Saimir Kadiu/
Misteri që vazhdon prej më shumë se një shekulli.
Çdo ditë, miliona sy ndalen mbi një fytyrë që prej vitit 1886 vështron oqeanin nga hyrja e portit të Nju Jorkut. Është fytyra e Statujës së Lirisë, një prej monumenteve më të njohura në botë, simbol i lirisë, shpresës dhe ëndrrës amerikane. Por një pyetje vazhdon të zgjojë kureshtjen e historianëve dhe dashamirësve të artit:
Kush ishte gruaja që i dha fytyrën kësaj statuje Përgjigjja, çuditërisht, mbetet ende e paqartë. Një nga emrat që përmendet më shpesh është ai i Isabella Boyer, një grua me një jetë aq të jashtëzakonshme, sa duket sikur ka dalë nga faqet e një romani të Alexandre Dumas. Megjithatë, historia e saj është edhe më interesante sesa vetë legjenda.
Isabella Eugénie Boyer lindi në Paris më 1841, në një familje me origjinë të përzier. Babai i saj ishte një tregtar francez konfeksionesh, ndërsa nëna ishte angleze. Disa burime të vonshme përmendin edhe rrënjë afrikane nga ana e babait, por kjo nuk është dokumentuar plotësisht dhe mbetet objekt debatesh biografike.
Që në rininë e saj, Isabella tërhiqte vëmendjen për bukurinë e rrallë, elegancën dhe hijeshinë aristokratike. Në vitin 1863, kur ishte vetëm 22 vjeçe, ajo u martua me një nga njerëzit më të pasur të kohës, Isaac Merritt Singer, shpikësin dhe industrialistin amerikan që revolucionarizoi prodhimin e makinave qepëse dhe krijoi kompaninë që mbante mbiemrin e tij.
Singer ishte 52 vjeç, pothuajse tridhjetë vjet më i madh se ajo.
Martesa bëri bujë.
Jo vetëm për diferencën në moshë, por edhe sepse Singer ishte një figurë sa gjeniale, aq edhe kontroverse. Ai kishte pasur disa lidhje, fëmijë me gra të ndryshme dhe një jetë private të trazuar, që mbushte gazetat e kohës.
Megjithatë, Isabella u bë pjesë e një prej familjeve më të pasura të shekullit XIX.
Kur Singer vdiq në 1875, pasuria e tij ishte marramendëse. Ai la pas një perandori industriale dhe mbi njëzet fëmijë nga marrëdhënie të ndryshme. Pas proceseve të gjata mbi trashëgiminë, Isabella mori një pasuri shumë të madhe, e cila i siguroi një jetë luksoze dhe një pavarësi të rrallë për një grua të asaj kohe.
Ajo udhëtoi nëpër Evropë, mori pjesë në jetën mondane të Parisit, Londrës dhe Nju Jorkut dhe u bë një figurë e njohur në qarqet aristokratike e artistike.
Më vonë u martua me violinistin holandez Victor Reubsaet, i cili më pas mori titullin Kont i Camposelice. Edhe pse titulli i tij është konsideruar nga disa historianë si i diskutueshëm, Isabella u bë e njohur në shoqërinë evropiane si konteshë.
Në fund të shekullit XIX, emri i saj përmendej shpesh në kronikat mondane.
Ishte elegante. Ishte e pasur. Ishte kozmopolite.
Dhe pikërisht këtu fillon legjenda.
Sipas një historie të përhapur prej dekadash, Isabella Boyer u njoh me skulptorin francez Frédéric Auguste Bartholdi, autorin e Statujës së Lirisë, gjatë një aktiviteti shoqëror në Paris. Thuhet se Bartholdi u mahnit nga tiparet e saj fisnike dhe vendosi ta përdorte fytyrën e saj si model për statujën që po projektonte si dhuratë të Francës për Shtetet e Bashkuara.
Historia është magjepsëse. Por problemi është se mungojnë provat.
Asnjë letër, ditar apo dokument i Bartholdit nuk pohon se Isabella Boyer ishte modeli i tij.
Përkundrazi, studiuesit e veprës së skulptorit kanë ngritur hipoteza të tjera.
Shumë besojnë se ai u frymëzua nga fytyra e nënës së tij, Charlotte Bartholdi, me të cilën kishte një lidhje shumë të ngushtë. Të tjerë mendojnë se ai nuk përdori një model të vetëm, por krijoi një figurë ideale, duke bashkuar tipare klasike të artit greko-romak me simbolikën e perëndeshës romake Libertas, mishërimi i lirisë.
Në fund të fundit, artistët e mëdhenj shpesh nuk kopjojnë një fytyrë. Ata krijojnë një simbol.
Pavarësisht kësaj, legjenda e Isabella Boyer vazhdon të jetojë.
Ndoshta sepse historia e saj përputhet në mënyrë të përkryer me mesazhin e monumentit.
Një grua që lindi në Evropë, ndërtoi jetën e saj mes dy kontinenteve, fitoi pavarësinë në një epokë kur gratë kishin pak të drejta dhe u bë pjesë e elitës ndërkombëtare.
Edhe pa qenë modeli i statujës, jeta e saj mishëronte shumë prej idealeve që monumenti do të simbolizonte më vonë.
Vetë Statuja e Lirisë është një histori po aq madhështore.
Ajo u projektua nga Bartholdi, ndërsa struktura e saj e brendshme metalike u projektua nga Gustave Eiffel, i njëjti inxhinier që pak vite më vonë do të ndërtonte Kullën Eiffel në Paris.
Monumenti u përurua më 28 tetor 1886, si dhuratë e popullit francez për Shtetet e Bashkuara, në përkujtim të njëqindvjetorit të Pavarësisë Amerikane dhe të miqësisë mes dy kombeve.
Me një lartësi prej 93 metrash nga baza deri në majën e pishtarit, statuja u bë shpejt simboli i një bote të re. Për miliona emigrantë që mbërrinin me anije në Nju Jork, ajo ishte gjëja e parë që shihnin. Për ta, nuk ishte thjesht një monument.
Ishte premtimi se pas oqeanit mund të fillonte një jetë tjetër.
Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron bukuria e këtij misteri.
Ndoshta nuk ka shumë rëndësi nëse fytyra e Statujës së Lirisë ishte ajo e Isabella Boyer, e Charlotte Bartholdi apo e askujt në veçanti.
Sepse monumentet më të mëdha nuk përfaqësojnë një njeri të vetëm.
Ato përfaqësojnë një ide.
Ndërsa fytyra e gruas prej bakri vazhdon të sodisë horizontin e Atlantikut, ajo mbetet më pak portreti i një individi dhe më shumë portreti i një shprese universale: se liria është udhëtimi më i gjatë dhe njëherazi destinacioni më i dëshiruar i njerëzimit.