Rafael Floqi/
250 vjetori i Pavarësisë së Amerikës.
“Fitues mbi armikun, ma i madh mbi vetveten,
kur dorën hoqe prej pushtetit të fituem.” Kështu e përshkroi mikun dhe bashkëluftëtarin e tij Henry Lee III njeriun që do të bëhej simboli i lindjes së Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Pak figura në historinë moderne kanë gëzuar një respekt kaq të gjerë dhe kaq të qëndrueshëm sa Xhorxh Uashingtoni. Për amerikanët ai është “Babai i Kombit”, por për historianët e botës ai mbetet një nga shembujt më të rrallë të udhëheqësit që fitoi pushtet të pakufizuar dhe zgjodhi ta dorëzonte atë vullnetarisht.
Në një epokë kur revolucionet prodhonin diktatorë dhe gjeneralët fitimtarë shpalleshin mbretër, Uashingtoni krijoi një model krejt të ri të lidershipit politik. Ai dëshmoi se forca e një burri shteti nuk matet me pushtetin që grumbullon, por me aftësinë për ta kufizuar atë në emër të lirisë dhe institucioneve.
Historiani britanik Paul Johnson ka shkruar: “Pa Uashingtonin, revolucioni amerikan mund të kishte dështuar. Pa Uashingtonin, Kushtetuta mund të mos ishte miratuar. Pa Uashingtonin, republika amerikane mund të mos kishte mbijetuar.” Kjo nuk është një ekzagjerim. Ndër etërit themelues të Amerikës kishte mendje më brilante, si Thomas Jefferson, James Madison apo Alexander Hamilton. Kishte oratorë më të mëdhenj, filozofë më të thellë dhe juristë më të përgatitur. Por vetëm njëri prej tyre gëzonte besimin pothuajse universal të popullit amerikan: Xhorxh Uashingtoni.
FËMIJËRIA DHE FORMIMI I KARAKTERIT
Xhorxh Uashingtoni lindi më 22 shkurt 1732 në Westmoreland County të Virxhinias koloniale. Ai nuk vinte nga aristokracia evropiane dhe as nuk trashëgoi tituj fisnikërie. Familja e tij zotëronte toka dhe gëzonte një pozitë të respektuar në shoqërinë koloniale, por asgjë nuk linte të kuptohej se djali i ri do të hynte në histori. Babai i tij, Augustine Washington, vdiq kur Xhorxhi ishte vetëm njëmbëdhjetë vjeç. Humbja e hershme e detyroi të piqej para kohe. Nëna e tij, Mary Ball Washington, një grua e fortë dhe e disiplinuar, ndikoi ndjeshëm në formimin e karakterit të tij. Mbi të dhe hipotezat për origjinën e saj do të shkruajmë herën e ardhshme.
Ndryshe nga shumë figura të tjera të revolucionit amerikan, Uashingtoni nuk ndoqi universitet. Ai nuk studioi në Harvard apo në William and Mary. Arsimi i tij formal ishte i kufizuar, por ai kompensoi gjithçka me vetëarsimim, disiplinë dhe një etje të vazhdueshme për dije. Në moshën gjashtëmbëdhjetëvjeçare filloi punën si topograf në territoret e egra të Virxhinias. Aty mësoi të jetonte në kushte të vështira, të merrte vendime të shpejta dhe të mbështetej tek vetja. Më vonë ai do të kujtonte se pikërisht në kufijtë e Amerikës kishte mësuar vlerën e qëndrueshmërisë dhe të vetëkontrollit.
Historiani Joseph Ellis shkruan se “karakteri i Uashingtonit u formua më shumë nga pyjet e Virxhinias sesa nga librat.”
SHKOLLA E LUFTËS
Përvoja që e futi përfundimisht në jetën publike ishte Lufta Franko-Indiane. Konflikti midis Britanisë dhe Francës për kontrollin e Amerikës së Veriut u bë shkolla ku ai mësoi artin e komandimit. Si oficer i ri i milicisë së Virxhinias, Uashingtoni përjetoi fitore dhe disfata. Ai pa nga afër dobësitë e ushtrive koloniale dhe forcën e perandorive evropiane. Një episod që e bëri të njohur ndodhi gjatë ekspeditës së gjeneralit Edward Braddock. Kur forcat britanike ranë në pritë dhe u shkatërruan, Uashingtoni tregoi një gjakftohtësi të jashtëzakonshme. Dy kuaj iu vranë nën trup dhe katër plumba i shpuan uniformën, por ai mbeti i padëmtuar. Ngjarja krijoi një aureolë pothuajse legjendare rreth tij. Shumë bashkëkohës nisën ta konsideronin të bekuar nga fati.
MOUNT VERNON DHE JETA PRIVATE
Në vitin 1759 ai u martua me Martha Dandridge Custis, një vejushë e pasur që i solli stabilitet financiar dhe prestigj shoqëror. Prona e tyre, Mount Vernon, u bë qendra e jetës së tij private. Aty Uashingtoni tregoi talentet e tij si fermer, administrator dhe sipërmarrës.
Ai eksperimentoi me teknika të reja bujqësore, zhvilloi prodhimin dhe menaxhoi me sukses një nga pronat më të mëdha të Virxhinias. Megjithatë, qetësia e Mount Vernon nuk do të zgjaste shumë.
RRUGA DREJT REVOLUCIONIT
Gjatë viteve 1760 dhe 1770 marrëdhëniet mes kolonive amerikane dhe Britanisë së Madhe u përkeqësuan vazhdimisht. Uashingtoni nuk ishte revolucionar nga natyra. Fillimisht ai kërkonte kompromis me Londrën. Por taksat e reja, kufizimet tregtare dhe mungesa e përfaqësimit politik e bindën se kolonitë po trajtoheshin padrejtësisht. Kur u mblodh Kongresi i Dytë Kontinental në vitin 1775, ai ishte tashmë figura ushtarake më e respektuar në Amerikë. Në qershor të atij viti iu besua detyra që do ta bënte të pavdekshëm: Komandant i Përgjithshëm i Ushtrisë Kontinentale.
NJË USHTRI ZBATHUR PËRBALLË NJË PERANDORIE
Sfida dukej e pamundur. Britania zotëronte flotën më të fuqishme në botë dhe një ushtri profesionale me përvojë shumëvjeçare. Amerikanët kishin mungesë armësh, municionesh, ushqimesh dhe uniformash.
Shpesh ushtarët e Uashingtonit marshonin zbathur në dëborë. Por ai zotëronte një cilësi të rrallë: aftësinë për të frymëzuar besim në momentet më të errëta. Historiani Gordon Wood ka shkruar: “Uashingtoni ishte njeriu i vetëm që të gjithë amerikanët besonin.” Dimri i Valley Forge u bë simboli i sakrificës dhe qëndresës. Shumë ushtarë vdiqën nga uria dhe sëmundjet, por ushtria nuk u shpërbë.Natën e Krishtlindjes së vitit 1776, Uashingtoni ndërmori një nga veprimet më të guximshme në historinë ushtarake.
Ai kaloi lumin Delaware mes akullit dhe stuhisë, duke sulmuar papritur forcat hesiane në Trenton. Fitorja ishte më shumë morale sesa ushtarake. Ajo i dha revolucionit një frymëmarrje të re dhe tregoi se lufta për pavarësi nuk kishte mbaruar.
FITORJA NË YORKTOWN
Pas tetë vitesh sakrifica, momenti vendimtar erdhi në vitin 1781. Me ndihmën e aleatëve francezë, Uashingtoni rrethoi ushtrinë britanike të Lord Cornwallis në Yorktown. Dorëzimi britanik shënoi fundin praktik të luftës dhe lindjen e një kombi të ri. Por akti më i madh i jetës së tij nuk ishte fitorja ushtarake.
Ishte dorëheqja. Kur ai dha dorëheqjen nga komanda dhe u kthye në fermën e tij, mbreti George III deklaroi: “Nëse ai kthehet në fermën e tij dhe heq dorë nga pushteti, do të jetë njeriu më i madh në botë.”
Historia i dha të drejtë.
KUSHTETUTA DHE KRIJIMI I REPUBLIKËS
Në vitin 1787, Uashingtoni kryesoi Konventën Kushtetuese që hartoi Kushtetutën amerikane.
Prania e tij ishte garancia morale e suksesit të saj. Historiani James Flexner shkruan: “Emri i Uashingtonit ishte kapitali politik që bëri të mundur ratifikimin e Kushtetutës.”
PRESIDENTI I PARË
Në vitin 1789 ai u zgjodh unanimisht President i Shteteve të Bashkuara. Asnjëherë më pas në historinë amerikane një president nuk është zgjedhur unanimisht nga Kolegji Zgjedhor. Ai krijoi kabinetin, organizoi administratën federale dhe vendosi standardet e presidencës. Thomas Jefferson e quajti: “Njeriun më të ndershëm që kam njohur ndonjëherë.”
John Adams tha: “Karakteri i tij ishte pothuajse i pakrahasueshëm.”
NJË PRESIDENT QË MUND TË ISHTE MBRET
Pas dy mandatesh, popullariteti i tij mbetej i jashtëzakonshëm. Ai mund të ishte rizgjedhur pafundësisht. Por zgjodhi të largohej. Kjo dorëheqje vullnetare u bë një nga themelet morale të demokracisë amerikane. Presidenti Franklin Roosevelt do të thoshte më vonë: “Çdo president amerikan ecën në gjurmët e George Washingtonit.” Ndërsa Theodore Roosevelt shkroi: “Asnjë amerikan nuk e ka përdorur pushtetin me më shumë vetëpërmbajtje.”
TRASHËGIMIA E PËRJETSHME
Më 14 dhjetor 1799, Xhorxh Uashingtoni ndërroi jetë në Mount Vernon. Napoleoni shpalli dhjetë ditë zie në Francë. Në Britani, kundërshtarët e dikurshëm e nderuan si një nga burrat më të mëdhenj të epokës.
Abraham Lincoln do të deklaronte: “Pa Uashingtonin nuk do të kishte pasur Shtete të Bashkuara.”
Sot emri i tij mban kryeqyteti amerikan. Portreti i tij ndodhet në kartëmonedhën njëdollarëshe, në monumente, muze, shkolla dhe institucione të panumërta. Por monumenti i tij më i madh nuk është prej mermeri. Është vetë republika amerikane.
Në një botë të mbushur me mbretër dhe diktatorë, ai dëshmoi se pushteti mund t’i nënshtrohet ligjit dhe se një udhëheqës mund të jetë i madh pikërisht sepse di të largohet.
Për këtë arsye, më shumë se dy shekuj pas vdekjes, Xhorxh Uashingtoni vazhdon të mbetet jo vetëm Presidenti i parë i Amerikës, por një nga figurat më të respektuara në historinë e njerëzimit. Poeti ynë i shquar Ndre Mjeda i kushtoi një poezi George Washingtonit, e njohur me titullin “Uashingtonit”, e botuar në përmbledhjen Juvenilia (1917). Kjo poezi është një himn për lirinë dhe për figurën e Uashingtonit si çlirimtar i popullit amerikan dhe model i burrit të shtetit.
Një nga vargjet më të cituara është:
“Lirinë ti i fale një populli të tanë,
e botës mbarë i dhe një shembull të pavdekshëm.”