Saimir Kadiu/
Në Siçili ekziston një vend ku koha nuk ka arritur ta fshijë një gjuhë të ardhur nga larg.
Piana degli Albanesi nuk është thjesht një vend me “origjinë shqiptare”. Është një komunitet i lindur nga një ikje, nga familje që lanë trojet e Ballkanit kur pushtimi osman e bëri gjithnjë e më të vështirë qëndrimin në vendin e tyre.
Historia, megjithatë, nuk fillon në një ditë të vetme. Prania e shqiptarëve në Italinë e Jugut daton që në mesin e shekullit XV, edhe përmes ushtarëve shqiptarë që shërbenin në Mbretërinë e Napolit. Migrimet më të mëdha erdhën pas vdekjes së Gjergj Kastriot Skënderbeut, në vitin 1468, por ato vazhduan edhe në shekujt pasardhës.
Piana degli Albanesi u themelua në vitin 1488 dhe u bë kolonia më e rëndësishme shqiptare në Siçili. Këtu identiteti nuk ka mbetur i mbyllur në librat e historisë: ai ka kaluar në shtëpi, në familje, në festa dhe në fjalët e përditshme të njerëzve.
Gjuha arbëreshe, në fakt, nuk është thjesht “shqipja e 500 viteve më parë”. Ky është një përshkrim i bukur, por jo plotësisht i saktë. Ashtu si çdo gjuhë tjetër, edhe arbërishtja ka ndryshuar me kalimin e kohës: ajo ruan tipare shumë të lashta të shqipes së periudhës së vonë mesjetare, por ka përthithur edhe ndikime nga italishtja dhe nga dialektet e Italisë së Jugut.
Pikërisht këtu qëndron një nga veçoritë më magjepsëse të saj: nuk bëhet fjalë për një gjuhë të ngrirë, të ruajtur si një objekt muzeu. Është një gjuhë që ka udhëtuar përmes shekujve, është përshtatur me kohën, por pa humbur lidhjen me origjinën e saj.
E njëjta gjë vlen edhe për ritin greko-bizantin. Në Piana degli Albanesi ai vazhdon të jetë i gjallë dhe arrin kulmin e tij gjatë Javës së Shenjtë dhe Pashkëve, kur tradita fetare shndërrohet edhe në një shfaqje të madhe publike të identitetit të komunitetit.
Dhe Piana nuk është një rast i veçuar. Komunitetet arbëreshe janë të shpërndara në shtatë rajone të Italisë qendrore-jugore dhe ishullore: Abruzzo, Molise, Campania, Puglia, Basilicata, Calabria dhe Sicilia. Gjuha e tyre është njohur dhe mbrohet si një pakicë gjuhësore historike.
Në fund, kjo histori tregon një të vërtetë të thjeshtë: të mbërrish në një vend të ri nuk do të thotë domosdoshmërisht të pushosh së qeni ajo që ke qenë.
Ndonjëherë një gjuhë, një rit fetar dhe një festë arrijnë të ruajnë kujtesën e një populli për shekuj me radhë, duke e kthyer atë në diçka ende të gjallë.
Piana degli Albanesi ka nxjerrë disa figura të njohura në kulturën, politikën, fenë dhe artin italian. Si qendër historike e komunitetit arbëresh të Siçilisë, ajo ka ruajtur një identitet të veçantë dhe ka dhënë personalitete që kanë lënë gjurmë përtej kufijve të saj.
Ernesto Basile
Një nga figurat më të mëdha të arkitekturës italiane të fillimit të shekullit XX. Edhe pse lindi në Palermo, ai kishte lidhje të forta familjare me komunitetin arbëresh të Piana degli Albanesi. Basile konsiderohet një nga mjeshtrit e stilit Liberty italian (Art Nouveau) dhe projektoi ndërtesa të rëndësishme, përfshirë zgjerimin e Palazzo Montecitorio, selia e Dhomës së Deputetëve të Italisë.
Giuseppe Schirò
Një nga figurat më të rëndësishme të letërsisë arbëreshe. I lindur në Piana degli Albanesi, ai ishte poet, studiues dhe mbrojtës i gjuhës shqipe. Vepra e tij ndihmoi në ruajtjen e gjuhës dhe traditave arbëreshe në një kohë kur shumë gjuhë të pakicave rrezikonin të zhdukeshin.
Giuseppe Schirò Di Maggio
Pasardhës i traditës së familjes Schirò, ai ka kontribuar në studimin dhe promovimin e gjuhës arbëreshe, duke vazhduar punën për dokumentimin e kësaj trashëgimie kulturore.
Giorgio Guzzetta
Edhe pse nuk ishte lindur në Piana degli Albanesi, ai është një nga figurat më të rëndësishme në historinë e saj. Ishte prift arbëresh dhe themelues i Seminario Italo-Albanese di Palermo, institucion që luajti rol të madh në ruajtjen e gjuhës, ritit bizantin dhe identitetit arbëresh.
Nicolò Chetta
Prift, historian dhe studiues arbëresh. Ai shkroi për historinë dhe kulturën e shqiptarëve të Italisë dhe konsiderohet një nga kronikanët e rëndësishëm të diasporës arbëreshe.
Francesco Crispi
Edhe pse lindi në Ribera, Siçili, Crispi kishte origjinë arbëreshe nga ana familjare dhe ishte një nga figurat më të rëndësishme të Italisë së shekullit XIX. Ishte një nga protagonistët e Risorgimento-s dhe shërbeu si kryeministër i Italisë.
Por ndoshta figura më e rëndësishme e Piana degli Albanesi nuk është vetëm një individ: është vetë komuniteti. Për më shumë se pesë shekuj ai ka ruajtur:
gjuhën arbëreshe; ritin greko-bizantin; këngët dhe kostumet tradicionale; kujtesën e largimit nga Arbëria pas pushtimit osman.
Piana degli Albanesi është një nga ato vende ku historia shqiptare nuk gjendet vetëm në libra, por dëgjohet ende në gjuhën e njerëzve të saj.