Nga UÇK-ja dhe Rambujeja te Republika, rendi kushtetues dhe afirmimi i subjektivitetit shtetëror të Kosovës në marrëdhëniet ndërkombëtare.
Prof. Dr. Fejzulla BERISHA
Nga aktorët e luftës dhe rezistencës te personalitetet shtetformuese
Historia bashkëkohore e Kosovës nuk mund të lexohet vetëm përmes kronologjisë së konflikteve, marrëveshjeve dhe zhvillimeve diplomatike. Ajo duhet kuptuar si një proces kompleks historik, politik, juridik dhe diplomatik, në të cilin një aspiratë kombëtare dhe politike u transformua gradualisht në projekt institucional dhe, më pas, në një rend shtetëror e kushtetues.
Ky transformim përfshiu shumë faktorë: rezistencën politike e shoqërore të shqiptarëve të Kosovës, organizimin e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, mobilizimin qytetar, ndërhyrjen ndërkombëtare, NATO-n, Shtetet e Bashkuara të Amerikës, vendet kryesore evropiane, procesin e Rambujesë, administrimin ndërkombëtar pas vitit 1999, procesin e statusit final dhe, në fund, shpalljen e pavarësisë së Republikës së Kosovës më 17 shkurt 2008.
Brenda këtij procesi historik, Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Jakup Krasniqi dhe Rexhep Selimi përfaqësojnë katër figura të rëndësishme të periudhës së UÇK-së dhe të transformimit të saj politik e institucional.
Rëndësia e tyre historike nuk qëndron vetëm në pozicionet që kanë mbajtur gjatë luftës, por edhe në faktin se rrugëtimi i tyre politik lidhet me kalimin nga rezistenca dhe lufta në përfaqësimin politik, diplomaci dhe ndërtimin institucional të Kosovës.
Në këtë kuptim, termi “personalitete shtetformuese” përdoret si kategori analitike dhe historiko-politike, jo si titull formal. Ai nënkupton personalitete që kanë marrë pjesë në artikulimin, përfaqësimin, mbrojtjen ose institucionalizimin e projektit politik që çoi në krijimin dhe konsolidimin e Republikës së Kosovës.
Asnjëri prej tyre nuk mund të konsiderohet krijues i vetëm i Republikës. Shteti i Kosovës është rezultat i një procesi shumëdimensional dhe i kontributit të një numri të madh faktorësh vendorë dhe ndërkombëtarë.
Por kjo nuk e përjashton rolin e personaliteteve.
Në momente të caktuara historike, individët bëhen bartës të proceseve më të gjera shoqërore dhe politike. Ata mund të ndikojnë në drejtimin, artikulimin dhe përfaqësimin e një kauze historike.
Në këtë perspektivë duhet analizuar edhe roli i Thaçit, Veselit, Krasniqit dhe Selimit.
I. Nga rezistenca politike te shfaqja e UÇK-së
Çështja e Kosovës kishte rrënjë shumë më të hershme se lufta e viteve 1998–1999. Ajo lidhej me pozitën kushtetuese të Kosovës në ish-Jugosllavi, me autonominë e përcaktuar në rendin kushtetues të vitit 1974, me zhvillimet politike të viteve ’80 dhe me shfuqizimin e autonomisë në vitin 1989.
Gjatë viteve ’90, rezistenca politike dhe shoqërore e shqiptarëve të Kosovës mori kryesisht karakter paqësor. Megjithatë, përshkallëzimi i represionit dhe konfliktit krijoi kushtet për shfaqjen e UÇK-së si faktor i armatosur.
Me këtë zhvillim, çështja e Kosovës hyri në një fazë të re.
Konflikti nuk mbeti vetëm një çështje e brendshme e ish-Jugosllavisë. Ai u shndërrua në një problem të sigurisë dhe stabilitetit evropian dhe ndërkombëtar.
Në këtë kontekst historik u formësuan edhe rolet e katër figurave që do të bëheshin pjesë e udhëheqjes politike dhe ushtarake të UÇK-së dhe, më pas, të jetës politike e institucionale të Kosovës.
II. Katër figurat dhe një proces historik
Hashim Thaçi u bë një prej figurave kryesore politike të UÇK-së dhe më pas një prej përfaqësuesve politikë të saj në proceset ndërkombëtare.
Kadri Veseli lidhet veçanërisht me strukturat e inteligjencës dhe organizimit të UÇK-së, si dhe me periudhën e mëvonshme të ndërtimit institucional e politik.
Jakup Krasniqi, përveç rolit të tij në strukturat e UÇK-së, u bë një prej zërave politikë dhe institucionalë të Kosovës në periudhën e pasluftës, duke ushtruar edhe funksione të rëndësishme në institucionet e Republikës.
Rexhep Selimi ishte një prej figurave të rëndësishme të strukturave të UÇK-së dhe më pas u angazhua në jetën politike e parlamentare të Kosovës.
Rrugët e tyre politike nuk kanë qenë identike dhe as rolet e tyre nuk mund të barazohen mekanikisht.
Por ato kryqëzohen në një pikë themelore: në transformimin e një organizimi çlirimtar dhe të një kërkese politike në një proces që përfundoi me krijimin e institucioneve dhe të Republikës së Kosovës.
III. Rambujeja – kthesa nga lufta te diplomacia
Konferenca e Rambujesë përbën një prej pikave vendimtare të historisë së Kosovës.
Aty çështja e Kosovës u trajtua në një nivel të lartë ndërkombëtar dhe përfaqësuesit kosovarë u përballën me nevojën që kërkesat politike të shndërroheshin në argumente diplomatike dhe në një projekt politik të artikuluar.
Në këtë proces, Hashim Thaçi mori një rol veçanërisht të dukshëm si përfaqësues politik i UÇK-së.
Por Rambujeja nuk duhet parë vetëm përmes një individi.
Ajo ishte produkt i një procesi më të gjerë përfaqësimi politik të Kosovës dhe i ndërveprimit ndërmjet faktorëve kosovarë dhe fuqive kryesore ndërkombëtare.
Kjo fazë shënoi kalimin nga:rezistenca te diplomacia;nga lufta te negocimi;nga struktura çlirimtare te përfaqësimi politik;nga kërkesa politike te projekti institucional.
IV. Lufta, ndërhyrja e NATO-s dhe ndërkombëtarizimi i çështjes
Ndërhyrja e NATO-s në vitin 1999 dhe përfundimi i luftës ndryshuan rrënjësisht pozitën politike të Kosovës.
Kosova hyri në një fazë të re nën administrimin ndërkombëtar, në bazë të Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara.
UNMIK-u mori kompetenca të gjera administrative, ndërsa KFOR-i u bë mekanizmi kryesor ndërkombëtar i sigurisë.
Por paralelisht me administrimin ndërkombëtar filloi një proces tjetër: ndërtimi i institucioneve vendore të Kosovës.
Këtu qëndron një prej transformimeve më të rëndësishme historike.
Strukturat dhe personalitetet që kishin ardhur nga periudha e luftës duhej të përshtateshin me kërkesat e jetës institucionale, demokratike dhe kushtetuese.
Kjo ishte një sfidë e jashtëzakonshme politike.
V. Nga autoriteti i luftës te legjitimiteti institucional
Shteti modern nuk ndërtohet mbi autoritetin personal.
Ai ndërtohet mbi Kushtetutën, ligjin, zgjedhjet, institucionet dhe legjitimitetin demokratik.
Prandaj, kalimi i figurave të UÇK-së në jetën institucionale të Kosovës përbën një proces të rëndësishëm të transformimit politik.
Hashim Thaçi kaloi në funksionet më të larta të ekzekutivit dhe më pas të presidencës.
Kadri Veseli u bë figurë e rëndësishme parlamentare dhe politike.
Jakup Krasniqi ushtroi funksione të larta institucionale dhe parlamentare.
Rexhep Selimi u bë pjesë e jetës parlamentare dhe politike të Republikës.
Ky proces tregon se transformimi i Kosovës nuk ishte vetëm transformim territorial ose juridik.
Ishte edhe transformim i natyrës së autoritetit politik.
Nga autoriteti i luftës drejt autoritetit kushtetues.
Nga komandimi drejt përfaqësimit.
Nga mobilizimi drejt institucionit.
VI. Procesi i statusit final dhe rruga drejt Republikës
Pas vitit 1999, çështja themelore ishte statusi përfundimtar i Kosovës.
Procesi i Vjenës dhe angazhimi i Martti Ahtisaarit krijuan një kornizë të re ndërkombëtare për zgjidhjen e statusit.
Përfaqësuesit e Kosovës duhej të artikulonin një vizion të qartë për të ardhmen politike dhe juridike të vendit.
Në këtë proces, Thaçi ishte një prej figurave më të dukshme politike, ndërsa përfaqësimi i Kosovës ishte rezultat i një delegacioni dhe i një spektri më të gjerë institucional e politik.
Plani i Ahtisaarit pati rëndësi të veçantë për zhvillimin e mëvonshëm kushtetues të Kosovës.
Edhe pse nuk u miratua si rezolutë e Këshillit të Sigurimit, shumë prej parimeve të tij u reflektuan në rendin kushtetues të Republikës.
VII. 17 shkurti 2008 – lindja e Republikës
Më 17 shkurt 2008, Kuvendi i Kosovës shpalli pavarësinë e Republikës së Kosovës.
Ky akt përbënte kulmin e një procesi shumëvjeçar.
Hashim Thaçi, atëherë Kryeministër i Kosovës, ishte një prej figurave kryesore politike të këtij momenti.
Por pavarësia nuk ishte produkt i vetëm një individi dhe as i vetëm një grupimi politik.
Ajo ishte rezultat i ndërthurjes së rezistencës, luftës, diplomacisë, ndërhyrjes ndërkombëtare, mbështetjes amerikane dhe evropiane, administrimit ndërkombëtar dhe ndërtimit gradual të institucioneve vendore.
Republika ishte produkt i këtij bashkëveprimi historik.
VIII. Nga pavarësia te rendi kushtetues
Shpallja e pavarësisë nuk e përfundoi shtetformimin.
Ajo e filloi një fazë të re.
Kushtetuta, institucionet, sistemi i drejtësisë, administrata publike, politika e jashtme dhe marrëdhëniet ndërkombëtare u bënë instrumentet përmes të cilave Republika duhej të konsolidohej.
Në këtë pikë, dallimi ndërmjet figurës politike dhe institucionit shtetëror bëhet themelor.
Një lider mund të ketë rol historik në krijimin e një shteti.
Por shteti nuk mund të mbetet i varur nga lideri.
Kushtetuta duhet të jetë mbi individin.
Institucioni duhet të jetë mbi figurën politike.
Ligji duhet të jetë mbi pushtetin.
Ky është kuptimi i shtetit të së drejtës.
IX. Subjektiviteti ndërkombëtar i Republikës së Kosovës
Pas shpalljes së pavarësisë, Kosova u përball me një tjetër sfidë: konsolidimin e subjektivitetit të saj ndërkombëtar.
Njohjet ndërkombëtare, vendosja e marrëdhënieve diplomatike dhe përfaqësimi ndërkombëtar u bënë pjesë e rëndësishme e politikës shtetërore.
Në këtë proces, Kosova u përball me kundërshtimin e Serbisë dhe me një fushatë të gjerë diplomatike kundër njohjeve të saj.
Kjo e bëri subjektivitetin ndërkombëtar një proces të vazhdueshëm.
Në këtë dimension, figurat politike të periudhës së luftës dhe të pasluftës u përballën me një transformim të ri: nga përfaqësues të një kauze politike në përfaqësues të një shteti.
X. Opinioni i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë
Opinioni Këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i vitit 2010 përbën një pikë të rëndësishme në dimensionin juridik të pavarësisë së Kosovës.
Gjykata arriti në përfundimin se deklarata e pavarësisë e 17 shkurtit 2008 nuk kishte shkelur të drejtën e përgjithshme ndërkombëtare.
Ky përfundim kishte rëndësi të veçantë juridike dhe diplomatike.
Megjithatë, ai duhet interpretuar me saktësi: Gjykata nuk vendosi një detyrim të përgjithshëm për shtetet që ta njohin Kosovën dhe nuk zgjidhi të gjitha aspektet politike të çështjes së statusit.
Por Opinioni krijoi një bazë të rëndësishme juridike për argumentimin ndërkombëtar të Republikës së Kosovës.
XI. Katër personalitete dhe një histori që është më e madhe se individët
Historia e Thaçit, Veselit, Krasniqit dhe Selimit duhet vendosur brenda një konteksti më të gjerë.
Ata nuk janë historia e vetme e Kosovës.
Por janë pjesë e rëndësishme e saj.
Ata përfaqësojnë një brez politik që kaloi nëpër disa prej fazave më dramatike të historisë së Kosovës: nga lufta dhe rezistenca, te diplomacia, nga diplomacia te institucionet dhe nga institucionet te Republika.
Roli i tyre nuk ka qenë i njëjtë.
Kontributet e tyre nuk mund të maten me të njëjtën masë.
Por së bashku ata përfaqësojnë një pjesë të rëndësishme të transformimit të elitës politike shqiptare të Kosovës.
XII. Vlerësimi historik dhe institucional
Një analizë akademike duhet të përqendrohet në rolin historik, politik dhe institucional të këtyre personaliteteve.
Roli i tyre duhet të analizohet mbi bazën e dokumenteve, veprimtarisë publike dhe ndikimit të tyre në proceset politike.
Ky vlerësim duhet të mbështetet në fakte historike, në zhvillimet institucionale dhe në kontributin e tyre në proceset që lidhen me luftën, diplomacinë, ndërtimin e institucioneve dhe konsolidimin e Republikës së Kosovës.
Një trajtim i tillë mundëson një analizë serioze, të ekuilibruar dhe të argumentuar të vendit që këto figura zënë në historinë politike të Kosovës.
XIII. Arkitektura e shtetformimit
Në kuptimin metaforik, katër figurat mund të vendosen brenda një arkitekture më të gjerë të transformimit politik të Kosovës.
Thaçi – përfaqësimi politik dhe diplomacia.
Veseli – organizimi dhe strukturat politike të luftës, si dhe kalimi në institucionet politike.
Krasniqi – komunikimi politik, përfaqësimi dhe institucionalizimi.
Selimi – dimensioni ushtarak dhe përfaqësimi politik e parlamentar.
Këto role nuk janë të izoluara dhe nuk përbëjnë përshkrime absolute.
Ato janë kategori analitike për të kuptuar një proces shumë më të gjerë.
Në fund, ajo që mbetet është transformimi i përgjithshëm:
nga rezistenca te lufta;
nga lufta te diplomacia;
nga diplomacia te institucionet;
nga institucionet te Republika;
nga Republika te subjektiviteti ndërkombëtar.
XIV. Përfundim – nga katër personalitete te një Republikë
Historia e Kosovës nuk mund të personalizohet.
Republika e Kosovës është rezultat i një procesi historik shumë më të gjerë se çdo individ.
Por historia gjithashtu nuk mund të shkruhet duke i fshirë nga kujtesa figurat që kanë marrë pjesë në momentet e saj vendimtare.
Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Jakup Krasniqi dhe Rexhep Selimi janë katër personalitete që lidhen ngushtë me periudhën e UÇK-së, me transformimin politik të saj dhe me kalimin e një pjese të elitës së saj në jetën institucionale të Kosovës.
Vlerësimi i tyre historik duhet të bëhet me seriozitet, pa mitologjizim, por edhe pa relativizim të rolit që kanë luajtur.
Ata nuk e krijuan të vetëm Republikën.
Por ata ishin pjesë e një brezi që mori pjesë në një prej transformimeve më të mëdha politike të historisë së Kosovës: shndërrimin e një aspirate politike në një realitet shtetëror, kushtetues dhe ndërkombëtar.
Kjo është arsyeja pse kontributi i tyre duhet të trajtohet në planin historik, politik, juridik dhe institucional.
Në të njëjtën kohë, historia duhet të ruajë një parim themelor:
Republika është mbi individët.
Kushtetuta është mbi pushtetin.
Ligji është mbi autoritetin personal.
Institucioni është mbi liderin.
Kjo është prova e vërtetë e shtetformimit.
Sepse madhështia e një procesi historik nuk matet vetëm me figurat që e udhëhoqën atë, por me institucionet që mbeten pas tyre.
Në këtë kuptim, Thaçi, Veseli, Krasniqi dhe Selimi i përkasin një historie që duhet studiuar me dokumente, analizuar me standarde akademike dhe vlerësuar me drejtësi.
Nga UÇK-ja te Rambujeja.
Nga Rambujeja te diplomacia.
Nga diplomacia te institucionet.
Nga institucionet te Republika.
Dhe nga Republika te afirmimi i subjektivitetit ndërkombëtar të Kosovës.
Ky është transformimi historik në të cilin këto katër figura përbëjnë një pjesë të rëndësishme të mozaikut shtetformues të Kosovës.