Gurthemeli i vazhdimësisë kushtetuese dhe i shtetësisë së Republikës së Kosovës.
Prof. Dr. Fejzulla BERISHA
1. Shteti si proces i vazhdueshëm kushtetues
Në mendimin bashkëkohor juridik dhe në teorinë e marrëdhënieve ndërkombëtare, shteti nuk shfaqet si një akt i vetëm i vullnetit politik, por si një proces i gjatë dhe i ndërlikuar historik, institucional dhe normativ. Ky proces ndërtohet mbi tri themele të pandashme: legjitimitetin demokratik, vazhdimësinë kushtetuese dhe pranimin ndërkombëtar.
Në këtë kuptim, momentet e krizës kushtetuese shndërrohen në pika kthimi historike, ku rendi juridik ose shpërbëhet, ose rikonfirmohet përmes aktit të sovranitetit popullor. Pikërisht në këtë kategori hyn edhe Deklarata Kushtetuese e 2 Korrikut 1990, një akt themelor që shënoi rilindjen juridike të subjektivitetit politik të Kosovës.
Ajo përfaqëson jo vetëm një reagim ndaj një krize të thellë kushtetuese, por edhe një akt të vetëdijshëm të ripohimit të rendit juridik dhe të dinjitetit politik të një populli në rrethana të jashtëzakonshme historike.
2. Kriza kushtetuese e Jugosllavisë dhe shuarja e autonomisë së Kosovës
Kushtetuta e Jugosllavisë e vitit 1974 kishte ndërtuar një strukturë federale me elemente të avancuara autonomie për njësitë përbërëse, ku Kosova gëzonte një status të veçantë kushtetues me kompetenca të gjera institucionale.
Megjithatë, fundi i viteve ’80 solli një kthesë radikale politike dhe kushtetuese. Përmes ndryshimeve të vitit 1989, autonomia substanciale e Kosovës u suprimua në mënyrë të njëanshme, duke vendosur një model të centralizuar administrimi nga Beogradi.
Ky proces u shoqërua me pasoja të thella shoqërore dhe institucionale: përjashtim masiv i shqiptarëve nga institucionet publike;shuarje të funksionimit autonom të organeve kushtetuese;kontroll të drejtpërdrejtë administrativ dhe policor;cenim sistematik i të drejtave themelore të njeriut.
Në aspektin krahasues historik, ky proces i ngjan rasteve të degradimit të autonomive kushtetuese në situata të tjera ndërkombëtare, si në shtetet baltike nën pushtimin sovjetik apo në rastet e centralizimeve autoritare në federata të shpërbëra të shekullit XX.
3. Deklarata e 2 Korrikut si akt i konstitucionalizmit të rezistencës
Në këtë sfond historik, Deklarata Kushtetuese e 2 Korrikut 1990 nuk mund të kuptohet thjesht si akt politik, por si shprehje e një vetëdijeje juridike të organizuar, e cila synonte mbrojtjen e rendit kushtetues në kushte të shkeljes së tij.
Në doktrinën moderne juridike, ky fenomen njihet si konstitucionalizëm i rezistencës, ku e drejta shndërrohet në instrument mbrojtës të rendit kushtetues dhe jo në vegël të pushtetit.
Përmes këtij akti:u riafirmua subjektiviteti kushtetues i Kosovës;u kërkua barazia në kuadër të federatës;u shpreh vazhdimësia e vullnetit politik të popullit.
Në këtë kuptim, Deklarata përbën një akt të rikonfirmimit kushtetues, të krahasueshëm me proceset historike të vendeve baltike, ku aktet e sovranitetit kushtetues shënuan fillimin e rikthimit të pavarësisë shtetërore.
4. E drejta ndërkombëtare dhe parimi i vetëvendosjes
Parimi i vetëvendosjes së popujve përbën një nga shtyllat themelore të së drejtës ndërkombëtare bashkëkohore dhe është i mishëruar në Kartën e Kombeve të Bashkuara, në Paktet Ndërkombëtare për të Drejtat e Njeriut të vitit 1966, Aktin Final të Helsinkit të vitit 1975, si dhe në Dokumentin e Parisit për një Evropë të Re dhe të Bashkuar të vitit 1990.
Ky parim përfshin dy dimensione: vetëvendosjen e brendshme, që nënkupton pjesëmarrjen demokratike dhe autonominë institucionale;vetëvendosjen e jashtme, e cila në raste të jashtëzakonshme lidhet me të drejtën e shkëputjes.
Në këtë dritë, rasti i Kosovës shfaqet si një shembull i veçantë i një procesi të gjatë të mohimit të vetëvendosjes së brendshme, i cili më pas evoluoi në kërkesë për vetëvendosje të jashtme.
5. Vazhdimësia kushtetuese (1990–2008)
Deklarata e 2 Korrikut 1990 shënoi fillimin e një zinxhiri të pandërprerë kushtetues dhe politik, i cili përfshin:Kushtetutën e Kaçanikut (1990);Referendumin e vitit 1991;institucionet paralele të Republikës së Kosovës;rezistencën paqësore të viteve ’90;luftën çlirimtare të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës;ndërhyrjen humanitare të NATO-s (1999); administrimin ndërkombëtar sipas Rezolutës 1244;shpalljen e pavarësisë së Kosovës (2008).
Ky proces dëshmon ekzistencën e një vazhdimësie të qartë juridike dhe politike, e cila përbën bazën e shtetësisë së Republikës së Kosovës.
6. Vështrim krahasues dhe jurisprudencë ndërkombëtare
Në opinionin këshillëdhënës të vitit 2010, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë konstatoi se shpallja e pavarësisë së Kosovës nuk përbënte shkelje të së drejtës ndërkombëtare, duke konfirmuar se e drejta ndërkombëtare nuk përmban ndalim të përgjithshëm për aktet e deklarimit të pavarësisë.
Ky interpretim ka rëndësi të veçantë, sepse e vendos procesin e Kosovës brenda një kuadri më të gjerë të praktikës ndërkombëtare, ku shtetformimi shpesh është rezultat i ndërthurjes së faktorëve juridikë, politikë dhe historikë.
Deklarata Kushtetuese e 2 Korrikut 1990 mbetet një nga aktet më të rëndësishme të historisë kushtetuese të Kosovës. Ajo përfaqëson pikën e parë të institucionalizimit të vullnetit politik të popullit të Kosovës dhe gurthemelin e vazhdimësisë së saj kushtetuese.
Në një kuptim më të gjerë, ajo dëshmon se shtetësia e Kosovës nuk është produkt i një momenti të izoluar historik, por rezultat i një procesi të gjatë juridik dhe politik, i cili gjen rrënjët e tij në aktin kushtetues të 2 Korrikut 1990 dhe kulmon me konsolidimin e Republikës së Kosovës si shtet i pavarur dhe sovran.