“Ne fituam një luftë për vlerat tona dhe për të shpëtuar mijëra jetë të pafajshme.” (“We won a war for our values and to save thousands of innocent lives.”)

Kjo deklaratë lidhet me ndërhyrjen e NATO-s në Kosovë në vitin 1999

Një emër që zë vend të veçantë në zemrat e shqiptarëve

Historia e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane është e mbushur me figura të rëndësishme që kanë lënë gjurmë në fatet e kombit shqiptar. Presidenti Woodrow Wilson ndihmoi në ruajtjen e Shqipërisë si shtet i pavarur pas Luftës së Parë Botërore. Presidenti Ronald Reagan frymëzoi popujt e Europës Lindore në betejën e tyre kundër komunizmit. Megjithatë, për shqiptarët e Kosovës dhe për mbarë kombin shqiptar në fundin e shekullit XX, asnjë president amerikan nuk ka lënë një ndikim më të drejtpërdrejtë dhe më emocional sesa William Jefferson Clinton. Për miliona shqiptarë, emri i tij nuk lidhet thjesht me presidencën amerikane apo me sukseset ekonomike të viteve nëntëdhjetë. Ai lidhet me momentin kur një popull i tërë po përballej me rrezikun e zhdukjes nga trojet e veta dhe kur vendimet e marra në Uashington ndikuan drejtpërdrejt në shpëtimin e qindra mijëra jetëve njerëzore.

Në Kosovë, Bill Clinton nuk shihet vetëm si një ish-president amerikan. Ai konsiderohet si një mik i madh i shqiptarëve dhe si një nga udhëheqësit që ndryshoi rrjedhën e historisë së Ballkanit. Statuja e tij në Prishtinë, bulevardi që mban emrin e tij dhe respekti i jashtëzakonshëm që vazhdon të gëzojë mes shqiptarëve janë dëshmi se ndikimi i tij ka kaluar kufijtë e politikës dhe është bërë pjesë e kujtesës kolektive të një kombi.

Kur vizitoi Kosovën në vitin 2009, Clinton u prit nga mijëra qytetarë që e përshëndetën si një hero. Në atë vizitë ai tha me modesti: “Unë vetëm bëra atë që mendoja se ishte e drejtë.”

Por për shqiptarët, ajo që ai e quante detyrë ishte një vendim që ndikoi në fatin e një populli të tërë.

Një djalë nga Arkansas që ëndërronte të ndryshonte botën

Bill Clinton lindi më 19 gusht 1946 në qytetin Hope të Arkansasit, një emër që në anglisht do të thotë “Shpresë”. Shumë biografë kanë vënë në dukje ironinë simbolike të këtij fakti, pasi më vonë ai do të bëhej një figurë që do të sillte shpresë për miliona njerëz në pjesë të ndryshme të botës. Fëmijëria e tij nuk ishte e lehtë. Babai i tij vdiq në një aksident automobilistik para se ai të lindte. Nëna e tij, Virginia Kelley, u detyrua të punonte fort për të mbajtur familjen. Më vonë ajo u rimartua, por jeta familjare nuk ishte gjithmonë e qetë. Njerku i tij kishte probleme me alkoolin dhe shpesh krijonte tensione në familje. Këto përvoja e mësuan Clintonin që herët me realitetet e vështira të jetës dhe i dhanë një ndjeshmëri të veçantë ndaj njerëzve që përballeshin me probleme. Ai do të shkruante më vonë: “Rrethanat e lindjes nuk përcaktojnë fatin tënd. Ato vetëm përcaktojnë pikën nga e cila fillon rrugëtimin.”

Që në shkollë, Clinton tregoi inteligjencë të jashtëzakonshme dhe aftësi të rralla komunikimi. Ai ishte një nxënës i shkëlqyer, luante saksofon, merrte pjesë në debate dhe kishte një aftësi të veçantë për të fituar simpatinë e njerëzve. Miqtë e tij kujtojnë se ai kishte një kujtesë të jashtëzakonshme për emrat dhe historitë personale të njerëzve që takonte.

Takimi me Kennedy-n që ndryshoi jetën e tij

Në korrik të vitit 1963 ndodhi një ngjarje që do të ndikonte thellësisht në të ardhmen e tij. Si pjesë e programit rinor “Boys Nation”, ai vizitoi Uashingtonin dhe pati mundësinë të takonte Presidentin John F. Kennedy në Shtëpinë e Bardhë. Fotografia ku adoleshenti Bill Clinton shtrëngon dorën e Kennedy-t është bërë një nga imazhet më të famshme në historinë politike amerikane.

Shumë vite më vonë, Clinton do të kujtonte se ai moment e bëri të kuptonte se politika mund të ishte një mjet për të ndryshuar jetën e njerëzve.

“Kur takova Presidentin Kennedy, pashë për herë të parë se si një njeri mund të frymëzonte një komb të tërë.”

Historiania Doris Kearns Goodwin e ka përshkruar këtë takim si një nga momentet kyçe në formimin e identitetit politik të Clintonit.

Rruga drejt pushtetit

Pas studimeve në Georgetown University, Clinton fitoi bursën prestigjioze Rhodes dhe vazhdoi studimet në Universitetin e Oksfordit. Më pas studioi drejtësi në Yale, ku njohu Hillary Rodham, gruan që do të bëhej jo vetëm bashkëshortja e tij, por edhe partnerja më e rëndësishme politike gjatë gjithë jetës.

Në vitin 1978, vetëm 32 vjeç, ai u zgjodh Guvernator i Arkansasit, duke u bërë një nga guvernatorët më të rinj në historinë e Amerikës. Gjatë viteve si guvernator ai fitoi reputacion si reformator pragmatik dhe administrator efikas. Ai investoi në arsim, përmirësoi infrastrukturën dhe punoi për të tërhequr investime në shtetin e tij.

Historiani Robert Dallek ka shkruar: “Clinton kishte një aftësi të rrallë për të kombinuar idealizmin me pragmatizmin politik.”

Kjo cilësi do ta ndihmonte më vonë në presidencë.

Presidenti i një Amerike optimiste

Kur Clinton fitoi zgjedhjet presidenciale të vitit 1992, Amerika po dilte nga një periudhë recesioni ekonomik. Ai premtoi rinovim ekonomik, investime në arsim dhe një qasje më moderne ndaj sfidave të shekullit të ri.

Tetë vitet e presidencës së tij përkuan me një nga periudhat më të suksesshme ekonomike në historinë amerikane. U krijuan mbi 22 milionë vende të reja pune, inflacioni mbeti i ulët dhe ekonomia amerikane përjetoi një bum të jashtëzakonshëm të lidhur me revolucionin teknologjik.

Historiani Douglas Brinkley shkruan: “Clinton e udhëhoqi Amerikën në një periudhë prosperiteti që shumë amerikanë e kujtojnë si epokën e fundit të optimizmit të madh ekonomik.” Megjithatë, ndërsa Amerika gëzonte prosperitet, Ballkani po hynte në një nga periudhat më të errëta të historisë së tij moderne.

Ballkani në flakë Shpërbërja e Jugosllavisë solli luftëra të përgjakshme në Kroaci, Bosnje dhe më pas në Kosovë. Administrata Clinton trashëgoi një rajon të destabilizuar, ku nacionalizmi ekstrem dhe urrejtja etnike po prodhonin tragjedi humanitare.

Në Bosnje, Clinton mbështeti ndërhyrjen që çoi në Marrëveshjen e Dejtonit dhe fundin e luftës. Por sfida më e madhe do të vinte në Kosovë.

Në fund të viteve nëntëdhjetë, represioni i regjimit të Slobodan Millosheviçit kundër shqiptarëve të Kosovës po përshkallëzohej. Raportet ndërkombëtare flisnin për masakra, dëbime masive dhe shkelje të rënda të të drejtave të njeriut.

Pamjet e refugjatëve shqiptarë që kalonin kufijtë drejt Shqipërisë, Maqedonisë dhe Malit të Zi tronditën opinionin publik botëror.

Vendimi që ndryshoi historinë e Kosovës

Në pranverën e vitit 1999, Presidenti Clinton u përball me një nga vendimet më të vështira të presidencës së tij. Dështimi i bisedimeve të Rambujesë e kishte bërë të qartë se Millosheviçi nuk kishte ndërmend të ndalte operacionet ushtarake në Kosovë. Administrata amerikane duhej të zgjidhte midis mosveprimit dhe ndërhyrjes.

Clinton arriti në përfundimin se heshtja do të kishte pasoja katastrofike. Në një fjalim drejtuar popullit amerikan ai deklaroi: “Nëse qëndrojmë mënjanë ndërsa njerëzit dëbohen nga shtëpitë e tyre dhe vriten për shkak të identitetit të tyre, atëherë ne mohojmë vlerat që pretendojmë se mbrojmë.”

Më 24 mars 1999 filloi operacioni ajror i NATO-s kundër objektivave ushtarake serbe.

Ish-Sekretarja e Shtetit Madeleine Albright kujtonte: “Presidenti Clinton e kuptoi se mosveprimi do të ishte një katastrofë morale.”

Ditët që sollën lirinë

Për 78 ditë avionët e NATO-s bombarduan objektivat strategjike të regjimit serb. Presioni ndërkombëtar u rrit. Ekonomia serbe u paralizua dhe izolimi diplomatik u thellua. Më në fund, më 10 qershor 1999, Millosheviçi pranoi kushtet e NATO-s. Forcat serbe u tërhoqën nga Kosova dhe trupat paqeruajtëse hynë në territor. Qindra mijëra refugjatë shqiptarë filluan të ktheheshin në shtëpitë e tyre.

Historiani Noel Malcolm shkruan: “Qershori i vitit 1999 shënoi momentin më të rëndësishëm në historinë moderne të Kosovës.” Për shqiptarët, ai ishte fillimi i rrugës drejt lirisë.

Një miqësi që vazhdon

Në historinë moderne, pak liderë të huaj kanë fituar respektin që shqiptarët kanë treguar ndaj Bill Clintonit. Ai nuk ishte shqiptar. Nuk kishte lidhje familjare me Ballkanin. Nuk kishte interesa personale në Kosovë. Por në momentin kritik, vendosi të veprojë. Kjo është arsyeja pse sot, në Prishtinë, statuja e tij vazhdon të vizitohet nga mijëra njerëz.

Një anekdotë që tregon lidhjen e tij me shqiptarët

Kur Clinton vizitoi Kosovën në vitin 2009, një grua e moshuar iu afrua mes turmës dhe i zgjati një fotografi të familjes së saj. Ajo i tha përmes lotëve: “Po të mos ishit ju, ne nuk do të ishim gjallë sot.”

Clinton e mori fotografinë, e pa për disa çaste dhe u përgjigj me zërin që i dridhej: “Jo. Ju mbijetuat sepse kishit guxim. Ne vetëm ju ndihmuam.”

Kjo skenë shpjegon më mirë se çdo analizë politike marrëdhënien mes Bill Clintonit dhe shqiptarëve. Për amerikanët ai ishte Presidenti i 42-të i Shteteve të Bashkuara. Për shqiptarët ai mbetet lideri që në një nga momentet më të errëta të historisë sonë moderne vendosi të mos qëndronte indiferent. Dhe për këtë arsye, emri i tij vazhdon të kujtohet me mirënjohje në çdo cep të Kosovës dhe të trojeve shqiptare.

Rafael Floqi

“Unë kam një zë dhe do ta përdor atë në emër të Shqipërisë.” Woodrow Wilson

Një mik i madh i Shqipërisë që nuk e pa kurrë vendin tonë

Në historinë e kombit shqiptar ka pak personalitete të huaja që gëzojnë respekt aq të madh sa Presidenti amerikan Woodrow Wilson. Për shumë shqiptarë, emri i tij lidhet me një nga momentet më kritike të ekzistencës së shtetit shqiptar. Në vitet që pasuan Luftën e Parë Botërore, kur fuqitë fituese po vizatonin kufijtë e rinj të Evropës, Shqipëria ishte në prag të zhdukjes si shtet i pavarur. Ajo ishte e dobët, e përçarë, e pushtuar nga ushtri të huaja dhe pa përfaqësim të fortë diplomatik. Në sallat e Konferencës së Paqes në Paris diskutoheshin plane konkrete për ndarjen e territorit shqiptar mes fqinjëve.

Në atë moment vendimtar, një burrë shteti në anën tjetër të Atlantikut vendosi të kundërshtonte hapur diplomacinë tradicionale të fuqive të mëdha. Ai ishte Presidenti i Shteteve të Bashkuara, Thomas Woodrow Wilson. Për shqiptarët, emri i tij nuk lidhet thjesht me politikën amerikane apo me historinë e Luftës së Parë Botërore. Ai lidhet me vetë mbijetesën e Shqipërisë.

Historiani shqiptar Kristo Frashëri ka shkruar:

“Në historinë e shtetit shqiptar, asnjë figurë e huaj nuk ka luajtur një rol më vendimtar se Presidenti Wilson në mbrojtjen e pavarësisë së Shqipërisë pas Luftës së Parë Botërore.”

Pikërisht për këtë arsye, edhe sot, më shumë se një shekull më vonë, emri i tij vazhdon të përmendet me nderim në çdo histori të marrëdhënieve shqiptaro-amerikane.

Një fëmijë i Jugut Amerikan që ëndërronte një botë më të drejtë

Thomas Woodrow Wilson lindi më 28 dhjetor 1856 në Staunton të Virxhinias, në një Amerikë të trazuar nga tensionet që do të shpërthenin së shpejti në Luftën Civile. Babai i tij ishte pastor presbiterian, ndërsa nëna vinte nga një familje me tradita të forta morale dhe fetare. Familja e tij i kushtonte rëndësi të madhe edukimit, disiplinës dhe ndjenjës së përgjegjësisë ndaj komunitetit.

Fëmijëria e Wilsonit nuk ishte pa vështirësi. Ai kishte probleme serioze me leximin dhe shkrimin. Shumë studiues modernë besojnë se ai vuante nga një formë e disleksisë, një pengesë që mund ta kishte kufizuar për gjithë jetën. Por këmbëngulja e jashtëzakonshme e ndihmoi të kapërcente çdo vështirësi. Ai mësoi të lexonte me ngadalë, të studionte me kujdes dhe të zhvillonte një disiplinë intelektuale që do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës.

Ironikisht, fëmija që kishte vështirësi në lexim do të bëhej më vonë një nga profesorët më të shquar universitarë të Amerikës dhe një nga oratorët më të njohur të epokës së tij.

Historiani Arthur S. Link shkruante:

“Wilson e ndërtoi veten përmes punës. Ai nuk ishte një gjeni natyral, por një njeri që fitoi çdo sukses me përpjekje të vazhdueshme.”

Profesori që u ngjit në majat e politikës

Ndryshe nga shumica e presidentëve amerikanë, Wilson nuk vinte nga ushtria, biznesi apo diplomacia. Ai ishte profesor universiteti. Pas studimeve në Princeton dhe doktoraturës në Universitetin Johns Hopkins, ai u bë një nga studiuesit më të respektuar të shkencave politike në Amerikë.

Karriera e tij akademike kulmoi kur u zgjodh president i Universitetit Princeton në vitin 1902. Ai reformoi programet mësimore, modernizoi universitetin dhe fitoi reputacion si një administrator i vendosur dhe vizionar.

Historiani John Milton Cooper Jr. e përshkruan atë si:

“Presidentin më intelektual që ka pasur ndonjëherë Shtetet e Bashkuara.”

Pikërisht kjo formim akademik do të ndikonte thellësisht në mënyrën se si ai e shihte politikën. Për Wilsonin, politika nuk ishte vetëm luftë për pushtet; ajo ishte një instrument për të krijuar drejtësi dhe për të përmirësuar jetën e njerëzve.

Nga guvernator në President të SHBA-së

Në vitin 1910 Wilson kandidoi për Guvernator të New Jersey-t. Ai fitoi dhe shpejt u bë i njohur për luftën kundër korrupsionit dhe interesave të fuqishme ekonomike. Vetëm dy vjet më vonë fitoi presidencën e Shteteve të Bashkuara.

Kur hyri në Shtëpinë e Bardhë në vitin 1913, Amerika po ndryshonte me ritme të shpejta. Wilson ndërmori reforma të mëdha ekonomike, krijoi Sistemin Federal të Rezervës dhe modernizoi shumë aspekte të qeverisjes amerikane.

Por fati kishte rezervuar për të një rol shumë më të madh.

Lufta që ndryshoi botën

Kur shpërtheu Lufta e Parë Botërore në vitin 1914, Wilson shpalli neutralitetin e SHBA-së. Ai shpresonte se Amerika mund të shërbente si ndërmjetëse paqeje. Për gati tre vjet ai u përpoq ta mbante vendin jashtë konfliktit.

Megjithatë, sulmet gjermane ndaj anijeve civile dhe zhvillimet ushtarake e detyruan të ndryshonte qëndrim.

Në prill 1917 ai iu drejtua Kongresit me një fjalim historik ku kërkoi hyrjen në luftë.

“Bota duhet të bëhet e sigurt për demokracinë.”

Kjo fjali do të bëhej një nga deklaratat më të njohura politike të shekullit XX.

Wilson nuk e shihte luftën thjesht si një përplasje ushtarake. Ai besonte se pas saj duhej të lindte një botë më e drejtë.

Katërmbëdhjetë Pikat dhe lindja e një ideali

Më 8 janar 1918, Wilson paraqiti para Kongresit programin e tij historik të njohur si Katërmbëdhjetë Pikat. Ky dokument ndryshoi mënyrën se si bota mendonte për marrëdhëniet ndërkombëtare.

Ai kërkonte diplomaci të hapur, liri lundrimi, ulje të armatimeve dhe krijimin e një organizate ndërkombëtare që do të garantonte paqen.

Por ideja më revolucionare ishte parimi i vetëvendosjes së kombeve.

Wilson argumentonte se popujt nuk duhej të trajtoheshin si prona që mund të shkëmbeheshin në tavolinat diplomatike. Ata kishin të drejtën të vendosnin vetë për fatin e tyre.

Historiani David Kennedy shkruan: “Asnjë koncept i Wilsonit nuk pati ndikim më të madh në shekullin XX sesa ideja e vetëvendosjes.”

Pikërisht kjo ide do të bëhej shpëtimtare për Shqipërinë.

Shqipëria në prag të zhdukjes

Në fund të Luftës së Parë Botërore, Shqipëria ndodhej në gjendjen më të vështirë që nga shpallja e pavarësisë në vitin 1912. Ushtri të huaja kontrollonin pjesë të territorit shqiptar. Italia kërkonte Vlorën dhe protektorat mbi vendin. Greqia pretendonte Jugun. Serbia kërkonte territore në Veri. Në Konferencën e Paqes në Paris po diskutoheshin plane për ndarjen përfundimtare të Shqipërisë. Nëse këto plane do të realizoheshin, Shqipëria do të pushonte së ekzistuari.

Fan Noli shkruante më vonë:“Në Paris nuk diskutohej vetëm kufiri i Shqipërisë. Diskutohej vetë jeta ose vdekja e saj si komb.”

Momenti kur Wilson ndryshoi historinë shqiptare

Kur iu paraqitën planet për ndarjen e Shqipërisë, Wilson reagoi menjëherë. Ai refuzoi marrëveshjet sekrete të Londrës dhe kundërshtoi çdo projekt që cenonte integritetin territorial të Shqipërisë.

Ai deklaroi se populli shqiptar kishte të drejtën të vendoste vetë për fatin e tij.

Qëndrimi i tij bllokoi përpjekjet për ta copëtuar vendin. Historiani Bernd Fischer shkruan: “Pa Wilsonin, Shqipëria mund të ishte zhdukur nga harta politike e Evropës.”

Kjo nuk ishte një deklaratë simbolike. Ishte një realitet historik.

Në vitin 1920, Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve dhe filloi të konsolidohej si shtet i pavarur.

Mirënjohja shqiptare

Lajmi i ndërhyrjes së Wilsonit u përhap me shpejtësi në Shqipëri. Në qytete të ndryshme u organizuan manifestime falënderimi. Në shumë familje shqiptare emri i Wilsonit filloi të shqiptohej me të njëjtin respekt si emrat e heronjve kombëtarë.

Fan Noli e quajti:“Kampioni më i madh i të drejtave të kombeve të vegjël.”

Në Korçë, Shkodër, Vlorë dhe qytete të tjera, rrugë dhe institucione morën emrin e tij.

Edhe sot monumentet dhe bustet e Wilsonit në trojet shqiptare janë dëshmi e një mirënjohjeje që ka mbijetuar për më shumë se një shekull.

Rënia e një idealisti

Pas luftës, Wilson u përfshi në betejën politike për krijimin e Lidhjes së Kombeve. Ai udhëtoi pa pushim nëpër Amerikë për të bindur qytetarët dhe Kongresin.

Lodhja e madhe ndikoi rëndë në shëndetin e tij. Në vitin 1919 ai pësoi një goditje të rëndë në tru dhe mbeti pjesërisht i paralizuar.

Megjithatë, ai nuk hoqi dorë nga idealet e tij.

Historiani John Milton Cooper shkruan:

“Wilson mund të ketë humbur betejën politike në Uashington, por fitoi betejën e historisë.”

Një anekdotë që tregon karakterin e tij

Një ditë, gjatë Konferencës së Paqes në Paris, një diplomat europian i tha Wilsonit se idealet e tij për vetëvendosjen ishin tepër romantike dhe se bota drejtohej nga interesat e fuqive të mëdha.

Wilson e dëgjoi me qetësi dhe iu përgjigj:

“Ndoshta. Por çdo përparim i madh në histori ka filluar si një ide që dikujt tjetër i është dukur e pamundur.”

Ky ishte Woodrow Wilson. Një idealist në një botë cinike. Një profesor mes diplomatëve profesionistë. Një njeri që besonte se drejtësia kishte vend edhe në politikën ndërkombëtare.

Për shqiptarët, ai mbetet më shumë se një president amerikan. Ai mbetet burri i shtetit që, në një moment kur Shqipëria rrezikonte të zhdukej, vendosi të mbrojë të drejtën e saj për të jetuar e lirë mes kombeve të botës.

Rafael Floqi

Foto: www.whitehousehistory.org

“E vetmja gjë që duhet të na frikësojë është vetë frika.”

— Franklin D. Roosevelt.

Gjatë depresionit, Njeriu që i dha shpresë një kombi në errësirë

Në historinë e Shteteve të Bashkuara ka disa presidentë që identifikohen me momente të caktuara historike. George Washington lidhet me lindjen e kombit amerikan. Abraham Lincoln me ruajtjen e Bashkimit dhe fundin e skllavërisë. Franklin Delano Roosevelt, ose siç njihet zakonisht FDR, lidhet me dy nga sfidat më të mëdha që ka përjetuar ndonjëherë Amerika: Depresionin e Madh ekonomik dhe Luftën e Dytë Botërore.

Kur Roosevelt mori detyrën në mars të vitit 1933, vendi ndodhej në prag të kolapsit. Bankat po falimentonin, bizneset po mbylleshin, fermerët po humbnin tokat e tyre dhe miliona amerikanë nuk kishin as punë e as shpresë. Dymbëdhjetë vjet më vonë, kur ai u nda nga jeta në prill të vitit 1945, Amerika ishte shndërruar në fuqinë më të madhe ekonomike dhe ushtarake të botës.

Historiani Arthur Schlesinger Jr. e përshkroi ndikimin e tij me fjalët:

“Asnjë president që nga Lincoln nuk ka ushtruar ndikim më të madh mbi jetën amerikane sesa Franklin Roosevelt.”

Për shqiptarët, historia e Rooseveltit është veçanërisht frymëzuese. Ajo është historia e një njeriu që nuk u dorëzua përballë fatit, që e ktheu një tragjedi personale në forcë morale dhe që i dha besim një kombi të tërë në kohën kur ky besim dukej se kishte humbur përgjithmonë.

Fëmijëria e privilegjuar dhe formimi i karakterit

Franklin Delano Roosevelt lindi më 30 janar 1882 në Hyde Park të shtetit të Nju Jorkut. Familja e tij ishte e pasur dhe me tradita të gjata shoqërore. Ndryshe nga shumica e politikanëve amerikanë që vinin nga shtresat e mesme ose modeste, Roosevelt u rrit në një mjedis të privilegjuar. Ai kishte mësues privatë, udhëtonte shpesh në Europë dhe mori një arsimim elitar.

Megjithatë, pasuria nuk e bëri arrogant. Që në moshë të re ai zhvilloi një interes të madh për historinë, politikën dhe shërbimin publik. Studimet në Harvard dhe më vonë në Yale e formësuan intelektualisht, por më e rëndësishme ishte bindja që ai fitoi se politika duhej të ishte në shërbim të qytetarëve.

Ai admironte jashtëzakonisht shumë kushëririn e tij të largët, Presidentin Theodore Roosevelt. Më vonë do të pranonte:

“Theodore Roosevelt ishte modeli im politik.”

Nga Theodore Roosevelt ai mësoi se presidenca nuk duhej të ishte thjesht një zyrë administrative, por një instrument aktiv për të përmirësuar jetën e njerëzve.

Ngjitja në politikë

Karriera politike e Rooseveltit filloi në vitin 1910 kur u zgjodh senator në legjislaturën e shtetit të Nju Jorkut. Talenti i tij u vu re menjëherë nga udhëheqësit e Partisë Demokratike. Vetëm pak vite më vonë Presidenti Woodrow Wilson e emëroi Ndihmës Sekretar të Marinës Amerikane.

Ky post i dha përvojë të jashtëzakonshme administrative. Gjatë Luftës së Parë Botërore ai u përfshi në organizimin e forcave detare amerikane dhe fitoi njohuri të rëndësishme për çështjet ushtarake dhe ndërkombëtare.

Në vitin 1920 kandidoi për zëvendëspresident, por humbi. Shumë politikanë do të ishin tërhequr pas një disfate të tillë. Roosevelt jo. Ai vazhdoi të ndërtonte karrierën e tij, pa e ditur se sfida më e madhe e jetës po afrohej.

Poliomieliti: beteja që e ndryshoi jetën

Në verën e vitit 1921, kur ishte vetëm 39 vjeç, Roosevelt u prek nga poliomieliti. Brenda pak ditësh ai humbi përdorimin normal të këmbëve. Mjekët nuk ishin optimistë. Shumë mendonin se karriera e tij politike kishte marrë fund.

Për një njeri energjik, sportiv dhe ambicioz, kjo ishte një goditje shkatërruese. Por pikërisht këtu fillon kapitulli më frymëzues i jetës së tij.

Roosevelt nuk pranoi të dorëzohej. Për vite me radhë iu nënshtrua trajtimeve të vështira dhe ushtrimeve intensive. Ai kaloi orë të tëra në ujërat terapeutike të Warm Springs në Georgia, duke luftuar për të rifituar sadopak lëvizshmërinë.

Historiani David Kennedy shkruan: “Poliomieliti e transformoi Rooseveltin nga një aristokrat i privilegjuar në një udhëheqës me ndjeshmëri të thellë njerëzore.”

Vetë Roosevelt e përmblodhi filozofinë e tij të jetës me fjalët: “Kur arrin fundin e litarit, lidhe një nyjë dhe vazhdo të mbahesh.” Ky citim do të bëhej simbol i qëndresës së tij personale dhe politike.

Amerika në depresion

Në vitin 1932, ndërsa Roosevelt kandidonte për president, Amerika po përjetonte katastrofën ekonomike më të madhe të historisë së saj. Depresioni i Madh kishte shkatërruar ekonominë. Mbi 13 milionë amerikanë ishin pa punë. Bankat po mbylleshin njëra pas tjetrës. Në qytete të tëra njerëzit rrinin në radhë për një tas supë.

Kur Roosevelt fitoi zgjedhjet, shumë qytetarë nuk prisnin mrekulli. Ata thjesht kërkonin një arsye për të besuar.

Në fjalimin e tij inaugurues më 4 mars 1933 ai shqiptoi fjalët që do të hynin në histori:

“The only thing we have to fear is fear itself.” “E vetmja gjë që duhet të kemi frikë është vetë frika.”

Kjo nuk ishte thjesht retorikë. Ishte një mesazh psikologjik për një komb të paralizuar nga dëshpërimi.

New Deal: një revolucion pa revolucion

Programi i Rooseveltit, i njohur si New Deal, ndryshoi rrënjësisht marrëdhënien mes qeverisë dhe qytetarëve. Ai nuk synonte të zëvendësonte kapitalizmin, por ta shpëtonte atë.

Përmes programeve të shumta federale u ndërtuan rrugë, ura, diga, aeroporte dhe shkolla. Miliona amerikanë gjetën punë në projekte publike. U krijuan Sigurimet Shoqërore, që vazhdojnë të ekzistojnë edhe sot. U vendosën rregulla më të forta për sistemin bankar dhe tregjet financiare.

Historiani William Leuchtenburg shkruante: “Roosevelt nuk i dha fund menjëherë Depresionit të Madh, por ai i dha fund dëshpërimit kombëtar.”

Pikërisht ky ishte suksesi i tij më i madh: rikthimi i besimit.

Magjia e radios

Një nga armët më të fuqishme të Rooseveltit ishte komunikimi. Në një epokë kur televizioni ende nuk ekzistonte, ai kuptoi fuqinë e radios.

Bisedat e tij të famshme “Fireside Chats” krijuan një lidhje të drejtpërdrejtë me qytetarët. Ai fliste me një ton të qetë, të afërt dhe të kuptueshëm. Amerikanët nuk dëgjonin vetëm presidentin. Ata dëgjonin një njeri që dukej se i kuptonte.

Ronald Reagan do të thoshte dekada më vonë: “Roosevelt e kuptoi se udhëheqja fillon me aftësinë për të komunikuar shpresë.”

Përballja me Hitlerin

Ndërsa Amerika po rimëkëmbej, Europa po rrëshqiste drejt katastrofës. Adolf Hitleri po militarizonte Gjermaninë, Benito Mussolini po zgjeronte perandorinë italiane dhe Japonia po pushtonte territore në Azi.

Shumë amerikanë dëshironin të qëndronin larg konflikteve europiane. Roosevelt, megjithatë, e kuptonte se fitorja e diktaturave do të kërcënonte vetë demokracinë amerikane.

Ai filloi gradualisht të mbështeste Britaninë dhe aleatët përmes programeve të ndihmës ushtarake, duke përgatitur vendin për një përballje që dukej gjithnjë e më e pashmangshme.

Pearl Harbor dhe hyrja në luftë

Më 7 dhjetor 1941, Japonia sulmoi Pearl Harbor. Sulmi tronditi kombin. Të nesërmen Roosevelt iu drejtua Kongresit me një fjalim të shkurtër, por historik. “A date which will live in infamy.” “Një datë që do të jetojë në turp.”

Brenda pak ditësh SHBA hyri në Luftën e Dytë Botërore. Roosevelt tashmë nuk ishte vetëm president i një vendi në krizë. Ai ishte komandanti i botës së lirë.

Arkitekti i fitores

Gjatë luftës Roosevelt krijoi një partneritet historik me Winston Churchill. Dy burrat ndanin bindjen se nazizmi duhej mposhtur me çdo kusht.

Churchill shkruante: “Takimi me Rooseveltin ishte si të hapje një shishe shampanje.”

Roosevelt kishte aftësinë e rrallë për të bashkuar njerëz me bindje dhe interesa të ndryshme. Ai punoi jo vetëm me Churchillin, por edhe me Stalinin, pavarësisht dallimeve të mëdha ideologjike.

Historiani Max Hastings e quajti:“Politikanin më të aftë të koalicionit aleat.”

Katër liritë

Në vitin 1941 Roosevelt paraqiti vizionin e tij për botën përmes fjalimit të famshëm mbi Katër Liritë.

Ai deklaroi se çdo njeri në botë duhet të gëzojë:

Lirinë e fjalës

Lirinë e besimit

Lirinë nga nevoja

Lirinë nga frika

Ky vizion ndikoi më vonë në hartimin e Deklaratës Universale të të Drejtave të Njeriut.

Për shumë kombe të vogla, përfshirë shqiptarët, këto parime përfaqësonin një shpresë për një botë më të drejtë pas luftës.

Presidenti i katër mandateve

Roosevelt mbetet i vetmi president amerikan i zgjedhur katër herë. Popullariteti i tij ishte aq i madh sa amerikanët nuk donin të ndryshonin udhëheqësin gjatë krizës ekonomike dhe luftës botërore.

Pas vdekjes së tij, Kushtetuta u ndryshua për të kufizuar presidentët në dy mandate.

Ky ndryshim është, në vetvete, dëshmi e ndikimit të jashtëzakonshëm që pati mbi sistemin politik amerikan.

Fundi dhe trashëgimia

Më 12 prill 1945, ndërsa lufta po afrohej drejt fundit, Roosevelt ndërroi jetë në Warm Springs. Amerika mbeti e tronditur. Presidenti Harry Truman deklaroi:“Ndjeva sikur hëna, yjet dhe të gjithë planetët kishin rënë mbi mua.”

Kur Gjermania u dorëzua disa javë më vonë, miliona amerikanë menduan se fitorja ishte edhe triumfi i njeriut që nuk jetoi mjaftueshëm për ta parë atë.

Një anekdotë që tregon karakterin e tij

Një ditë, gjatë presidencës së tij, një gazetar e pyeti Rooseveltin se si arrinte të mbetej optimist përballë krizave të pafundme. Presidenti buzëqeshi dhe tregoi një histori nga koha kur po mësonte të ecte përsëri pas poliomielitit.

“Një mjek më tha se ndoshta nuk do të ecja më kurrë. Një tjetër më tha se duhej të përgatitesha për më të keqen. Unë i dëgjova me respekt dhe vazhdova ushtrimet. Në fund kuptova se optimizmi nuk do të thotë të injorosh vështirësitë. Do të thotë të refuzosh t’u nënshtrohesh atyre.”

Pastaj shtoi me humor: “Nëse do t’i kisha dëgjuar të gjithë ekspertët, ndoshta do të isha ende ulur duke pritur mrekullinë.”

Kjo anekdotë përmbledh më mirë se çdo statistikë karakterin e Franklin Delano Rooseveltit. Ai nuk ishte thjesht një president i madh. Ai ishte një njeri që besonte se edhe në momentet më të errëta të historisë, guximi, shpresa dhe këmbëngulja mund të ndryshojnë fatin e një kombi.

Rafael Floqi

Foto: www.whitehousehistory.org

Rafael Floqi/

250 vjetori i Pavarësisë së Amerikës.

“Fitues mbi armikun, ma i madh mbi vetveten,

kur dorën hoqe prej pushtetit të fituem.” Kështu e përshkroi mikun dhe bashkëluftëtarin e tij Henry Lee III njeriun që do të bëhej simboli i lindjes së Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Pak figura në historinë moderne kanë gëzuar një respekt kaq të gjerë dhe kaq të qëndrueshëm sa Xhorxh Uashingtoni. Për amerikanët ai është “Babai i Kombit”, por për historianët e botës ai mbetet një nga shembujt më të rrallë të udhëheqësit që fitoi pushtet të pakufizuar dhe zgjodhi ta dorëzonte atë vullnetarisht.

Në një epokë kur revolucionet prodhonin diktatorë dhe gjeneralët fitimtarë shpalleshin mbretër, Uashingtoni krijoi një model krejt të ri të lidershipit politik. Ai dëshmoi se forca e një burri shteti nuk matet me pushtetin që grumbullon, por me aftësinë për ta kufizuar atë në emër të lirisë dhe institucioneve.

Historiani britanik Paul Johnson ka shkruar: “Pa Uashingtonin, revolucioni amerikan mund të kishte dështuar. Pa Uashingtonin, Kushtetuta mund të mos ishte miratuar. Pa Uashingtonin, republika amerikane mund të mos kishte mbijetuar.” Kjo nuk është një ekzagjerim. Ndër etërit themelues të Amerikës kishte mendje më brilante, si Thomas Jefferson, James Madison apo Alexander Hamilton. Kishte oratorë më të mëdhenj, filozofë më të thellë dhe juristë më të përgatitur. Por vetëm njëri prej tyre gëzonte besimin pothuajse universal të popullit amerikan: Xhorxh Uashingtoni.

FËMIJËRIA DHE FORMIMI I KARAKTERIT

Xhorxh Uashingtoni lindi më 22 shkurt 1732 në Westmoreland County të Virxhinias koloniale. Ai nuk vinte nga aristokracia evropiane dhe as nuk trashëgoi tituj fisnikërie. Familja e tij zotëronte toka dhe gëzonte një pozitë të respektuar në shoqërinë koloniale, por asgjë nuk linte të kuptohej se djali i ri do të hynte në histori. Babai i tij, Augustine Washington, vdiq kur Xhorxhi ishte vetëm njëmbëdhjetë vjeç. Humbja e hershme e detyroi të piqej para kohe. Nëna e tij, Mary Ball Washington, një grua e fortë dhe e disiplinuar, ndikoi ndjeshëm në formimin e karakterit të tij. Mbi të dhe hipotezat për origjinën e saj do të shkruajmë herën e ardhshme.

Ndryshe nga shumë figura të tjera të revolucionit amerikan, Uashingtoni nuk ndoqi universitet. Ai nuk studioi në Harvard apo në William and Mary. Arsimi i tij formal ishte i kufizuar, por ai kompensoi gjithçka me vetëarsimim, disiplinë dhe një etje të vazhdueshme për dije. Në moshën gjashtëmbëdhjetëvjeçare filloi punën si topograf në territoret e egra të Virxhinias. Aty mësoi të jetonte në kushte të vështira, të merrte vendime të shpejta dhe të mbështetej tek vetja. Më vonë ai do të kujtonte se pikërisht në kufijtë e Amerikës kishte mësuar vlerën e qëndrueshmërisë dhe të vetëkontrollit.

Historiani Joseph Ellis shkruan se “karakteri i Uashingtonit u formua më shumë nga pyjet e Virxhinias sesa nga librat.”

SHKOLLA E LUFTËS

Përvoja që e futi përfundimisht në jetën publike ishte Lufta Franko-Indiane. Konflikti midis Britanisë dhe Francës për kontrollin e Amerikës së Veriut u bë shkolla ku ai mësoi artin e komandimit. Si oficer i ri i milicisë së Virxhinias, Uashingtoni përjetoi fitore dhe disfata. Ai pa nga afër dobësitë e ushtrive koloniale dhe forcën e perandorive evropiane. Një episod që e bëri të njohur ndodhi gjatë ekspeditës së gjeneralit Edward Braddock. Kur forcat britanike ranë në pritë dhe u shkatërruan, Uashingtoni tregoi një gjakftohtësi të jashtëzakonshme. Dy kuaj iu vranë nën trup dhe katër plumba i shpuan uniformën, por ai mbeti i padëmtuar. Ngjarja krijoi një aureolë pothuajse legjendare rreth tij. Shumë bashkëkohës nisën ta konsideronin të bekuar nga fati.

MOUNT VERNON DHE JETA PRIVATE

Në vitin 1759 ai u martua me Martha Dandridge Custis, një vejushë e pasur që i solli stabilitet financiar dhe prestigj shoqëror. Prona e tyre, Mount Vernon, u bë qendra e jetës së tij private. Aty Uashingtoni tregoi talentet e tij si fermer, administrator dhe sipërmarrës.

Ai eksperimentoi me teknika të reja bujqësore, zhvilloi prodhimin dhe menaxhoi me sukses një nga pronat më të mëdha të Virxhinias. Megjithatë, qetësia e Mount Vernon nuk do të zgjaste shumë.

RRUGA DREJT REVOLUCIONIT

Gjatë viteve 1760 dhe 1770 marrëdhëniet mes kolonive amerikane dhe Britanisë së Madhe u përkeqësuan vazhdimisht. Uashingtoni nuk ishte revolucionar nga natyra. Fillimisht ai kërkonte kompromis me Londrën. Por taksat e reja, kufizimet tregtare dhe mungesa e përfaqësimit politik e bindën se kolonitë po trajtoheshin padrejtësisht. Kur u mblodh Kongresi i Dytë Kontinental në vitin 1775, ai ishte tashmë figura ushtarake më e respektuar në Amerikë. Në qershor të atij viti iu besua detyra që do ta bënte të pavdekshëm: Komandant i Përgjithshëm i Ushtrisë Kontinentale.

NJË USHTRI ZBATHUR PËRBALLË NJË PERANDORIE

Sfida dukej e pamundur. Britania zotëronte flotën më të fuqishme në botë dhe një ushtri profesionale me përvojë shumëvjeçare. Amerikanët kishin mungesë armësh, municionesh, ushqimesh dhe uniformash.

Shpesh ushtarët e Uashingtonit marshonin zbathur në dëborë. Por ai zotëronte një cilësi të rrallë: aftësinë për të frymëzuar besim në momentet më të errëta. Historiani Gordon Wood ka shkruar: “Uashingtoni ishte njeriu i vetëm që të gjithë amerikanët besonin.” Dimri i Valley Forge u bë simboli i sakrificës dhe qëndresës. Shumë ushtarë vdiqën nga uria dhe sëmundjet, por ushtria nuk u shpërbë.Natën e Krishtlindjes së vitit 1776, Uashingtoni ndërmori një nga veprimet më të guximshme në historinë ushtarake.

Ai kaloi lumin Delaware mes akullit dhe stuhisë, duke sulmuar papritur forcat hesiane në Trenton. Fitorja ishte më shumë morale sesa ushtarake. Ajo i dha revolucionit një frymëmarrje të re dhe tregoi se lufta për pavarësi nuk kishte mbaruar.

FITORJA NË YORKTOWN

Pas tetë vitesh sakrifica, momenti vendimtar erdhi në vitin 1781. Me ndihmën e aleatëve francezë, Uashingtoni rrethoi ushtrinë britanike të Lord Cornwallis në Yorktown. Dorëzimi britanik shënoi fundin praktik të luftës dhe lindjen e një kombi të ri. Por akti më i madh i jetës së tij nuk ishte fitorja ushtarake.

Ishte dorëheqja. Kur ai dha dorëheqjen nga komanda dhe u kthye në fermën e tij, mbreti George III deklaroi: “Nëse ai kthehet në fermën e tij dhe heq dorë nga pushteti, do të jetë njeriu më i madh në botë.”

Historia i dha të drejtë.

KUSHTETUTA DHE KRIJIMI I REPUBLIKËS

Në vitin 1787, Uashingtoni kryesoi Konventën Kushtetuese që hartoi Kushtetutën amerikane.

Prania e tij ishte garancia morale e suksesit të saj. Historiani James Flexner shkruan: “Emri i Uashingtonit ishte kapitali politik që bëri të mundur ratifikimin e Kushtetutës.”

PRESIDENTI I PARË

Në vitin 1789 ai u zgjodh unanimisht President i Shteteve të Bashkuara. Asnjëherë më pas në historinë amerikane një president nuk është zgjedhur unanimisht nga Kolegji Zgjedhor. Ai krijoi kabinetin, organizoi administratën federale dhe vendosi standardet e presidencës. Thomas Jefferson e quajti: “Njeriun më të ndershëm që kam njohur ndonjëherë.”

John Adams tha: “Karakteri i tij ishte pothuajse i pakrahasueshëm.”

NJË PRESIDENT QË MUND TË ISHTE MBRET

Pas dy mandatesh, popullariteti i tij mbetej i jashtëzakonshëm. Ai mund të ishte rizgjedhur pafundësisht. Por zgjodhi të largohej. Kjo dorëheqje vullnetare u bë një nga themelet morale të demokracisë amerikane. Presidenti Franklin Roosevelt do të thoshte më vonë: “Çdo president amerikan ecën në gjurmët e George Washingtonit.” Ndërsa Theodore Roosevelt shkroi: “Asnjë amerikan nuk e ka përdorur pushtetin me më shumë vetëpërmbajtje.”

TRASHËGIMIA E PËRJETSHME

Më 14 dhjetor 1799, Xhorxh Uashingtoni ndërroi jetë në Mount Vernon. Napoleoni shpalli dhjetë ditë zie në Francë. Në Britani, kundërshtarët e dikurshëm e nderuan si një nga burrat më të mëdhenj të epokës.

Abraham Lincoln do të deklaronte: “Pa Uashingtonin nuk do të kishte pasur Shtete të Bashkuara.”

Sot emri i tij mban kryeqyteti amerikan. Portreti i tij ndodhet në kartëmonedhën njëdollarëshe, në monumente, muze, shkolla dhe institucione të panumërta. Por monumenti i tij më i madh nuk është prej mermeri. Është vetë republika amerikane.

Në një botë të mbushur me mbretër dhe diktatorë, ai dëshmoi se pushteti mund t’i nënshtrohet ligjit dhe se një udhëheqës mund të jetë i madh pikërisht sepse di të largohet.

Për këtë arsye, më shumë se dy shekuj pas vdekjes, Xhorxh Uashingtoni vazhdon të mbetet jo vetëm Presidenti i parë i Amerikës, por një nga figurat më të respektuara në historinë e njerëzimit. Poeti ynë i shquar Ndre Mjeda i kushtoi një poezi George Washingtonit, e njohur me titullin “Uashingtonit”, e botuar në përmbledhjen Juvenilia (1917). Kjo poezi është një himn për lirinë dhe për figurën e Uashingtonit si çlirimtar i popullit amerikan dhe model i burrit të shtetit.

Një nga vargjet më të cituara është:

“Lirinë ti i fale një populli të tanë,

e botës mbarë i dhe një shembull të pavdekshëm.”

Adelina Laçaj/

Ishte kënaqësi dhe nder i veçantë të përfaqësonim Shkollën Shqipe “Skënderbej” në shfaqjen e baletit “Don Quixote”, të organizuar nga Ajkun Ballet Theatre në Manhattan, New York, me ftesë dhe mbështetje të Kryesisë së Shoqatës Shqiptaro-Amerikane “Skënderbej”. “Don Quixote” është një balet plot jetë, humor dhe energji, i frymëzuar nga aventurat e kalorësit ëndërrimtar Don Kishoti. Me valle spanjolle plot ngjyra, koreografi mbresëlënëse dhe interpretim artistik të nivelit të lartë, baleti përcjell mesazhe të bukura mbi dashurinë, guximin dhe fuqinë e imagjinatës.

Në këtë shfaqje patëm nderin të ndiqnim performancën e dy balerinëve shqiptarë të kësaj trupe, Klevis Tafaj dhe Bianka Skenderi, të cilët spikatën me profesionalizmin dhe talentin e tyre. Salla ishte e mbushur plot me artdashës dhe qytetarë të New Yorkut, të cilët nuk i kursyen duartrokitjet gjatë gjithë interpretimit. Niveli artistik i trupës, teknika e lartë interpretuese dhe harmonia e lëvizjeve krijonin një atmosferë magjepsëse që e bënte spektatorin të përjetonte çdo moment me emocion dhe kënaqësi. Kostumet e pasura dhe skenografia elegante e transportonin publikun në kohën dhe hapësirën e ngjarjeve evropiane që pasqyroheshin në vepër.

Një nga elementët më të bukur të këtij baleti ishte ndërthurja e natyrshme e skenave dhe grupeve të ndryshme artistike, të cilat jo vetëm ndihmonin në ndërtimin e rrjedhës së historisë, por gjithashtu krijonin larmi artistike dhe mundësi që secili interpretues të shfaqte individualitetin, aftësitë dhe virtuozitetin e tij.

Në fund të shfaqjes patëm kënaqësinë të takoheshim me disa prej interpretuesve, si dhe me zonjën Chiara Ajkun, drejtoreshën artistike të trupës. Me profesionalizëm, përkushtim dhe vizion artistik, ajo arrin të bashkojë talente nga vende të ndryshme të botës, duke krijuar një trupë të harmonizuar dhe të suksesshme. Puna e saj dëshmon jo vetëm aftësi të larta drejtuese, por edhe një dashuri të veçantë për artin e baletit dhe zhvillimin e brezave të rinj të artistëve.

Duke i uruar suksese të mëtejshme Ajkun Ballet Theatre dhe të gjithë artistëve të saj, shprehim mirënjohjen për përvojën e pasur kulturore dhe artistike që morëm me vete atë mbrëmje. Kjo shfaqje na kujtoi edhe një herë rëndësinë e artit si burim frymëzimi, edukimi dhe zhvillimi për brezat e sotëm dhe të ardhshëm.