Kur Parlamenti i Hungarisë miratoi amendamentin kushtetues që kufizon në tetë vjet ushtrimin e detyrës së kryeministrit, debati nuk u kufizua vetëm brenda kufijve të atij vendi. Në thelb, ai riktheu një pyetje të vjetër sa vetë demokracia: a duhet të ketë kufij kohorë pushteti politik?
Në teori, demokracia mbështetet mbi zgjedhjen e lirë të qytetarëve. Por historia politike ka treguar se pushteti ka një prirje natyrore të zgjatet, të konsolidohet dhe të ndërtojë mekanizma vetëmbrojtës që e bëjnë largimin e tij gjithnjë e më të vështirë. Pikërisht për këtë arsye, shumë sisteme demokratike kanë vendosur kufizime mandatesh për presidentë, guvernatorë apo kryetarë ekzekutivë. Jo sepse liderët janë domosdoshmërisht të këqij, por sepse asnjë njeri nuk duhet të jetë më i madh se institucioni.
Rasti hungarez është interesant sepse prek pikërisht figurën e kryeministrit, postin më të fuqishëm në sistemet parlamentare. Pas dy mandateve ose tetë vitesh në pushtet, lideri duhet të largohet. Jo si ndëshkim, por si garanci që demokracia të mbetet një proces rinovimi dhe jo një mekanizëm përjetësimi.
Pyetja që lind natyrshëm është: pse një model i tillë nuk është diskutuar seriozisht në Shqipëri?
Në fakt, mundësitë kanë ekzistuar. Madje shumë herë.
Partia Demokratike, gjatë periudhave kur ka qeverisur vendin dhe ka pasur ndikim të konsiderueshëm në reformimin e institucioneve, mund ta kishte propozuar një amendament të tillë. Nuk e bëri.
Po ashtu, Partia Socialiste, e cila prej vitesh ka zotëruar shumica parlamentare të mjaftueshme për të ndërmarrë reforma të mëdha kushtetuese, gjithashtu mund ta kishte hapur debatin për kufizimin e mandateve të kryeministrit. As ajo nuk e bëri.
Kjo tregon se problemi nuk lidhet me një parti të vetme. Ai lidhet me kulturën politike shqiptare në tërësi. Kur je në opozitë, kufizimi i pushtetit të tjetrit duket ide tërheqëse. Kur je në pushtet, kufizimi i pushtetit tënd nuk duket më aq i domosdoshëm.
Kështu, për dekada me radhë, politika shqiptare ka prodhuar një paradoks. Partitë kanë ndryshuar vendet në sallën e Parlamentit, por jo filozofinë ndaj pushtetit. Të dyja kampet kanë mbrojtur rotacionin kur kanë qenë jashtë qeverisjes dhe vazhdimësinë kur kanë qenë brenda saj.
Në planin filozofik, pyetja nuk është nëse një kryeministër i caktuar është i mirë apo i keq. Pyetja është më e thellë: a duhet demokracia të mbështetet vetëm te vullneti i momentit, apo duhet të ndërtojë mekanizma që parandalojnë grumbullimin afatgjatë të pushtetit?
Demokracia nuk është thjesht e drejta për të zgjedhur. Ajo është edhe aftësia për të kufizuar pushtetin e atyre që zgjidhen. Pikërisht këtu qëndron dallimi midis sundimit të ligjit dhe sundimit të individit.
Shqipëria ka kaluar më shumë se tri dekada tranzicion duke u përqendruar te emrat e liderëve. Ndoshta ka ardhur koha të përqendrohet te rregullat. Sepse liderët vijnë dhe ikin, ndërsa institucionet mbeten.
Nëse kufizimi i mandateve të kryeministrit është apo jo zgjidhja më e mirë, kjo mbetet çështje debati. Por një gjë është e qartë: si Partia Demokratike ashtu edhe Partia Socialiste kanë pasur mundësinë historike ta vendosnin një rregull të tillë. Fakti që asnjëra nuk e bëri, tregon se në Shqipëri problemi nuk ka qenë mungesa e mundësisë për të kufizuar pushtetin, por mungesa e vullnetit për ta kufizuar atë.
Dhe pikërisht aty fillon sfida e vërtetë e demokracisë: kur pushteti pranon të vendosë kufij për vetveten. Vetëm atëherë ai pushon së qeni privilegj dhe bëhet përgjegjësi.
Prof. Pal Nikolli