Prof. Pal Nikolli/
Në çdo kohë historike kur qytetarët dalin në shesh për të protestuar, pushteti përpiqet ta shohë protestën si një problem politik, ndërsa protestuesit e shohin atë si një thirrje për drejtësi. Shqipëria po përjeton pikërisht një moment të tillë. Përtej flamujve politikë, përtej retorikës së ditës dhe përtej debateve televizive, në thelb të zemërimit qytetar qëndrojnë katër plagë të vjetra: korrupsioni, krimi, nepotizmi dhe paaftësia.
Këto nuk janë thjesht fenomene të veçuara të jetës publike. Ato janë mekanizma që, kur bashkohen, prodhojnë një sistem që gradualisht humbet aftësinë për t’u shërbyer qytetarëve. Pikërisht kundër këtij sistemi ngrihet sot pakënaqësia që dëgjohet në rrugë, në media, në rrjetet sociale dhe në çdo familje shqiptare që përballet me vështirësitë e përditshme.
Korrupsioni mbetet sëmundja më e rëndë e shtetit shqiptar. Ai nuk matet vetëm me dosje hetimore apo me raporte ndërkombëtare. Ai matet me shkollat që nuk ndërtohen siç duhet, me spitalet që nuk ofrojnë shërbimin e merituar, me rrugët që kushtojnë shumë më tepër se vlera reale dhe me qytetarin që ndjen se ligji nuk zbatohet njësoj për të gjithë. Kur njerëzit humbasin besimin se institucionet veprojnë për interesin publik, atëherë humbet vetë legjitimiteti moral i shtetit.
Në të njëjtën kohë, hija e krimit vazhdon të rëndojë mbi jetën publike. Shqetësimi nuk lidhet vetëm me ekzistencën e grupeve kriminale, por me perceptimin se interesat kriminale arrijnë të ndikojnë ekonominë, politikën dhe vendimmarrjen. Kur qytetarët dyshojnë se fuqia financiare e paligjshme mund të blejë ndikim dhe mbrojtje, ata fillojnë të humbasin besimin te drejtësia dhe te barazia para ligjit.
Por ndoshta fenomeni që prek më drejtpërdrejt jetën e përditshme të njerëzve është nepotizmi. Në një vend ku mijëra të rinj të diplomuar largohen çdo vit, bindja se vendet e punës dhe pozicionet drejtuese shpesh fitohen përmes lidhjeve dhe jo meritës krijon një ndjenjë të thellë padrejtësie. Kjo është një nga arsyet kryesore pse shumë të rinj nuk e shohin të ardhmen e tyre në Shqipëri. Ata nuk largohen vetëm për paga më të larta; largohen sepse kërkojnë një sistem ku aftësia vlerësohet më shumë se afërsia me pushtetin.
Nga kjo kulturë klienteliste lind natyrshëm edhe paaftësia institucionale. Kur kriteri kryesor nuk është profesionalizmi, por besnikëria politike apo lidhja personale, rezultatet janë të pashmangshme: vendime të gabuara, projekte të dështuara, administratë joefikase dhe politika publike që nuk zgjidhin problemet reale të qytetarëve. Paaftësia nuk është vetëm çështje teknike; ajo kthehet në kosto ekonomike, sociale dhe demografike për një komb të tërë.
Në Shqipërinë e sotme këto katër plagë janë të lidhura ngushtë me njëra-tjetrën. Korrupsioni ushqen nepotizmin. Nepotizmi prodhon paaftësi. Paaftësia krijon hapësira të reja për korrupsion. Ndërsa të gjitha së bashku krijojnë terren ku krimi mund të depërtojë më lehtë në strukturat e shtetit. Kështu formohet një rreth vicioz që shpjegon pse shumë probleme vazhdojnë të mbeten të pazgjidhura pavarësisht premtimeve të përsëritura.
Protestat që po zhvillohen sot nuk duhen parë vetëm si kundërshtim ndaj një qeverie apo një politikani. Në thelb, ato përfaqësojnë revoltën e një pjese të shoqërisë kundër këtij rrethi vicioz. Ato janë një kërkesë për institucione që funksionojnë, për drejtësi që nuk bën dallime, për administratë që respekton meritën dhe për një shtet që vendos interesin publik mbi interesat e grupeve të privilegjuara.
Historia e kombeve tregon se rënia nuk fillon kur mungojnë pasuritë natyrore apo mundësitë ekonomike. Rënia fillon kur korrupsioni zëvendëson ndershmërinë, kur klientelizmi zëvendëson meritën, kur paaftësia zëvendëson profesionalizmin dhe kur frika zëvendëson lirinë. Në të kundërt, ringritja fillon kur qytetarët refuzojnë t’i pranojnë këto fenomene si normalitet.
Shqipëria ndodhet sot përballë një zgjedhjeje të rëndësishme: të vazhdojë të bashkëjetojë me këto katër plagë ose të ndërtojë institucione që i luftojnë ato pa kompromis. Protestat janë vetëm simptoma. Sëmundja është më e thellë. Dhe sa më gjatë të injorohet, aq më i lartë do të jetë çmimi që do të paguajë shoqëria shqiptare. Forca e një kombi nuk matet nga numri i ndërtesave të larta, as nga statistikat e propagandës ditore. Ajo matet nga aftësia për të ndërtuar institucione të drejta, të ndershme dhe meritokratike. Vetëm atëherë qytetarët do të kenë arsye të besojnë se e ardhmja mund të ndërtohet në vendin e tyre dhe jo larg tij.