Prof. Pal Nikolli/
Historia e qytetërimeve nuk shkruhet vetëm nga mbretërit, perandorët, luftërat apo traktatet diplomatike. Ajo shkruhet edhe nga rrugët. Nëpër to kanë kaluar ushtri, tregtarë, ide, kultura, fe dhe institucione që kanë formësuar fatin e popujve. Në këtë kuptim, një nga veprat më të rëndësishme infrastrukturore të Perandorisë Romake në Ballkan ishte rruga Lissus–Naissus, një aks strategjik që lidhte brigjet e Adriatikut me zemrën e Gadishullit Ballkanik dhe më tej me rajonin danubian.
Kjo rrugë nuk ishte thjesht një segment komunikimi ndërmjet dy qyteteve antike. Ajo ishte një korridor politik, ushtarak, ekonomik dhe kulturor që luajti rol vendimtar në integrimin e trojeve ilire dhe dardane në sistemin administrativ të Perandorisë Romake. Nëpërmjet saj, Adriatiku lidhej me Danubin, ndërsa provincat perëndimore komunikonin me qendrat strategjike të Ballkanit qendror.
Lissus dhe Naissus: Dy nyje të rëndësishme të botës romake.
Emri i rrugës rrjedh nga dy qendrat kryesore që ajo lidhte: Lissus, qyteti antik në vendin ku ndodhet sot Lezha, dhe Naissus, qyteti i sotëm Nish.
Lissusi ishte një port i rëndësishëm në Adriatik dhe një qendër me vlera të mëdha ushtarake e tregtare. Pozita e tij pranë grykëderdhjeve të lumenjve dhe lidhjeve me hinterlandin e bënte një pikë hyrëse të rëndësishme për mallrat dhe ushtritë që vinin nga Italia dhe provincat perëndimore të Perandorisë.
Naissusi, nga ana tjetër, përfaqësonte një nyje strategjike në Ballkanin qendror. Ai ndodhej në kryqëzimin e rrugëve që lidhnin Danubin me Trakinë, Maqedoninë dhe Adriatikun.
Midis këtyre dy qendrave shtrihej një korridor që përshkonte territoret e banuara nga ilirët dhe dardanët, duke krijuar një lidhje të drejtpërdrejtë midis bregdetit dhe brendësisë së Ballkanit.
Një korridor i projektuar për nevojat e Perandorisë.
Perandoria Romake nuk ndërtonte rrugë rastësisht. Çdo rrugë ishte pjesë e një sistemi të menduar me kujdes për të garantuar kontrollin ushtarak, administrativ dhe ekonomik të territoreve.
Lissus–Naissus u ndërtua për të krijuar një aks të shpejtë komunikimi ndërmjet Adriatikut dhe kufijve veriorë të Perandorisë. Përmes saj legjionet mund të lëviznin me shpejtësi drejt Danubit, ku kërcënimet nga fiset e ndryshme ishin të vazhdueshme.
Në kohën kur siguria e kufijve varej nga shpejtësia e reagimit ushtarak, një rrugë e tillë përbënte një element jetik të mbrojtjes perandorake. Për këtë arsye ajo konsiderohej pjesë e infrastrukturës strategjike të Perandorisë dhe gëzonte mirëmbajtje të vazhdueshme.
Mirdita si nyje e rëndësishme e korridorit romak.
Një nga segmentet më pak të studiuar, por njëkohësisht më interesante të kësaj rruge, është kalimi i saj nëpër territorin e sotëm të Mirditës.
Pozita gjeografike e Mirditës e ka bërë këtë krahinë, që nga kohët më të lashta, një urë lidhëse ndërmjet bregdetit adriatik dhe viseve të brendshme të Ballkanit. Malet e saj të larta krijojnë barriera natyrore, por njëkohësisht përmbajnë lugina dhe korridore që mundësojnë kalimin nga perëndimi në lindje.
Romakët, të njohur për pragmatizmin e tyre inxhinierik, shmangnin terrenet më të vështira dhe ndiqnin luginat natyrore të lumenjve. Për këtë arsye besohet se segmenti i rrugës në Mirditë ndiqte kryesisht luginën e Fanit dhe degët e saj. Sipas rindërtimeve historike dhe gjeografike, itinerari më i mundshëm përshkonte:
Lezhë – Mnelë – Rubik – Rrëshen – lugina e Fanit – Qafë Mali – lugina e Drinit – Kukës – Prizren – Ulpianë – Naissus.
Në këtë itinerar dallohen disa pika me rëndësi të veçantë:
Rubiku.
Zona e Rubikut përbënte një nga pikat më të favorshme për kalimin nga ultësira bregdetare drejt maleve të brendshme. Prania e vendbanimeve të hershme dhe pozicioni strategjik sugjerojnë se kjo zonë ka shërbyer si pikë ndalimi dhe furnizimi për udhëtarët.
Rrësheni.
Rajoni i Rrëshenit kontrollon hyrjen në luginat e brendshme të Mirditës. Në aspektin strategjik ai paraqet një nyje natyrore komunikimi, çka e bën shumë të mundshëm përfshirjen e tij në itinerarin e rrugës romake.
Lugina e Fanit.
Fan i Madh dhe Fan i Vogël krijojnë një korridor natyror që lehtëson depërtimin drejt lindjes. Kjo zonë ka të gjitha karakteristikat që romakët kërkonin gjatë projektimit të rrugëve: pjerrësi më të moderuara, qasje në ujë dhe mundësi për vendosjen e stacioneve të ndërmjetme.
Qafa e Malit.
Ky kalim përfaqësonte një nga pikat kyçe për daljen nga Mirdita drejt luginës së Drinit. Edhe në periudhat e mëvonshme historike, kjo zonë mbeti një korridor i rëndësishëm komunikimi, çka sugjeron vazhdimësi të logjikës gjeografike të përdorur që në antikitet.
Stacionet rrugore dhe infrastruktura romake.
Asnjë rrugë romake nuk funksiononte pa një sistem stacionesh të ndërmjetme.
Përgjatë itinerarit vendoseshin
mansiones, ku udhëtarët mund të pushonin; mutationes, ku ndërroheshin kuajt; poste ushtarake; pika kontrolli administrative; magazina furnizimi etj.
Megjithëse shumë prej këtyre stacioneve në territorin e Mirditës nuk janë identifikuar ende me siguri arkeologjike, ekzistenca e tyre është pothuajse e sigurt duke pasur parasysh standardet e organizimit rrugor romak.
Mungesa e kërkimeve intensive arkeologjike në rajon shpjegon pse shumë segmente të rrugës dhe stacionet e saj mbeten ende për t’u zbuluar.
Një rrugë për tregtinë dhe zhvillimin ekonomik.
Rëndësia e rrugës nuk kufizohej vetëm në aspektin ushtarak. Nëpërmjet saj transportoheshin kripa, drithërat, vera, vaji i ullirit, mineralet, bagëtitë dhe prodhimet artizanale. Porti i Lissusit shërbente si një portë hyrëse për mallrat që vinin nga Italia, ndërsa provincat e brendshme siguronin lëndët e para dhe produktet që ushqenin ekonominë perandorake.
Vendbanimet pranë rrugës përfitonin drejtpërdrejt nga ky qarkullim ekonomik. Kështu, rruga u bë faktor urbanizimi dhe zhvillimi për shumë qendra të Ballkanit.
Rruga si kanal i qytetërimit.
Nëpërmjet Lissus–Naissus nuk lëviznin vetëm mallra dhe ushtri. Nëpër të udhëtonin administratorë, diplomatë, misionarë, tregtarë, studiues, ide dhe tradita kulturore. Kjo rrugë kontribuoi në përhapjen e latinishtes, të së drejtës romake dhe më vonë të krishterimit në territoret ilire dhe dardane.
Ajo ishte një mekanizëm i fuqishëm integrimi kulturor, por njëkohësisht edhe një hapësirë ku kulturat lokale ruajtën identitetin e tyre dhe ndërvepruan me qytetërimin romak.
Lissus–Naissus dhe hartografia historike.
Për studiuesit e historisë dhe hartografisë, rruga paraqet një interes të veçantë sepse shfaqet në burime të rëndësishme të antikitetit si Tabula Peutingeriana dhe Itinerarium Antonini.
Këto dokumente dëshmojnë jo vetëm ekzistencën e rrugës, por edhe rëndësinë që ajo kishte në sistemin e komunikimit të Perandorisë Romake.
Trashëgimia e saj në kohën moderne.
Një nga faktet më interesante është se korridoret moderne të transportit vazhdojnë të ndjekin në masë të madhe të njëjtën logjikë gjeografike të përcaktuar nga romakët dy mijë vjet më parë.
Rrugët moderne që lidhin Lezhën, Mirditën, Kukësin, Kosovën dhe më tej Nishin ndjekin pothuajse të njëjtat korridore natyrore që u identifikuan nga inxhinierët romakë.
Kjo tregon se zgjedhjet e tyre nuk ishin të rastësishme, por të mbështetura në një njohje të thellë të relievit dhe të potencialit strategjik të territorit.
Përfundime:
Rruga Lissus – Naissus ishte shumë më tepër sesa një rrugë romake. Ajo ishte një arterie jetike e Perandorisë Romake në Ballkan, një korridor që lidhte Adriatikun me Danubin dhe që shndërroi trojet ilire e dardane në pjesë integrale të sistemit politik, ekonomik dhe kulturor romak.
Në këtë kontekst, Mirdita nuk duhet parë si një rajon periferik malor, por si një hallkë thelbësore e këtij korridori strategjik. Luginat e Fanit, Rubiku, Rrësheni dhe kalimet drejt Drinit përbënin segmente kyçe të një rruge që për shekuj me radhë transportoi ushtri, tregti dhe qytetërim.
Prandaj, studimi i rrugës Lissus- Naissus nuk është vetëm një çështje e historisë së transportit. Ai është një çelës për të kuptuar rolin e trojeve shqiptare në gjeografinë politike të Perandorisë Romake dhe në historinë e gjatë të komunikimit ndërmjet Adriatikut dhe Ballkanit qendror. Në këtë kuptim, ajo mbetet një nga dëshmitë më të rëndësishme të pozitës strategjike që kanë pasur trojet shqiptare në historinë e Evropës Juglindore.