nga vesi i të dukurit, i vetëmburrjes (pa e ngatërrruar me ndjenjën e krenarisë, si veti, si virtyt). Mbase nuk mjaftojnë disa bulëzime studimore, në të cilat jepen ngjarja apo personazhi ashtu siç duhet: siç është paraqitur në realitet, siç është njohur në komunitet, siç ka qenë në të vërtetë, me të mirat dhe të këqijat e tij si profil, që ka zenë një vend të caktuar në histori dhe kënga e ka marrë në gjirin e saj, e mban apo e flak dhe pse? Ujëvara studimore, ku jepen ngjarjet e personazhet me të gjitha “ngjyrat e ylberit” dhe jo vetëm o bardhë, o zi, mendojmë se e bën të patundshme ndërtesën e historisë, me themele të forta, me mure rezistente; vetëm kështu mund të shëndoshet pema historike që hijeshon kështjellën e veçantë dhe interesante të “Vendit të Shqipeve”; vetëm kështu rrënjët e pemës nuk i shkul dot asnjë furtunë, nga do që të vijë. Dhe trungu forcohet, dhe degët lulëzojnë në rrjedhat e kohës. Ndërkohë, ndjejmë se Kujdesi Studimor ndaj Infeksioneve të Ekspansionit së Shfrenuar Amatoreks të Parasë së Egos Primitive, ia vlen të jetë i vëmendshëm, serioz dhe i vijueshëm. Atje ku historia ka nevojë, e ndihmon kënga, e plotëson atë, e saktëson, me gjithë rezervat, se folkori hiperbolizon, apo litotizon, sipas botës së tij mentale, që nuk duhen shpërfillur nga historishkruesit. Historianët, historishkruesit, sigurisht, duke respektuar parimet shkencore, metodat e kërkuara, parë nga pozitat e duhura, ata dhe vetëm ata e kanë shkruar po e shkruajnë dhe do ta shkruajnë Historinë e Popullit Shqiptar, duke i vështruar e vlerësuar në zhvillimin e tyre historik të pandërprerë e tërësor historibërësit, ngjarjet, dukuritë, personazhet, sendet etj., dhe në lidhje të ngushtë me kushtet konkrete historike. Fjala vjen, një figurë e njohur, me kontribute të dalluara për LV, por e diskutueshme si Qazim Koculi, nuk ka mbetur i shpërfillur nga historia. Konkretisht është përmendur në HSH, 1965, i është hequr emri në botimet e mëvoshme, ndërsa i ripërmendet emri i pacunguar në HPSH/ 3, 2007. Pse ka ndodhur ky fenomen? Telegrafisht mund të bëjmë këtë interpretim. Q. Koculi ka vlera të padiskutueshme për LV, 1920. Ai, duke qenë edhe ushtarak me akademi, oficer marine, me gradën kapiten, jo vetëm që radhitej në krye të Parisë së krahinës së Vlorës, qe drejtues ushtarak i LV, (pas A. Lepenicës në Kotë), që hodhi në det Italinë kolonizatore, me bekimin e zotit, në të drejtën shqiptare, sipas urtësisë kombëtare të KMK dhe në ballë të gjithë Shqiptarëve të organizuar e të armatosur për liri. Gjatë LDB (LANÇ) Koculi bashëpunoi me pushtuesit, me “Italinë e dytë”, siç thotë populli.  Por “vëllezërit pipinor” nuk mund t’ia harronin Njëzetën “mikut”, që u doli në shteg, kur u erdhi zogu në dorë, pavarësisht nga fasada e përzemërt miqësore e matansëve adriatikas.

Edhe në komunitetin e Vlorës, për Qazim Koculin ka dy mendime kontradiktore me njëra – tjetrën. Njëra palë thotë se ka bashkëpunuar me pushtuesin; nga pala tjetër, nga të pasmit e tij thuhet se ka qenë atdhetar. Mbi këto gjykime, duke interpretuar mendësisë e banorëve të Vlorës si krahinë, si rreth, ne me përgjegjësi vërtetësore, evidentojmë se, ai qe anëtar i KMK dhe në ballë të LV, më 1920, por më 1943, i vuri shqelmin lavdisë që bëri ndaj Italisë së Parë, me turpin që nxiu faqen me Italinë e Dytë. Banorët – për Njëzetën e quajnë patriot, për Dyzetetreshin tradhëtar (jezit). Gjithsesi, ai është një figurë komplekse, me dritëhije, me të mira e të liga, që ndoshta ka rëndësi të njihet nga historia, sepse folkori shumë pak vend i ka kushtuar dhe ndoshta vetëm në Kocul, në vendlindjen e tij dhe jo gjetkë. Ndoshta ka patur, por ato këngë pa përhapje, kanë rrjedhur gjatë rrugës, janë tharë e nuk kanë qarkulluar edhe për shkak, se në regjimin e Hoxhës ka patur direktiva për figura të tilla dhe krijuesit e rinj të folklorit të pasluftës e kanë parë të arsyshme të mos e përfillin, ose janë tutur të këndojnë për luftën e tij të parë, apo, si duket ngaqë nuk i kanë pëlqyer fundin e palavdishëm e kanë anashkaluar apo përbuzur. Kemi parasysh një pasazh të Sali Muratit, (të cilin të gjithë luftëtarët e flisnin Kapedan; e konfirmon dhe i madhi P. Marko te “Ultimatumi”), debatin me Q. Kokoshin, anëtar i KMK të LV(“Unë të bëra Kokosh, unë t’i çkul pëndët!”), të dy personalitete të LV. Kemi shkelje të dinjititetit njerëzor tek ky rast nga komandanti i çetës së Rrëzës ndaj anëtarit të KMK? Mendojmë se jo, po ta gjykojmë në kohën e ndodhur dhe në situatën reale, sepse ata ishin të njohur me njëri – tjerin, ishin edhe miq, por qëndrimi ndaj çështjes kombëtare ishte pasaporta e Nderit. Ndaj thotë populli, që e mira do një jetë të tërë të mbahet e të ruhet si vlerë; e keqja për një minutë bëhet dhe shëmbet monumenti i mëparshëm i lavdisë, bëhet hi e përfundon në koshin e Historisë. Ndoshta ka vend të shprehemi, se po nuk u repektuan kriteret shkencore të historizmit nuk prodhohet histori, por hiçtori; ashtu sikurse po nuk u respektuan veçoritë specifike të folklorit, nuk rrjedh folklor i kulluar nga burimi, por “turbofolk”, ku turbullohet burimi folklorik, me një, dy, tre a katër zëra të bërë tok në mënyrë artificiale, të shtërnguar, duke shtërzuar, pa një bërthamë harmonike, ku elementët të rezonojnë me njëri – tjetrin kumbueshëm. Ndërkohë, nga shkruesit e historisë deri më sot (2013), nuk ka një monografi të plotë kushtuar figurës së Q. Koculit, kur ka vërshime të papara për figura më periferike sesa ky shqiptar i shkolluar, me kontribute dhe me karakter kompleks.

Ndër figurat e rëndësisë parësore në LV, vetëm për Osman Haxhiun është bërë një monografi e veçantë, nga studiuesi B. Gaçe dhe për Ahmet Lepenicën, nga E. Memishaj dhe ende për asnjë tjetër nga anëtarët e KMK, apo 12 komisionë, siç i quan populli me gjuhën e tij. Janë trajtuar ata në artikuj të ndryshëm veç e veç, por ato shkrime, pavarësisht nga dëshira e mirë dhe atdhetarizmi i artikullshkruesve, nuk mund të klasifikohen për t’u përfillur në kriteret studimore – shkencore. Po ashtu viganët e LV janë përfshirë në libra, nga të cilët mund të qëmtojmë për botime serioze, por që ata trajtohen bashkë në një tekst, janë personazhe kolektivë, që gjithsesi nuk mund të jepen plotësisht. Mungojnë librat monografikë individualë për drejtuesit e asaj epopeje të lavdishme shqiptare, që bëri jehonë në botën e kohës.

Për popullin, i cili flet me këngë, të mburr apo të shan, apo dhe s’ të përmend fare, se s’i intereson, se s’ka ndërmend të të rregjistrojë në kujtesën sociale, as të të qarkullojë me krahët magjikë të këngës së komunitetit të tij, Q. Koculi (i paraqitur me dy pamje), vërtet në Luftën e Vlorës, më Njëzetën është Hero, është në gjirin dehës e të merituar të Lavdisë, por në LDB (LANÇ), për segmentin kohor trevjeçar 1939 – 1943, cilësohet tradhëtar i vendit, se u bë me armikun. Këtë dëshmon në Shqipëri logjika e Lirisë, se liria e atdheut nuk mund të jetë trampoline e lavdisë vetiake, e mosngacmimit të interesave personale dhe kështu baloset kushdoqoftë, si Ballabani. Ky është folkori. Një fytyrë ka ai, s’pranon dy fytyra…S’ke ç’i bën, se dhe të duash, s’e ndryshon dot, pasi ai ka përhapjen gojore dhe lidhjen e së bukurës me të dobishmen “ligjësi”. E ka në natyrën e tij dhe kontrastin e prerë (o i mirë deri në fund, o i lig që në fillim – pikë dalluese kjo, ku trajtimi folklorik bëhet jo siç është fakti historik.

1.2. Arsyet e vërteta që emrat e KMK t’i merrte harrimi memorial dhe zvetënimi historik. Me fillimin e erën së re demokratike, për Shqipërinë po shkonte, të paktën, haka morale tek i zoti që i takon. Por prapë zhurmënajë, mjegullnajë, rrëmujhane në vlerësime, në fjalime, në botime, në klasifikime. Tirrej e tirrej filli e s’po i vihej pika mbi ì personave historikë të lënë në errësirë e më keq akoma, të quajur armiq të popullit. Parë me syrin e kohës që lamë pas, jo vetëm anëtarët e KMK, por edhe luftëtarë të tjerë të shquar në LV, në personalitetin e tyre kanë patur dritë, por kanë patur dhe hije. Dje iu hoq drita, ju retushuan vlerat, u la vetëm profili i errët i tyre, i theksuar, i avancuar. Sot ju hoq hija, errësimi dhe ju la vetëm ndriçimi i qenësishëm, deri në dritë pa limit. Shumë i çuditshëm na duket ky qëndrim, kjo metamorfozë që dëmton e nuk bën mirë. Na duket se, për këto gjëra kemi të bëjmë me probleme karakteri, se të kalosh nga ekstremi në ekstrem, sipas erës që fryn, nuk ëshët cilësi pozitive. As rrumbullakosja, suvatimi e patimimi i dritave apo hijeve në personalitetin e figurave të LV nuk është i dobishëm për kërrkënd. LV, me historinë e saj të shkruar na dha heroin historik. LV, me ciklin e këngëve të EHLV, me folkorin e saj të kënduar, na dha heroin kulturor.

Nga sa kemi studiuar historinë lokale dhe atë kombëtare, rezulton se figura e Qazim Koculit, me gjithë kontrastet e dritëhijeve të jetëshkrimit historik, ravijëzohet si kontribues për paqen, pare në kontekst, me planin e aktorëve shqiparë, me faktorët rajonalë e ndërkombëtarë, në atë det me lule e furtunë të faktorit të brendshëm, paparashikueshmërisht të ndryshueshëm. Ndërsa epika historike, folklori i asaj hapësire ku ka lindur, ku ka jetuar dhe ku ka vepruar jo pak kohë personazhi historik që trajtojmë, siç është Koculi, një fshat i vjetër kufitar midis krahinës etnografike të Labërisë së Brendshme dhe asaj të Myzeqesë së Vogël, në krahinëzën e Fëngut apo Treblovës, po thuaj është bjerrafat, sepse ka humbur. Ai pak, shumë pak që ka ngelur e kemi mundur të mbledhim, nuk ka nivel aristik dhe nuk bëhet dot përfaqësues i folklorit tëasaj treve të pasur me gurrë popullore, edhe me burimin e vjetër, por të kulluar të epikës historike të Luftës së Vlorës. Vetëm kënga që s’bëhet me urdhëra. Dhe në se ngrihet me paterica, nuk ka jetëgjatësi. Folklori është qibar, fodull, sqimatar, kryelartë, shumë i kujdesshëm intuitivisht e kërkues në “Kushtetutën” e tij, që nuk afrohet me këdo, por me ata që plotësojnë kushtet e tij specifike.

*) Drejtor i Bibliotekës “Nermin Vlora Falaschi”

Universiteti “Ismail Qemali”

Vlorë, ALBANIA

*Kumtesa e mbajtur më 29 . 08. 2013 në Takimin VIII Vjetor të Institutit ALB – SHKENCA,Tiranë,  Konferenca e Shkencave të Filologjisë, të Historisë e të Kulturës

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Me fillimin e erën së re demokratike, për Shqipërinë po shkonte, të paktën, haka morale tek i zoti që i takon. Por prapë zhurmënajë, mjegullnajë, rrëmujhane në vlerësime, në fjalime, në botime, në klasifikime. Tirrej e tirrej filli e s’po i vihej pika mbi ì personave historikë të lënë në errësirë e më keq akoma, të quajur armiq të popullit. Parë me syrin e kohës që lamë pas, jo vetëm anëtarët e KMK, por edhe luftëtarë të tjerë të shquar në LV, në personalitetin e tyre kanë patur dritë, por kanë patur dhe hije. Dje iu hoq drita, ju retushuan vlerat, u la vetëm profili i errët i tyre, i theksuar, i avancuar. Sot ju hoq hija, errësimi dhe ju la vetëm ndriçimi i qenësishëm, deri në dritë pa limit. Shumë i çuditshëm na duket ky qëndrim, kjo metamorfozë që dëmton e nuk bën mirë. Na duket se, për këto gjëra kemi të bëjmë me probleme karakteri, se të kalosh nga ekstremi në ekstrem, sipas erës që fryn, nuk ëshët cilësi pozitive. As rrumbullakosja, suvatimi e patimimi i dritave apo hijeve në personalitetin e figurave të LV nuk është i dobishëm për kërrkënd. LV, me historinë e saj të shkruar na dha heroin historik. LV, me ciklin e këngëve të EHLV, me folkorin e saj të kënduar, na dha heroin kulturor.

Nga sa kemi studiuar historinë lokale dhe atë kombëtare, rezulton se figura e Qazim Koculit, me gjithë kontrastet e dritëhijeve të jetëshkrimit historik, ravijëzohet si kontribues për paqen, pare në kontekst, me planin e aktorëve shqiparë, me faktorët rajonalë e ndërkombëtarë, në atë det me lule e furtunë të faktorit të brendshëm, paparashikueshmërisht të ndryshueshëm. Ndërsa epika historike, folklori i asaj hapësire ku ka lindur, ku ka jetuar dhe ku ka vepruar jo pak kohë personazhi historik që trajtojmë, siç është Koculi, një fshat i vjetër kufitar midis krahinës etnografike të Labërisë së Brendshme dhe asaj të Myzeqesë së Vogël, në krahinëzën e Fëngut apo Treblovës, po thuaj është bjerrafat, sepse ka humbur. Ai pak, shumë pak që ka ngelur e kemi mundur të mbledhim, nuk ka nivel aristik dhe nuk bëhet dot përfaqësues i folklorit tëasaj treve të pasur me gurrë popullore, edhe me burimin e vjetër, por të kulluar të epikës historike të Luftës së Vlorës. Vetëm kënga që s’bëhet me urdhëra. Dhe në se ngrihet me paterica, nuk ka jetëgjatësi. Folklori është qibar, fodull, sqimatar, kryelartë, shumë i kujdesshëm intuitivisht e kërkues në “Kushtetutën” e tij, që nuk afrohet me këdo, por me ata që plotësojnë kushtet e tij specifike.

 

[1] “LABËRIA”, gaz. Shoqatës Atdhetare – Kulturore “Labëria”, nr. 4 (252), 20 mars 2013, f. 6.

[2] FRASHËRI, Kristo, “Identiteti kombëtar shqiptar dhe çështje të tjera”, Edisud Spa, Tiranë, 2006, f. 49.

Poezi të qëndisura nën dritë Hëne dhe pena i bëhet bajrak

by

Nga Keze Kozeta Zylo/

Është ngazëllyese të lexosh librat e një poeti, kur më parë ke dëgjuar tingullin e zërit të tij aq melodioz që kanë hovur si dallgë anembanë Atdheut, por veçanërisht në Jug nga dhe e ka origjinën poeti.  Muzikaliteti dhe poezia e tij janë dy sinonime që s’mund të kuptohen pa njera tjetrën kur bëhesh lexuesja e rregullt e tij.  Kam kohë që i kam lexuar dhe dëgjuar zërin e tij, këngëtarit poet dhe kuptoj se ato jane një muzë që kanë folezën në shpirtin e butë të tij.  Është fjala për autorin e disa librave me poezi dhe njëkohësisht këngëtarin që ka krijuar grupin muzikor “Zëri i Trebeshinës” z.Pëllumb Aliaj nga Bubësi i Tepelenës.  Poezitë e tij janë një lirikë e ngrohtë dhe qiellit duket sikur i marrin trillet imagjinare, dhe çmendin Hënën në netët e gjata të verës.  Janë vargje që të japin fllad agimesh me vesë mëngjesi: Po le ta lexojmë më mirë në këto vargje të poezisë titulluar “Erdha prapë” nga dhe ka marrë titullin libri më i ri i poetit.

O miqtë e mi/ unë erdha prapë. E di që “bujrum” do më thoni/ Ç’kam mbledhur udhës do t’i hap/ Si pajë nusesh t’i shikoni/ Kam mbledhur agimeve vesën/ Dhe erën e luleve të prillit/ Me to kam ngjyer penën/ Të shkruaj këngët e bilbilit/…  Me këngët e bilbilit ka një lidhje gati hyjnore midis kryembretit të zogjve Bilbilit dhe poetit që vesh poezinë me pendë mëndafshi për ta mbrojtur nga pluhurat e kohës.  Poeti me një marramendje fluturuese ka takuar dhe Hënën dhe në feta të holla ja ka hapur zemrën, por nga kjo poezi dhe më pastaj miqve do t’ju tregojë sekretet e moshës së artë.  Detajet e holla poetike si filigrane shpirti krijojnë një lidhje midis poezisë dhe lexuesit të vëmendshëm, ngase ai po darovit me petalet e fjalës miqtë e tij.  Në rastin në fjalë ai shkon i përunjur para vendlindjes së tij që s’e harron kurrë dhe njëkohësisht ai ndjehet më i sigurtë se asnjëherë:  Tek ju kam ardhur qullur dhe lodhur/ U kam sjellë herë lule/ herë këngë/ Në vatrën tuaj s’kam ndier të ndrojtur/ Në oda ma keni shtruar vend/  Tek ju fjalën s’ma merr era/ Pena në dorë më bëhet bajrak/ Aty ku këngës i dihet vlera/ Tek ju kam ardhur/ do vij dhe prapë/.

Poeti është njëkohësisht dhe këngëtar që edhe pse udhëton duke kënduar në skenat më të njohura të qyteteve të Jugut, ai përsëri shpirtin e ka lënë në gjinjtë e Hënës së vendlindjes, në agsholet luleverdha të prillit.  Pena i bëhet bajrak pikërisht aty në Buzin e bekuar.

Një gjetje e bukur poetike është dhe poezia: “Dhe në qiell bëhesh zonjë”, ku autori e shenjtëron fjalën nënë dhe thotë se ajo është ndoshta dhe më shumë se bota.  Fantazia e tij krijuese nuk njeh kufi ndaj dhe i thur hymn gruas dhe nënës zonjë dhe ja se si:   Kush është nënë në këtë botë/ Është sa bota dhe më shumë/ Barabar me fjalën Zot/- Bir pa nënë, s’gjen gjëkund/ S’ua them dot ç’ndien shpirti brenda/ Thirrja “”Nënë” bëhet jehonë/ Pa kur “Nënë” flet dhe Hëna/ Lart në qiell bëhesh zonjë/.  Poezia është adhurim për nënën, është mrekullia hyjnore për fëmijët, dashuria e saj bën që dhe burbuqet në pemën e lofatës të ndizen dhe qumështi i gjirit të saj të mëkojë buzën e birit poet dhe këngëtar dhe ta pagëzojë nënën mbretëreshë të rruzullimit.  Autorin Alia natyra magjepsëse e krahinës nga vjen, pemët e ngarkuara me frute të pjekura vjeshte, romantizmi i nxjerrjes së rakisë nëpër kopshte ku dëgjohej zhaurima e bletëve medoemos të lë përshtypjen që kanë ndikuar fuqishëm në muzën e tij poetike.

Ai si një skulptor gdhend me daltë dhe gurin, ate gurë të rëndë shqipërie që s’luajnë kurrë prej vendit.  Ndaj ikjes së shumë njerëzve nga fshatrat, braktisja e tyre si në ikjet biblike e kanë bërë autorin që t’u jap shpirt dhe atyre dhe kërkon që mos t’i zërë mallkimi.  Metaforat e përdorura e bëjnë dhe më të ndjerë poezinë : “Nëma juaj mos na zëntë” Lum si ju, more gurë/ Emrin s’e kini ndërruar/ Dhe nga vendi s’luajtët kurrë/ Në dy faqet gjuhën shkruar/.  Kur ne ikëm pa u thënë/ Ju na e quajtët mëkat/ Ahet tuaja po na zënë/  Ditë për ditë e natë për natë.

Është një dialog i heshtur, është dhimbja e ikjes së poetit, është plaga e hapur nga braktisja.  Ndaj autori i mëshon fuqishëm poetikisht se Guri i rëndë në vend të vet!  Megjithatë largësia është vetëm fizikisht se zemra dhe shpirti i tij janë atje në tokën e ngrohtë me damarë gjaku, janë në bustin e Tafil Buzit qe i mbrojti me gjak vatanet nga osmanët turq.  Është tejet e ndjeshme dashuria e brendshme dhe biseda me gurin sidomos në këto vargje: Ku ju lëmë, ju gjejmë prapë/ Ballin strëng dhe myshk të veshur/ Ikur djalë e kthyer plak/ Si kokrra e fikut rreshkur.   Vargjet jane ballë kënge, janë kurorë peme stolisur me figura të argjendta dhe skulptori poet i vendos emblemë në portën mijëravjecare me gurët që s’lëvizën kurrë.  Duke lexuar këto vargje më kujton Mikelangelo i cili thotë se: “Çdo bllok me gurë ka një statujë brenda, por është detyra e skulptorit ta zbulojë atë”.

Autori digjet nga malli, përulet në gjunjë dhe betohet se atje do të shkojë gjithmonë ndaj lutet për një besim që duhet të kenë gurët e rëndë:  “Për ju, o gurët e rëndë/ Burri vjen i bërë zhur/ Nëma juaj mos na zëntë/ Se s’u kemi nëmur kurrë.

Poeti Aliaj është lindur dhe rritur brenda kohës së diktaturës, ndjen gjer në pejëza dhimbshëm kohën ku varfëria endej si shtrigë nate dhe ndërkohe bën figurativisht paralelizmin figurativ ndërmjet epokave dhe ja se si: Një diell ishte për të tërë/ Por matej me hije të rënda/ Jetova në epokë varfanjake/ Ku rrënja e shpirtit mori strëng/ E djeshmja gjallë më mbante/ E sotmja më sheh si njerkë/.

Koloriti lokal i fjalëve dhe semantika e tyre të sjellin pranë gjuhën plot art që ka përdorur mjeshtëria popullore, por mjerisht shumë autorë i largohen asaj.  Vetë fjala “strëng” merr një ngyrë tjetër emocionale pranë shpirtit dhe dallimet esenciale që egzitonin pamëshirshëm midis fshatit dhe qytetit me siguri e kanë tronditur skajshmërisht muzën e këngëtarit poet.  Lirikat e dashurisë janë ndër poezitë më të ndjera dhe më të ngrohta për lexuesin.  Ai kujton me nostalgji rininë e tij dhe me epitetet mjaltë ngjyen penën në hojet e saj duke na dhuruar ëmbëlsisht botën e artë në poezinë me titull “Të kthehen vitet”:

Të kthehen vitet që kanë ikur/ Ku u ndamë, të jemi prapë/ Zjarrin tënd të pafikur/ Me këto duar tani ta kap/.

Flakën e pashuar të dashurisë vetëm duartë e një poeti mund ta kapin dhe cuditerisht ai nuk ndjen dhimbjet nga djegjet e saj të shkallës së fundit, por shërohet në hapësirën e magjishme të frymes së saj.  Lirikat për dashurinë më kujtojnë thënien e poetit, novelistit dhe kritikut të famshëm irlandez Oscar Wilde i cili thotë se:  “Mbani dashuri në zemrën tuaj.  Një jetë pa atë është si një diell i vakët në kopesht kur lulet kanëvdekur”.

Një vend të veçantë zënë dhe poezitë patriotike, ku po shkëpus njërën prej tyre kushtuar 100 Vjetorit të Pavarësisë.  Në çdo cep të rruzullimit/ Ku ka gjak Shqipërie/ Bëhet shtizë qerpiku i syrit/ Mbi një shekull Pavarësie.  Poeti Alia me sytë e Lirisë prek tokën, puth Flamurin dhe ngjyen qiell e tokë me ngjyrën e saj të ndezur si e kuqja e Flamurit tonë.

Vokacioni poetik është joshës dhe herë herë shpërthyes duke proceduar estetikisht me përthyerje dhe një arsenal të gjerë të mjeteve shprehëse.  Me botën e këngës dhe ndërkalljen poetike poezitë e tij medoemos janë një vlerë dhe një tingjëllimë e bukur që ja vlen t’i dëgjosh me ëndje.  Poeti Alia brenda zërit të Trebeshinës nga ka marrë dhe emrin Ansambli krijuar po nga ai, lidh me fjongo dashurie botën labe me sofrën e bukur të festivaleve dhe aq miqësore gramshjote si në poezinë me titull: ” Gramsh o sofër lezeti” me vargjet si më poshtë:  Dallandyshja shtron folenë/ se vijnë bilbilat për këngë/ edhe isua labe vjen/ stolisur si zonjë e rendë.  Me zemrën plot dhe këngën në buzë i këndon Devollit, kesaj treve të pasur në kulturë, folklor dhe natyrë të bukur si në këto rreshta:  Devolli ka shtruar qilim/ fustanellë kanë veshur malet/ miqtë vargje vargje vijnë/ ku kanë vendin festivalet.  Interesante jane poezitë me toponimet e ndryshme që flasin qartë për autoktoninë e lashtë të vendit tonë si psh poezia “Ne Qafën e Murrizit”.  Natyra e bukur dhe e virgjër e frymëzon në çdo moment poetin, sa pa të duket sikur nuk merr frymë lirisht.  Me penelata piktori, poeti i jep jetë dhe dritë verbuese vargut nën simfoninë e zogjve që shpesh poetin e lenë të mbaj frymën për t’i dëgjuar dhe të hedh çapat nën ritmin e tyre.  Kjo është një copë nga vendi im, Këtu ku u ndodha unë sot, Edhe në stinën pa gjelbërim, Është më i bukuri vend në botë.  Vendi i tij është bukuria dhe dhimbja, dhe herë herë dhe si nje pikë e ngrirë loti në një gravurë kishe.  Këngëzimi i vargjeve medoemos shfaqet dukshëm si një ujëvarë Tepelene dhe sjellë  folklorin e pasur të trevës së Buzit dhe shpirtin artistik të familjes ku është rritur.  Çdo stinë për poetin ka bukurinë e saj, pemët e ndryshme që rriten atje, deri dhe dëllënjën e cila dallohet për frutin e saj si bimë medicinale dhe qëndron përgjithmonë si pishat e gjelbër.  Natyra në çdo stinë të saj e përshkruar aq hollë i jep mrekullisht frymëzimin duke kujtuar Albert Kamus i cili thotë se: “Vjeshta është një pranverë e dytë ku çdo gjethe duket si lule”.  Poezitë e tij janë të shkruara nën dritë Hëne, dhe yjet e qiellit i ka bërë metafora rreth trupit të saj me aq elegancë sa të duken si një vashë e bukur, belkëputur veshur me mëndafsh të artë dielli, ndërkohë pena i bëhet bajrak.

Ps: Të interesuarit mund ta dëgjojnë zërin e magjishëm të poetit në këtë lidhje:http://www.youtube.com/watch?v=PFprtj9UCdg

 

Bjeshkët e Bekuara, jo të Namuna

by

Kryeministri në ikje, Sali Berisha, ka publikuar sot me krenari dhe kënaqësi, dhuratat që ai ka marrë nga skulptori holandez Jaap van’t Veer, “një admirues dhe mik i madh i Shqipërisë.” Kryeministri në ikje, Sali Berisha ka marrë një dhuratë nga skulptori holandez Jaap van’t Veer, i cili në një gur të marrë nga Bjeshkët e Namuna kishte gdhendur historinë e vendit tonë.

“Të dashur miq, skulptori holandez Jaap van’t Veer admirues dhe mik i madh i Shqipërisë, më dhuroi një skulpturë të gdhendur në një gur të marrë nga Bjeshkët e Namuna. Në këtë vepër, ai ka gdhendur historinë e ngjitjes së kombit tonë në kohën e Skënderbeut, rrëzimin e tij gjatë pushtimit osman, diktaturës hoxhiste dhe ringritjen e tij në maja më të larta pas përmbysjes së diktaturës komuniste”, shkruan Berisha në Facebook.

“Pasi i shpreha mikut mirënjohjen më të thellë për këtë kryevepër të vërtetë, dhurata më e bukur e jetës sime, ne diskutuam për Alpet e veriut, Bjeshkët e Namuna, banorët e të cilave Rose Wilder Lane në bestsellerin e saj “Majat e Shales” shkruan se janë në fëmijërinë e racës arjane, kurse siluetat e majave të tyre i përshkruan si silueta perëndimore. Miku im Jaap jetonte prej dhjete vitesh në Alpe, ku unë kam kaluar atje 27 vera të fëmijërisë dhe rinisë sime duke u ngjitur në majat e tyre”.

Berisha tha se në bashkëbisedim me skulptorin holandez kishin shkëmbyer ide për Alpet shqiptare, pasi që të dy kishin jetuar për një kohë të gjatë atje.

“Mësuam mjaft gjera nga njëri -tjetri për Alpet. Ai i njihte më mirë se unë Bjeshkët e Namuna. E informova se tani së fundi një ekip amerikan ka zbuluar tri akullnaja shekullore në këto Bjeshkë. Zoti Jaap van’t Veer më kërkoi t’i quajmë Bjeshkët e Bekuara. Unë jam dakord me të. Ato nuk janë të mallkuara, por epike deri në legjendë, hijerënda, mistike, madhështore, të përjetshme ndaj dhe shtypi europian po i quan gjithnjë e më shumë Himalajet e Europës! Sb”.

 

Portraits of Kosovan Culture: Through the Lens of Fahredin Spahija

by

By: Ermira Babamusta, Ph.D./

New York – The award-winning photographer Fahredin Spahija uses his art of photography as a tool of visual culture and documental photography, to capture human emotions, social attitudes, historical places and people that transcend present time. His brilliant photography is powerful, inspiring and shows how diverse the Albanians are – from a traditional artist in Kosova performing during a dance show, to the interactions of the young people with their playful innocence, to the memories of the older generation. Fahredin Spahija features breathtaking and moving images that allow for a deeper perspective into the identity and the way of life of Albanians in Kosova.

Spahija’s striking images beautifully portray the culture and character of Albanians, who are fascinating to meet and get to know as people. One can easily immerse into the Albanian culture and feel welcome and accepted right away. What attracts others to the Albanian society is the friendliness, the caring and the honor moral code (Besa), which allow for respect, open-minded attitudes and a friendly atmosphere.

As the eyes of the world turn to the nascent state of Kosova, Fahredin Spahija offers a great opportunity to discover and explore the country’s cultural aspects: art, interactions, perceptions, generational gap, with stories of past, pain, spirituality, love, happiness and realities woven into the fabric of everyday life.

This year, along with thousands of professional photographers from around the world, Fahredin Spahija has entered the 2013 “One Life” International Photography Competition. The contest features images for the category “Great Photography Tells Stories”. The judges review the submissions and the winners are selected by the readers by voting via social networks (Facebook/Twitter). The winners are awarded a feature publication in the issue of PDN Magazine, a personal gallery exhibition in New York City and over $75,000 in awards.

Fahredin Spahija’s entry in the One Life contest is titled “Missing People!”. The collection features images of mothers and family members in search of their loved ones post the Albanian genocide committed by the Serbian forces.

“During the last war in Kosovo, the Serbian aggression has caused irreparable damages. But most painful damage is the 3000 people’s disappearance as a result of ethnic genocide against Albanian in Kosovo. A large number of them, today, after 14 years, have not been resolved yet and this exacerbates the situation even more. This is really difficult situation especially for the families of missing but also for the rest of nation. A part of my photographic art I have devoted to this painful and tragic theme, by realizing the photographic project ‘Missing’,” said Fahredin Spahija.

The extreme brutality during the Kosova Genocide and anguish for the missing people is witnessed by Albanian men, women and children. Today thousands of Kosovar Albanians remain missing, never to return home. The fate of the victims and the silence of the missing persons still haunts many families.

August 30, 2013 marks the “International Day of the Disappeared”.  Fahredin Spahija remembers the missing and brings public awareness to the Kosovar tragedy. The compelling stories and the deeply disturbing experiences of the Kosova war draw attention to human rights violations that need to be addressed and expose a deeper psychological trauma from the decade-long nightmare. Each image in Spahija’s “Missing People!” collection is a witness to crimes against humanity and a reminder of the incomprehensive inhumanity towards the Kosovar Albanians: the mass slaughter, the empty grave sites, the mass rape of women, the inexplicable imprisonment and assassinations.  The question of human rights and justice for Kosovar Albanians remains unresolved!

To view Fahredin Spahija’s “Missing” collection please visit: https://fahredinspahija.see.me/onelife2013

Apoliner – miku i madh i shqiptarëve

by

NGA LUAN RAMA/

Më shumë se gjysmë shekulli më parë, kritiku i njohur i artit, francezi Michel Leiris, duke iu referuar në një studim të tij figurës së Apolinerit, (Guillaume Apollinaire), e cilësonte atë si «qytetar të Parisit». «Pikërisht në Paris dhe jo gjetkë, – shkruante Leiris, – ai gjeti territorin e vet, siç e tregojnë krijimet e tij, ku janë edhe Sena, edhe lagja Saint-Merry, Rue Christine, Eiffel, etj. Si Baudelaire apo Aragon, edhe ai është poet i Parisit.» Ky përcaktim i Leiris përmbledh padyshim gjenezën dhe thelbin poetik të Apolinerit, ku shumë nga krijimet e tij, madje edhe vetë jeta e tij u ngjiz në këtë qytet të përshkuar nga Sena, duke lënë gjurmë në shumë nga lagjet dhe rrugët plot histori të këtij qyteti të vjetër. Në një nga vargjet më të famshme të tij, të poezisë Zone, në përmbledhjen poetike Alcools, ai ka shkruar:

«Kulla Eifel si një bari

dhe tufa e urave si dhentë

që blegërijnë këtë mëngjes…»

Pikërisht Parisi ishte teatri i një jetë të ngjeshur poetike, ku Apolineri do të spikaste në gjeneratën e artistëve të fillimit të shekullit XX midis Picasso-s, Jean Cocteau, Max Jacob, Max Ernst, etj…Parisi që ai do ta përshkruante në veprën e tij të mëvonëshme Bredharaku i dy brigjeve, (Flaneur des deux rives), Parisi i bukinistëve, ku siç shkruante Apoliner, ai shkonte përgjatë stendave të tyre në kërkim të librave të rrallë:

«Kaloja buzë Senës

Një libër të vjetër nën krahë

lumi njëlloj si dhimbja ime

Ai rrjedh dhe nuk shteron

Kur vallë kjo javë do të mbarojë?»

Atë kohë rreth tij do të afroheshin poetët e artistët e rinj të asaj kohe si Paul Eluard, Louis Aragon, Philipe Soupault, themeluesi i «dadaizmit» Tristan Tzara, poeti Pierre Reverdy, etj.Apolineri e pa Parisin për herë të parë gjatë një udhëtimi të shkurtër në vitin 1887, kur ishte veçse shtatë vjeç, por realisht ai do të vendosej në Paris në vitin 1899, kohë kur ai do të banonte fillimthi në Rue de Constantinople, pranë stacionit të trenave të Saint-Lazare, e më pas në Rue Victor-Massé dhe lagje të tjera pariziane. Cili ishte ky njeri? Nga vinte dhe ç’përfaqësonte ai?

Poeti i avangardës

Apoliner ishte pseudonim i zgjedhur nga vetë poeti, pasi emri i tij i vërtetë ishte Wilhelm Albert Vladimir Apollinaris de Waz-Kastrowitzky. Ai kishte lindur më 26 gusht 1880, në Romë, meqë i ati, Francesco Flagi d’Aspermont, (historia e të cilit ende ka mbetur enigmë), ishte italian dhe shërbente në oborrin e Vatikanit, pranë Papës. E ëma e tij, Angelique, që të tjerët më së shumti e quanin Olga, ishte polake, vajzë e një emigranti, por shpejt ajo do ta linte Italinë dhe do të vinte në jug të Francës dhe në Monako, pranë kazinosë së famëshme.

Studimet e para shkollore Apolineri i bëri në Cannes, Nice dhe Monaco. Por e mbytur nga borxhet, nëna e tij ia mbathi drejt Francës. Në Paris ai erdhi vetëm dhe në moshë të re. Këtë qytet të artit dhe të poezisë ai e dashuroi menjëherë. I pasionuar pas librave, në orët e lira mbyllej në bibliotekat e kryeqytetit francez, veçanërisht në një nga bibliotekat më me emër: Mazarine.

Në fillim ai mori një diplomë si stenograf dhe pastaj u bë një lloj sekretari në „Bourse parisienne“, duke qënë kështu kryeredaktor i një gide, e më pas, punonjës i një banke. Në vitin 1905, ai vërtitej pikërisht në lagjet e Chaussé d’Antin dhe të Montmartës. Por një nga takimet më të rëndësishme, ishte pikërisht atëherë kur miku i tij, poeti hebre Max Jacob e çoi një ditë në Rue Ravignan, në ndërtesën e quajtur „Bateau Lavoir“, ku në një atelier piktorësh u takua me Picasso-n, me italianin Modigliani, hollandezin Van Dongen apo spanjollin Juan Gris dhe artistë të tjerë. „Në mbrëmje darkojmë tek Picasso, – shkruante Apoliner në Ditarin intim të tij, – dhe shohim pikturat e tij: ngjyra, trëndafilë si të mishtë, lule, koka njerëzish, etj. Një gjuhë e admirueshme që asnjë lloj shkrimi nuk mund ta shpjegojë, pasi falët tona mjerisht janë më të hershme“…

Picasso atëherë po pikturonte Zonjushat e Avinjonit.

Për të fituar para dhe siguruar mbijetesën, ai u lidh atë kohë me një botues që botonte romane të shkrimtarit Sade, autorit të romaneve Justine dhe Njëqind ditët e Sodomës, si dhe letërsi tjetër erotike. Kështu ai filloi të shkruajë një letërsi erotiko-pornografike dhe e lëvroi këtë lloj letërsie që kishte klientë të shumtë. Në fillim botoi Les onze mille verges, (Njëmbëdhjetë mijë vaginat), pastaj Eksperiencat e Don Zhuanit të ri<!–[if !supportFootnotes]–>[1]<!–[endif]–>, Roma e princave Borgia, Fundi i Babilonisë apo Mjeshtërit e dashurisë. Por kur jeta e tij u përmirësua, atëherë ai u hodh në lëmin e tij të preferuar: vargjet poetike.

Eshtë e vërtetë se ai ishte një kritik i mrekullueshëm i arteve figurative dhe i artit avanguardist në përgjithësi, duke u kthyer në një nga mbrojtësit më të flaktë të „revolucionit kubist“, dhe ashtu si Picasso, edhe ai u ngacmua shumë nga maskat afrikane. Madje ai ishte dhe shpikësi i termit „surrealizëm“, duke qënë kështu pararendësi i një prej rrymave që do të linte gjurmë në artet e shekullit XX.

Arti i Apolinerit nuk bazohej në asnjë teori, por vetëm në një princip të thjeshtë: akti i krijimit duhet të vijë nga imagjinata dhe intuita, sepse ai duhet ti afrohet sa më shumë jetës dhe natyrës. Jeta për të është një „burim i pastërt në të cilin mund të pijmë pa patur frikë se mund të helmohemi“. Por sipas tij, artisti nuk duhet ta imitojë atë, ai duhet ta japë atë sipas optikës së tij. „Arti duhet të ketë në themel të tij sinqeritetin e emocionit dhe spontanitetin e të shprehurit: si njëri dhe tjetri janë në raport direkt me jetën, të cilën ato duan ta „mrekullojnë“ estetikisht“.

Por Apolineri ishte njëkohësisht dhe një gazetar i shkëlqyer, çka e tregoi me shkrimet e shumta në revistat më të njohura të kohës si La Revue Blanche, L’Europe, La Revue d’Art Dramatique, etj, apo në revistat që themeloi vetë ai. Gazetaria për të ishte një mënyrë për të shprehur angazhimet e tij në humanizmin e një shekulli të ri, ku një botë e re industriale po përshëndeste njerëzimin. Poezia për të ishte mbi të gjitha, ishte arti me gërma të mëdha, arti në pikën e vlimit dhe të përgjërimit.

Poeti i dashurive të mëdha

Dashuria e parë e Apolinerit ishte vajza e një profesori, një miku të tij. Ajo quhej Linda Molina. Por shpejt, ky emigrant do të rrëmbehej nga bota e artit dhe e aventurës. Disa biografë thonë se para saj ai dashurohej me Stavelotaire Marie Dubois. Sidoqoftë, Apolineri ishte nga ata djem që përvëloheshin menjëherë dhe që dashuronin marrëzisht.

Pikërisht kur ai jetonte në grupin e artistëve të „Bateau-Lavoir“ në Montmartre, një ditë mes tyre u shfaq dhe një artiste e re, piktorja Marie Laurencini, 22 vjeçare, me të cilën ai menjëherë do të binte në dashuri, duke i kushtuar më pas një cikël poezish. Në librin Poeti i vrarë, ajo shfaqet me tiparet e bukuroshes mizore Tristouse Ballerinette: „Në lëndinë u shfaq një vajzë e shkathët dhe brune. Fytyra e saj ishte e ngrysur, ku yllëzonin dy sy të trazuar si ato të zogjve pendë-shkëlqyer…“ Marie mbante një litar me të cilën kërcente dhe ky detaj do të jetë në disa nga poezitë e poetit të dashuruar.

Atëherë Apolineri rrinte në kafenetë dhe teatrot e Montmartres, bashkëpunonte me revistat e njohura L’Intransigeant, Mercure de France, etj. Për tu afruar me të dashurën Laurencini që banonte në Auteil, ai iku nga lagja e tij në Saint-Lazare për tu vendosur diku pranë saj, në Rue Gros. Muret e apartamentit të tij ishin atëherë plot tablo të miqve të tij piktorë si Picasso, Braque, Derain, Dufy, etj.

Në 11 gusht të vitit 1911, duke lexuar gazetat, Apolineri mësoi se në muzeun e Luvrit kishin vjedhur tablonë e famshme të Da Vinçit, Xhakondën. Në atë kohë ai kishte strehuar në apartamentin e tij Gery Pieret, i cili kishte vjedhur tre statueta në Luvër dhe ia kishte shitur ato Picasso-s. Apolineri kishte frikë nga policia dhe e bindi Picasso-n që t’i kthente statuetat në mënyrë anonime, por ndërkohë policia e zbuloi dhe Apolinerin e futën në burg, si bashkëpuntor në vjedhjen e muzeut të Luvrit. Por miqtë e tij artistë u mobilizuan dhe pak kohë më vonë arritën ta nxjerrin nga burgu.

Kjo ngjarje e vrau shumë shpirtin e Apolinerit. Pikërisht në këtë kohë ai u largua dhe nga e dashura e tij, Laurencini. Poezia Le Pont Mirabeau, (Ura Mirabo), ishte fundi i trishtë dhe epilogu i kësaj dashurie:

„Shkojnë ditët dhe javët

Por as koha e kaluar

As dashuritë e vjetra nuk kthehen

Nën urën Mirabo Sena rrjedh“…

Pas fundit të trishtë, Apolineri e la lagjen e Auteil dhe u vendos në bulevardin Saint-Germain, e cila do të mbetej dhe banesa e tij e fundit. Ai filloi të drejtojë një revistë moderne, Mbrëmjet e Parisit, (Les Soirés de Paris), dhe punoi për përmbledhjen e tij të parë të rëndësishme poetike Alcools, e cila u botua në vitin 1913. Në këtë periudhë ai u bë idoli i avangardistëve të rinj, që kërkonin diçka të re në art dhe një shkëputje nga realizmi i Zolasë, apo klasiçizmi. Me miqtë e tij italianë, ai nënshkroi manifestin e futuristëve, Le Manifeste de l’anti-tradition futuriste, të teoricienit italian Marineti, që kërkonte zhdukjen e „formës së strofave dhe të intrigave të mërzitshme të tregimeve“. Por edhe pse e nënshkroi këtë manifest, ai nuk aderoi dukshëm në të. I ngacmuar nga piktura, ai krijoi një formë të vetën dhe të re poetike. Ishin „ideogramet lirike“ siç do ti quajë ai, duke i emërtuar „calligrammes“, meqë vargjet jepen në mënyrë grafike, herë në formë zëmre, lulesh, piramidash, shkallësh, shatërvanesh, etj. Kjo lloj poezie u bë e modës dhe shumë poetë të rinj filluan ta praktikonin atë. Madje dhe Arif Dino, një poet i ri shqiptar, një ithtar i Rembosë, i cili nga Stambolli vinte shpesh në Paris, filloi të praktikonte poezi të tilla, „calligrammes“, të cilat u bënë të njohura kohë më vonë.

Me Annie Playden dhe Faik Konicën

Një nga dashuritë më të dhimbshme dhe të pafata të Apolinerit lidhet dhe me emrin e Faik Konicës, pasi ai do të jetë i pranishëm në dashurinë e tij për anglezen Playden. Gjithnjë më kishte bërë kureshtar lidhja e Faik Konicës me Gijom Apolinerin. Me siguri ata ishin njohur sëbashku në fillimet e shekullit XX, atëherë kur Faiku ndiqte kurset e gjuhëve të vjetra në College de Francë dhe shkruante në revistën e famshme Mercure de Francë. Po kështu edhe Apolineri interesohej për gjuhët dhe kulturat e popujve të tjerë. Që më 1902 ai kishte themeluar revistën Le Festin d’Esope, ku bashkëpuntor do të ishte dhe miku i tij shqiptar, Konica.

Që të dy ishin njerëz me kulturë të gjerë, poliglotë dhe me njohje të shumta në rrethet letrare artistike. Por interesant është dhe fakti që së bashku ata kanë përjetuar aventura rinore, veçanërisht kur Apolineri ishte në krahinën «renhane», në Gjermani, atëherë kur 21 vjeçar ai ishte angazhuar si mësues i gjuhës frënge për Gabrielën, vajzën e vikonteshës Elinor de Milhau. Por guvernante e Gabrielës ishte një vajzë angleze, Annie Playden, një bjonde me të cilën Apolineri kishte rënë menjëherë në dashuri. Bashkë me Konicën ata shkuan në Këln, dhe një aventurë të shkurtër që do kalojnë sëbashku. Apolineri do ta tregojë këtë histori në tregimin e shkurtër L’Albanais, (Shqiptari), të cilën do ta fuste si pjesë përbërëse të vëllimit të tij, Le Poète assassiné, (Poeti i vrarë). Në tregimin e tij L’Albanais (Shqiptari), ai kishte shkruar: „Shqiptarët janë njerëz të pashëm, fisnikë e kurajozë, por ata kanë një prirje për vetvrasje, çka të bën të dridhesh për këtë racë, që mund të shuhej në se cilësitë e tyre gjenetike produktive nuk do ta balanconin mërzinë apo dhimbjen e të jetuarit. Një shqiptar që kam njohur gjatë qëndrimit në Bruksel, më ka lënë mbresa të paharrueshme dhe të sakta për një komb, që bashkë me skocezët, janë ndoshta popujt më të vjetër të Evropës. Ky shqiptar kishte një mikeshe angleze që e bënte të vuante, siç bëjnë të vuajnë nga dashuria ata që i përkasin një elite të shoqërisë njerëzore. Vajza, bukurija e së cilës binte aq shumë në sy sa që çdo burrë e dashuronte atë marrëzisht, e mashtroi mikun tim si dhe  ata që e donin aq shumë atë, pra edhe mua, që për një kohë të gjatë lëkundesha midis ndjenjës së miqësisë dhe të dëshirës…“

Dashuria për Annie Playden ishte thelbi apo heroina e vëllimit poetik La Chanson du mal-aimé, (Kënga e atij që nuk e deshën), pasi kjo dashuri ishte e pafat, e trazuar, tepër idilike dhe e pashpresë, ku më së fundi ai mbeti i fyer dhe i zhgënyer. Që ta largojnë nga Apolineri, prindërit e saj e dërguan atë në Amerikë, dhe vetëm 50 vjet më vonë, ajo do ta merrte vesh se ai që e kishte dashuruar aq çmëndurisht, kishte qënë një poet i madh.

Lamtumirë, o dashuri e rreme

dashuri e gruas që largohet

dhe që s’do ta shoh kurrë më

Kashtë e Kumtrit, o motër e përshkëndritur…“

Me largimin e saj, Apolineri do të vazhdonte miqësinë me Konicën, të cilin ai e vlerësonte shumë. „Faik Konica, – shkruante Apolineri në shkrimin e tij Faik Konica, botuar në revistën e njohur Mercure de France, më 1912, – botonte revistën Albania. Në kopertinën e saj ai kishte vendosur një emblemë me stemën e shtetit shqiptar, pikturuar nga një piktor i talentuar francez. Po kështu, ai do ti kushtonte mjaft vemendje artikujve dhe shkrimit të tyre. Vetëm revista franceze L’Occident mund të rivalizonte në këtë pikë revistën Albania. Kur u bë revolucioni xhonturk, Faik Konica mendoi të kthehej në vendin e tij. Por ngjarjet nuk ndodhën ashtu siç i mendonte ai. Kështu ai u nis me shpejtësi në Amerikë, ku po merrte hov lëvizja çlirimtare. Ai më shkroi për herë të fundit para se të nisej në Amerikë, pastaj nuk morra më asnjë lajm. Dija se ishte në Amerikë në një koloni të madhe dhe të pasur të shqiptarëve. Kujtoja se ai vend do ta kishte pritur mirë njeriun e ndritur të gjuhës shqipe, por më vinte keq që nuk më shkruante më për aventurat e tij. Vitin e fundit, në një librari, gjeta numrin e parë të një reviste të titulluar  Trumpeta e Krujës, sipas emrit të kryeqytetit të Skënderbeut. Në të mësova se ai jetonte në Saint Louis, të Missurit dhe nuk shkruante më në frëngjisht, gjuhë të cilën e njihte mjaft mirë, por në anglisht, të cilën e fliste shumë keq. I shkrova në adresën e Saint Louis por nuk mora përgjigje prej tij. Kur ja, ditën e fundit, një letër nga Çikago ma kujtoi përsëri shqiptarin tim. Letra ishte shkruar nga një Benjamin Decastres, por shkrimi i zarfit nuk më la asnjë dyshim se ishte ai i Konicës, një shkrim i imët dhe i bukur që u ngjante atyre të shtypshkronjave, si shkrimi i vetë Petrarkës. Hapa letrën dhe gjeta aty dy faqe të shtypura në anglisht të titulluar Prelude, kushtuar të gjithë atyre që e kishin ndihmuar egoizmin tim militant. Ishte në fakt një lloj poeme në prozë, plot fraza filozofike e imazhe biblike, ku përmendeshin dhe Gëtja e Betoveni. Kjo lamtumirë e veçantë e Faik Konicës për ata që i kishte njohur, por që tashmë i kishte këputur lidhjet e miqësisë, nuk më la asnjë shpresë se mund ta shihja atë përsëri. Ai tani ka hequr dorë nga Europa dhe nuk e boton më Trumpetën e Krujës. Krahas gjithë punëve të tij në Miçingan, ky stërnip i Gjergj Kastriotit shfaq tani melankolinë e evropianit tepër të kultivuar dhe të poetit të zhgënjyer“…

„Që më 1902, – shkruan historiani i artit Pierre Marcel Adema, studjuesi më i njohur i krejt veprës së Apolinerit, – botohej revista e përjavëshme L’Européen, (Europiani), ku në dhjetor 1903, nën pseudonimin Thrank SpiroBeg, ishte botuar shkrimi i Faik Konicës Skicë e një metode për tu duartrokitur nga borgjezët, (Esquisse d’une methode pour se faire applaudir des bourgeois)“. Atëherë Apolineri interesohej për popujt e shtypur si bullgarët, maqedonët, shqiptarët, etj. Konica filloi të botojë disa artikuj në revistën e Apolinerit Festin d’Esope. Më 1904, botoi shkrimin Mistifikimi më i madh në historinë njerëzore. Ndërsa Apolineri, më janar të vitit 1905, në numurin 7 të revistës Albania, botoi artikullin Një profeci bashkëkohore lidhur me Shqipërinë, (Une prophètie contemporaine touchant l’Albanie). Më 1909, Konica botoi në revistën Pan studimin e tij të famshëm, Studim mbi gjuhët natyrale dhe gjuhët artificiale, (Essai sur les langues naturelles et les langues artificielles), me pseudonimin Pyrrhus Bardyli, studim që do të hapte një debat në linguistët e njohur të asaj kohe, të cilët ishin trembur nga dalja e gjuhës «esperanto» dhe rreziku që u kërcënohej gjuhëve natyrale. Si hyrje e këtij studimi, Apollinaire kishte shkruar se „autori i kësaj eseje është shqiptari më i ditur në Evropë“.

Në atë kohë Konica i dërgoi Apolinerit librat e albanologëve të njohur si Holger Pedersen apo Gustave Mayer, të cilët kishin vlerësuar shumë autoktoninë shqiptare dhe vlerat e një populli me histori të lashtë. Fillimisht ai lexoi me interes numrat e revistës Albania. Në atë kohë e tërhoqi veçanërisht dhe studimi për Shqipërinë e Eliza Obri, (Aubry). Në këtë studim, duke folur mbi absurditetin e qeverisjes së Princ Vidit, ajo pohonte domosdoshmërinë që Franca dhe fuqitë evropiane ta shihnin realisht historinë dhe fatin e këtij populli. Parathënia e Apolinerit në këtë studim është e shkurtër, duke rikujtuar udhëtimin në Shqipëri të lord Bajronit. “Ndryshe nga popujt e tjerë të perandorisë otomane që ruajnë ende përkatësitë fetare, shqiptarët dallohen më shumë për tolerancë fetare dhe për ndjenjat e tyre kombëtare.“ Dhe më tej ai vazhdonte: “Zonjusha Obri e dallon mirë karakterin nacional të shqiptarëve, gjenia e të cilëve zotëron në të gjithë botën otomane… Diplomatëve të mëdhenj që rregullojnë fatet e botës, çështja shqiptare u duket tepër e vogël përballë këtij universi kaq të trazuar. Ndoshta një ditë, tepër të shqetësuar ata do të shkojnë në Janinë ose në Krujë, kryeqytetin e vjetër të Skënderbeut, për të vendosur me një dorë të pasigurtë themelet e një Evropë të re… Bëhet  fjalë padyshim për një racë të ndershme, të denjë për tu mbrojtur  dhe që vështron me shpresë Francën, e cila tashmë e kupton se çdo të thotë mos-interesimi i saj”.

Interesin e Apolinerit për Shqipërinë e tregon edhe shkrimi i tij i gjatë Tri princër të rremë të Shqipërisë, (Trois faux princes d’Albanie), të botuar në revistën L’européen, me 1904. Në të bëhet fjalë për pretendimet për fronin e Shqipërisë të të ashtuquajturve princër, “trashëgimtarë të derës së Kastriotëve”, të Skënderbeut.

Gjurmët e Konicës do t’i gjejmë edhe në ngjarjet e librit të tij Gruaja që rri ulur, botuar me 1920, pas vdekjes së Apolinerit. Në këtë roman të bije në sy pleksja e dy personazheve, Picasso-s dhe Konicës, që të dy miq të ngushtë të Apolinerit, që siç e përshkruan vetë ai “Pablo Canouris, piktor me sy blu e që ka sy si të zogut, është me prejardhje shqiptare, i lindur në Malaga të Spanjës. Në karakterin e Canouris përziheshin kështu Spanja dhe Shqipëria. Në dukje ai ishte i tillë, siç janë shqiptarët, njerëz të bukur, fisnikë e trima».

Pas largimit për herë të dytë nga Londra, Konica dhe Apolineri e ruajtën miqësinë e tyre, shkëmbyen letra dhe shkrime, (letra e fundit është e vitit 1913),  për ti botuar në revistat e njëri tjetrit. Duke shfletuar korrespondencën e Apolinerit me vëllain e tij, aty flitet dhe për Konicën.

Ishte dhjetor i vitit 1907 kur Alberti, vëllai i Apolinerit, kishte shkuar të punonte në një bankë të Londrës dhe sipas porosisë së vëllait duhej të takohej me Spiro Beg, për ti dhënë gjithashtu një libër të sapo botuar të Apolinerit. “Të shtunën isha tek Spiro Beg,<!–[if !supportFootnotes]–>[1]<!–[endif]–> i cili ishte mjaft i dashur, – shkruante Alberti. – Ai më pyeti se cili është ai autor, të cilin ju e keni lexuar sëbashku dhe që është bërë i famshëm nga vargjet “oh sa e gjatë është nata në këtë dhimbje që nuk shuhet”… Në një letër tjetër ai shkruan se “Konica ka tmerr të madh nga mishi i ngrirë dhe trembet ta hajë”… Gjithashtu, në mars të vitit 1908, ai e njoftonte Apolinerin se “meqë nuk e njoh gruan e Konicës nuk kisha si ta pyesja për gruan e tij. Por duket qartë se tani ai jeton vetëm… “Të shtunën e kaluar e kaluam darkën bashkë dhe i thashë se ti më kishe pyetur për gruan e tij. Ai më tha se ishin zënë dhe se ajo kishte shkuar tek nëna e saj, por ai shpresonte se ajo do të kthehej pas tri muajsh, megjithese faji ishte i saj.” Nga fundi i gushtit, pra një muaj më vonë, ai e njoftonte Apolinerin se nga Konica s’kishte më asnjë lajm.

Në fakt ishte koha kur Konica niste udhëtimin e tij drejt Amerikës, në Boston, ku do të takohej me Nolin.ollinaire – miku i shqiptarëve – Nga “Parisi letrar” L. Rama

 

Jani nga Morea

 

Eshtë interesante fakti që bota shqiptare u bë aq e afërt për poetin e madh Apoliner. Me siguri, që më parë Apolineri ishte njohur me Zhan Moreasin, (Jean Moréas), themesuesin e simbolizmit francez, i cili në fundin e shekullit XIX dhe fillimin e shekullit XX ishte një poet mjaft i njohur në Francë. Apolineri e adhuronte këtë poet dhe simbolistët në tërësi, tek të cilët gjente vetveten. Shpesh ishte i pranishëm në shoqërinë e Moréasit, të simbolistëve dhe dekadentëve të tjerë, që mblidheshin në kafenetë e Montparnasse, si në „Closerie des Lilas“, „Café Flore“, etj., apo mbrëmjet e organizuara nga revista La Plume, ku Moréas ishte tharmi i këtyre mbrëmjeve poetike ku mblidhej gjithë Parisi letrar. Në shkrimin e tij kushtuar Moréasit, Apolineri ndër të tjera shkruante: «Një mbrëmje, i ndodhur prapa Moréasit, Oscar Wilde e pa atë duke ecur dhe thirri: „Shiheni, ai po vozit!“… Moreas shkonte i menduar, duke lëvizuar krahët e tij të mbledhura si të një lundërtari që largon valët nga barka, në mënyrë që ajo të shkojë përpara. Kështu në tokën magjike të Kolkidës, Argonautët kërkuan lëkurën e dashit të artë. Nga trungu i nënës së tij, Moréas kishte si gjysh komandantin e lavdishëm të flotës greke, Tombazi, trimëritë dhe betejat e të cilit i dhanë atij një emër të famshëm, në kohën kur grekët, më 1821, ngritën krye për të shpëtuar nga pushtimi otoman. Detar i pathyeshëm, ai pati idenë e zjarreve, që i shkatërruan aq shumë anijet turke dhe që nxitën heroizmin e Kanaris. Shumë herë, Moréas më ka folur për gjyshin e tij: “Kam shumë shënime që kanë të bëjnë me kohë të shkuara, të vjetra, – më tha njëherë ai, – por ato janë në një sunduk bashkë me një tufë dokumentash. Kur të kem kohë do ti shoh dhe do të shkruaj diçka”. Ndonjëherë unë ia kujtoja punën e sundukut. “S’kam patur kohë, – më përgjigjej ai, – por duhet të merrem vërtet me to”! Dhe ai më fliste sërrish për detaret hidriotë dhe ishullin e bardhë, Hidrën, të banuar nga shqiptarët, që kurrë nuk i kishin lejuar turqit të zbarkonin atje.  Grek nga Athina, nga e ëma ai ishte me origjinë shqiptare, por i tillë Moreasi ishte edhe nga i ati. Atij i pëlqente të bënte të njohur se mbiemri i tij i gjatë, që fshihte një pseudonim të pëlqyeshëm për veshin e francezëve, nuk ishte veçse një formë e helenizuar e emrit shqiptar Diamanti“.

Një nga herët e fundit që Apolineri kishte shëtitur me mikun e tij Moréas dhe atin e tij shpirtëror, siç e konsideronte ai, i cili tashmë ishte dekoruar dhe me Legjionin e Nderit dhe kishte marrë shtetësinë franceze, ishte kur ata po shkonin sëbashku në Gazette de France, ku Moréasi do të çonte një artikull të tij. Më vonë, takimet me të ishin të shkurtëra, në spitalin e Saint-Mande, ku Moreasi ishte shtrirë në shtratin e tij të vdekjes. “Unë e pashë atë edhe njëherë tjetër, – do të shkruante Apoliner. – Ishte akoma më i dobët. Miku i tij Godefroy, që nuk kishte qënë pranë tij që nga koha e sëmundjes, duke dëgjuar zërin e tij që kishte ndryshuar aq shumë, duke dalë tha: – “Ky nuk është më Moréasi. Ai ka marrë fund. Tashmë vdekja po na e rrëmben”… Që atë ditë nuk e pashë më Moréasin. Pashë veçse një tym të hollë të krematoriumit dhe imagjinova nëpër zjarr zëmrën e mikut tonë të rrethuar nga flakët… Ajo zemër e zjarrtë digjet ende“. 

Letra Lu-së…

Ezmeren Louise de Coligny-Châtillon, Apolineri e njohu në fillimin e Luftës së Madhe, apo Luftës së Parë Botërore, siç do të quhej më vonë. Ishte një ditë dhjetori të vitit 1914, kur ai po shkonte në Nice për tu angazhuar në ushtrinë franceze, në Legjionin e Huaj, (La Legion Etrangère). Kjo ishte e vetmja mënyrë për tu bërë shtetas francez. Luiza apo Lu, (Lou), siç e quante me përkëdheli ai, ishte një femër libertine 33 vjeçare dhe më e madhe se ai, me eksperiencë dashurish dhe e ndarë nga burri, një nga ato që pinte opium. Shpejt ajo u bë e dashura e tij dhe ai e dashuroi çmëndurisht, siç shprehet edhe në korrespondencën e gjatë të tij prej 220 letrash, që do të botohen pas vdekjes së tij në titullin Poema për Lu-në, hijes së dashurisë time, (Poèmes à Lou, ombre do mon amour).

„E shtrenjta Lu, – i shkruante ai nga regjimenti ku ishte, – buzët i kam plot puthje për ty. I vendos ato mbi sytë e tua, mbi flokët e tua të kreshpura, kudo, puthje të çmëndura“… Në poezinë Mendoj për ty, shkruar kur ishte në fushim, ndër të tjera ai shkruante:

Mendoj për ty Lu-ja ime, zëmra tënde kazerma ime është

Ndjenjat e mia janë kuajt e tu, kujtimi yt është jonxha ime…“

Lu ishte për të një poemë e gjatë, e pambarimtë…“gota ime plot / me verën që dridhet si flakë.“

Në një nga letrat e vitit 1914, dërguar nga Nimes, në jug të Francës, në fund të saj ai i shkruante: “E vogla dhe e shtrenjta Lu…Të puth, të dua, të adhuroj, të thith, të bëj dashuri në shtrat, të lëpij, të bëj gjethe trëndafili, top dëbore, të bëj gjithçka, o e adhuruara ime, të marr të gjithën në krahë…“<!–[if !supportFootnotes]–>[1]<!–[endif]–> Shumë nga letrat e tij janë të mbushura me poezi dhe vargje të mrekullueshme, pasi Apolineri shkruante ashtu siç ndjente:

Shumë thellë

 në liqenin e syve të tu

mbytet dhe shkrihet zëmra ime!“

Në mbrëmje, nën gjëmimin e largët të topave, vargjet i kushtoheshin përsëri Lu-së:

“Nata

 Mbaron

 Dhe Gi

Ndjek

Endrrën e ti

Ku në gjithçka është Lu.

Por Gi

 Nuk mendon fare

 Për natën

Ai yllëzohet dhe kashta prarohet

Ai ëndërron për atë që adhuron/“.

Letra e tij e fundit dërguar Lu-së është e datës 18 janar e vitit 1916. Ai i shkruante për të rejat e frontit, për veprimet e regjimentit të tij, betejat, spitalin ku është i plagosur dhe të plagosurit e tjerë që vijnë nga luftimet. „Të uroj dashuri të bukura dhe shumë lumturi“, e mbyllte ai letrën e tij të fundit. Në këtë kohë Lu ishte larguar nga ai dhe Apolineri kishte njohur një vajzë tjetër, Madeleine Pagès (Madlen Pazh), një ditë kur ai udhëtonte me tren për në Oran.

Edhe lidhja me Madlenën ishte e fortë dhe poetike, si të gjitha dashuritë e tij. Ai e kishte takuar atë, pikërisht atë ditë të 2 janarit të vitit 1915, kur përcillte në stacionin e Nice-s Lou Coligny-Châtillon. Kur do të kthehej në regjimentin e 38 të Artilerisë, në kompartimentin e tij ai pa një vajzë të këndëshme, 22 vjeçare dhe mësuese e letërsisë në Oran, ku banonte me familjen e saj. Ai e kishte pikasur dhe me një zë të ëmbël i kishte thënë: „Doni të lexoni vargje? Si thoni? Lexoni pra Lulet e së Keqes të Bodlerit…“ Dhe më pas, ëmbëlsisht, ai kishte shtuar: „Zonjushe, edhe unë jam poet. Unë shkruaj nën emrin Gijom Apoliner. A keni dëgjuar të flitet për mua?…

„Poet… ai qënka poet!“ – shkruante në vitin 1952, Madeleine Pagès,<!–[if !supportFootnotes]–>[2]<!–[endif]–> kur më së fundi vendosi t’i bëjë të njohura letrat që i kishte dërguar Apolineri. – „Ç’histori e bukur. Nga gëzimi m’u mor fryma … Ai mbështeti kokën, mbylli sytë dhe m’u duk i trishtë dhe i lodhur. U trondita nga pamja e asaj fytyre. Kurrë nuk kisha parë një fytyrë me sy të mbyllura që të shprehte njëherësh aq shumë gjëra…“

Në fund të udhëtimit, kur ishin ndarë, ata kishin shkëmbyer adresat. Pastaj ai e kishte takuar dy muaj më vonë përsëri në Marsejë. Më vonë, një korrespondencë dashurie filloi. Letrat e dashurisë ishin po aq dehëse dhe poetike. Madje ai i kërkoi që të martoheshin sa më shpejt. Nga kazerma, Apolineri tashmë kishte shkuar në frontin e Champagne-s, përballë ushtrisë prusiane. Ai ishte vendosur në sektorin Hurlus, „mes këtij tmerri të llahtarshëm të milionave mizave të mëdha ngjyrë blu“<!–[if !supportFootnotes]–>[3]<!–[endif]–>, siç shkruan ai, në „një vënd të frikshëm ku gjithë tmerret e luftës, varrezat e tmerrëshme e të pafund, bashkohen me mungesën e pemëve, të ujit, të vetë tokës.“

Letrat janë të shumta, pafund, dhe po kështu poezitë që i dërgon, të cilat i shkruan i fshehur nëpër transhe. „Kam ende aromën e gojës tënde“, i shkruan ai, „puth në mënyrë të këndshme luleshtrydhet e gjinjve të tua“, „të shoh lakuriq si Evën para Adamit“, „ti, Fedra, më e bukur, më e pastër dhe më e gjallë se ajo“, Ma petite fée adorable“<!–[if !supportFootnotes]–>[4]<!–[endif]–>… Madje i dërgon dhe një poemë erotike të titulluar Nëntë portat e trupit tënd, ku i shkruan:

„A e di ti, virgjëresha ime

 se trupi yt ka nëntë porta?

 Unë i njoh shtatë, ndërkohë që dy janë ende të mbyllura…

 Hyra brënda teje nga sytë e tu të yllëzuar…“

Ai e quan seksin e saj „portë supreme“ dhe se është ai që ka „çelsin suprem të nëntë portave të saj“, duke shkruar në vazhdim dhe nëntë „Poezi të fshehta“, siç i quante ai në letrat e tij. Ishin poezi tepër erotike, për një poet dhe një djalosh ushtar që i rrethuar nga balta, qielli i errët, shpërthimet dhe uturimat e avionëve, prehej në imagjinatën e tij duke bërë dashuri. Një orgazëm në tmerrin e një lufte absurde.

Por dhe kjo dashuri, për Apolinerin nuk do të zgjaste shumë. Kur po lexonte në transhe revistën Mercure de France, ku dhe kishte shkruar shumë artikuj, një predhë i përshkoi helmetën e hekurt dhe e plagosi, duke e dëmtuar seriozisht gjëndjen e tij nervore.  Ishte 17 mars 1916. Nëntë ditë më parë ai sapo kishte marrë nënshtetësinë franceze. Më së fundi…por ja, më 9 maj i duhej të operohej urgjentisht. Megjithatë, edhe pse në shtratin e spitalit, Apolineri i vazhdonte krijimet poetike të tij. Më tetor të atij viti botohet vëllimi poetik Poeti i vrarë, Le Poet assassiné. Përse vallë e kishte titulluar kështu? Mos ndoshta kishte parandjerë ikjen e shpejtë të tij…

Zhaklinë

Zhaklinë, (Jacqueline), do të ishte gruaja e vetme e Apolinerit dhe dashuria e tij e fundit. Në fakt ajo quhej Louise Emma Kolb, por të gjithë e thërrisnin Zhaklinë. „Zhaklina kuqaloshe“, i këndonte Apoliner. Apolineri tashmë është kthyer në Paris, në lagjen e tij të preferuar, në Saint-Germaine-dès-Près. Koka e tij e fashuar duket për së largu. Miqtë e tij të afërt janë dhe Breton, Aragon, Reverdi, Tzara, Kokto.

Ata u martuan në 2 maj të vitit 1918, me dëshmitar Picasso-n, atëherë kur ajo ishte vendosur në shtëpinë e Apolinerit në 202, bulevardi Saint-Germain-des-Près dhe kur Apolineri ishte plot projekte letrare dhe angazhime të shumta dhe në fushën e teatrit. Si dhuratë, Picasso i dhuroi një portret kubist të tij me mbishkrimin Apollinaire, 1912.

Ai kishte filluar të shkruante një opera „buffa“ dhe kishte shfaqur një dramë surrealiste të tij, Les Mamelles de Tirésias, në një teatër të Montparnasse me ngjarje në Zanzibar. Ndërkohë kishte botuar dhe vëllimin e tij të dytë poetik Calligrames, etj. Atëherë ishte koha e gripit spanjoll, i cili po bënte kërdinë në front dhe në popullsinë franceze. Këtë bashkëjetesë të re, Apolineri nuk do ta gëzonte. Plagosja në front e kishte bërë me një shëndet të dobët dhe jo rezistent. Prej kohësh ai mbante ende në kokë rreth ballit, një rrip meshini, pasi ende kishte dhimbje nga plaga e marrë në front. Në një nga fotografitë e rralla me Zhaklinën, ai qëndron në këmbë para ballkonit të apartamentit në boulevardin Saint-Germain-dès-Près, nga ku duket rruga dhe ku portreti i tij dhe i Zhaklinës janë të përmbytur nga një dritë lumturie. Ai sikur po niste një jetë të re…

Po! Atë vjeshtë të vitit 1918, askush nuk e mendonte se Apolineri mund të vdiste.

Në kulmin e lumturisë, pa e kuptuar, Apolineri do të shuhej brënda pak ditëve. Madje tregojnë se para se të vdiste, ai i lutej doktorit ta shpëtonte: „Të lutem më shpëto! Kam shumë gjëra për të thënë!“- pëshpëriste ai.

Dhe vërtet, në krye të një gjenerate avanguardiste, ai kishte shumë për ti thënë kësaj bote me artin dhe vargun e fuqishëm poetik, ashtu siç kishte kënduar dikur Bodler dhe Rembo. Në poezinë E ardhmja, ai sapo kishte shkruar:

„Le të shohim duart tona/ Ato janë dëbora/ Trëndafili dhe bleta“…

Ai vdiq në 9 nëntor të atij viti, dy ditë para se të nënshkruhej Amnistia dhe të mbaronte Lufta e Madhe. Atë ditë, Pikaso i kërkoi Kokto-së që të njoftonte miqtë dhe shtypin. „I mjeri Apoliner vdiq! – i shkruante Kokto mikut të tyre André Salmon, – Pikaso është tepër i trishtë…Apolineri nuk dukej se do të vdiste. Mjeku im shpresonte se do ta shpëtonte. Për fat ai arriti të jetonte deri në oren 5 të mëngjesit. Fytyra e tij është e qetë dhe e freskët…“ Tridhjet e tetë vjeçar, poetin e vdekur e përcollën për në varrezat e Père Lachaise, të bashkohej me poetët e tjerë të mëdhenj Bodler apo Nerval. Në krye të kortezhit, nëna dhe gruaja e tij e ve, si dhe miqtë e tij të afërt, Pikaso, Kokto, Sandras, Pol Fort, Brankusi, Deren…Ai sikur ta kishte parandjerë ikjen e tij të afërt, në një nga poezitë e tij, të titulluar Festa, (La Fëte), ai kishte shkruar epitafin e tij: „Ai diti të dashurojë“…

Gijom Apolinerit iu desh vetëm një dhjetëvjeçar që të merrte pas vetes dhe të çvendoste ajkën e artistëve parizianë nga Montmartre drejt Montparnasse e më pas në Saint-Germain-dès-Près; iu desh një dhjetëvjeçar që të shkruante kryeveprat e tij, disa prej të cilave do të botoheshin pas vdekjes së tij si, Femme assise, (Gruaja ulur), Ombre de mon amour, (Hija e dashurisë time), Anecdotiques, Contemporains pittoresques, etj. Pikërisht në lulishten e kishës më të vjetër pariziane, Eglise de Saint Germain-dès-Près, është vendosur një portret skulptural i Apolinerit punuar nga miku i tij më i afërt, Pablo Picasso. Një portret që nuk i ngjan asnjë prej fotografive të njohura të poetit, por që njëkohësisht është një portret që krijon një gjëndje, atmosferë paqeje e dashurie, sikur këto dy cilësi të ishin në gjenezë të atij njeriu që kishte shkelur dikur këtu, në këtë kalldrëm, në këto rrugë.

Po, kështu ishte! Dhe ne mund të përsërisnim: „Il sut aimer!“…  „Ai diti të dashurojë“!

E megjithatë, si nga larg na vjen jehona e vargut të tij: „Dhe unë largohesha, duke marrë dritë midis hijeve“… Në ç’konstelacion shkonte ai?…