Prof. Pal Nikolli/
Ikja është një nga dramat më të mëdha të njeriut modern. Ajo nuk fillon në aeroport. Nuk fillon në kufi. Nuk fillon as në ambasada. Ikja fillon në shpirt. Fillon atëherë kur njeriu humbet besimin se fjala e tij ka peshë, se prania e tij ka kuptim dhe se e ardhmja mund të ndërtohet me duart e tij. Për dekada, shqiptarët kanë jetuar me kulturën e largimit. Disa janë larguar fizikisht, duke kërkuar një jetë më të mirë. Të tjerë janë larguar nga jeta publike, duke refuzuar të besojnë se mund të ndryshojnë diçka. Më tragjikët janë ata që janë larguar nga vetvetja, duke pranuar si normale padrejtësinë, arrogancën dhe pafuqinë. Por historia njerëzore na mëson se asnjë pushtet nuk i frikësohet më shumë asgjëje sesa kthimit të qytetarit te vetja.
Filozofët e lashtë e kuptonin se liria nuk është thjesht mungesa e zinxhirëve. Ajo është aftësia për të marrë përgjegjësi.
Aristoteli e konsideronte qytetarin pjesëmarrës aktiv në polis. Hannah Arendt shkruante se liria shfaqet kur njerëzit dalin në hapësirën publike dhe veprojnë së bashku. Demokracia nuk jeton në letër. Ajo jeton në vigjilencën e qytetarëve. Pikërisht këtu qëndron dallimi midis një populli që largohet dhe një populli që zgjohet. Pushtetet e gjata kanë një iluzion të përbashkët: besojnë se kontrollojnë gjithçka. Kontrollojnë institucionet, informacionin, administratën dhe narrativën publike. Por ekziston një territor që nuk mund të pushtohet plotësisht: ndërgjegjja njerëzore.
Kur një qytetar del në shesh pa urdhër, pa pagesë dhe pa interes personal, ai përfaqëson diçka që është më e fortë se çdo mekanizëm pushteti. Ai përfaqëson lirinë morale. Historia është plot me shembuj ku ndryshimet më të mëdha nuk kanë lindur nga shumicat numerike, por nga pakica morale. Sokrati ishte i vetëm kundër Athinës së kohës së tij. Vaclav Havel ishte një zë i vetmuar përballë një sistemi të tërë. Gandhi nuk kishte ushtri. Martin Luther King nuk kishte pushtet shtetëror. Forca e tyre nuk buronte nga numrat, por nga autoriteti moral. Kjo është arsyeja pse protesta nuk është vetëm një akt politik. Ajo është, para së gjithash, një akt filozofik. Është deklarata se njeriu refuzon të jetë spektator i fatit të tij. Në këtë kuptim, revolta morale është forma më e lartë e përgjegjësisë qytetare. Ajo nuk lind nga urrejtja, por nga dashuria për të mirën e përbashkët. Nuk lind nga dëshira për të shkatërruar, por nga nevoja për të ndërtuar. Nuk kërkon privilegje, por dinjitet.
Problemi i madh i shoqërive moderne nuk është mungesa e institucioneve. Është mungesa e besimit se ato mund të funksionojnë drejt. Kur ky besim humbet, njerëzit largohen. Kur ai rikthehet, njerëzit qëndrojnë dhe veprojnë. Kjo është arsyeja pse momentet e zgjimit qytetar kanë një rëndësi të veçantë. Ato tregojnë se shpresa nuk ka vdekur. Se njeriu ende beson se mund të ndikojë mbi realitetin. Se ende ekziston një kufi përtej të cilit ndërgjegjja nuk pranon të heshtë.
Albert Ajnshtajni thoshte se politika është më e vështirë se fizika. Ndoshta sepse ekuacionet nuk kanë ego, nuk kanë frikë dhe nuk kanë interesa. Njerëzit po. Demokracia është përpjekja e përditshme për t’i vënë këto interesa nën kontrollin e arsyes dhe moralit.
Prandaj momenti më i rëndësishëm në jetën e një kombi nuk është kur ndryshon qeveria. Është kur ndryshon qytetari. Sepse një shoqëri transformohet jo kur pushteti bëhet më i fortë, por kur qytetari bëhet më i vetëdijshëm për forcën e tij morale. Kur njerëzit ndalojnë së ikuri, ata fillojnë të ndërtojnë. Kur ndalojnë së heshturi, fillojnë të flasin. Kur ndalojnë së frikësuari, fillojnë të jetojnë si qytetarë të lirë. Dhe pikërisht ky është momenti që çdo pushtet e kupton se nuk mund ta kontrollojë më plotësisht të ardhmen. Sepse e ardhmja u përket gjithmonë atyre që zgjedhin të qëndrojnë.