Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Fran Sokoli Ndërroi jetë në New York

by

Fran Sokoli (1935-2019)/

Nga Tomë Mrijaj/

Ditën e premte, më 1 nëntor 2019, në “North Shore Hospital” Long Island, New York, në moshën 84-vjeçare (në orën 6:30 të mbrëmjes), u nda nga jeta ushtaraku shqiptaro amerikan Fran Sokoli, i rrethuar nga farefisi, motra e tij Zoja me djalin e saj Antonin dhe me shumë pjesëtarë të tjerë të familjes së tyre.

Kush ishte Fran Sokoli?

Për disa dekada me radhë, në komunitetin shqiptaro amerikanë në New York, kam pasur fatin, nderin dhe privilegjin e veçantë të njihem nga afër dhe të zhvilloi shpesh biseda të ndryshme të kohëve të shkuara, me shumë personalitete, të cilët ishin arratisur nga rregjimi burg komunist në Shqipëri dhe nga kthetrat e rregjimit antishqiptar serbo komunist në Kosovë.

Bisedat e shpeshta me miqët e rinj këtu në SHBA, zhvilloheshin për periudhën e lirisë para ardhjes së rregjimit komunist, dhe për vitet e vështira të sistemit diktatorial ateist dhe bolshevik, që fatkeqsisht u instalua me shpejtësi në Shqipëri.

Çdo njeri prej tyre, kujtonte momente të dhimbshme të largimit me keqardhje nga vendlindja për arsye të bindjeve antikomuniste.  

I tillë ishte edhe ushtaraku shqiptaro amerikan Fran Sokoli. Ai lindi në katundin Bugjon të Pukës. Babai i tij Smajl Qerim Sokoli, vinte nga një familje patriotike me tradita të hershme atdhedashurie, ku feja dhe atdheu ishin gjerat më të shtrenjta dhe të lidhura ngushtë me njera tjetrën.

Rrugën e babai e vijuan edhe katër fëmijët: dy vëllezërit dhe dy motrat. Smajli mori me vete jashtë Shqipërisë në moshë të re djalin e madh Franin, ku, kaloi kufirin mes shumë peripecive. Posta e kufirit ishte vënë në alarm, për të kapur babë e bir, por Zoti dhe fati ishte me të arratisurit.

Ai me babain e tij u arratisën nga Shqipëria në vitin 1951, pikërisht atëherë kur vala e persekutimit të egër komunist ishte në zenith.

Atë natë shumë bashkatdhetarë të tjerë morën rrugën e mergimit. Ai jetoi me babain e tij në Kosovë (ish Jugosllavi) në komunën e Burimit (Istog) dhe në disa qytete të tjera të Kosovës, si: në Pejë, Gjakovë, Prishtinë dhe Podujevë. Në Kosovë, Frani mbaron shkollën e mesme.

Në vitin 1952, babain e tij e arrestojnë dhe e zhdukin pa lënë asnjë gjurmë UDB-ja jugosllave. Me 1 janar të vitit 1955, ai largohet në drejtim të Italisë, ku vendoset në kampet e refugjatëve politikë. Sërisht ai lëviz drejt një bote më të lirë.

Edhe pse jetonte në Itali, ai mendonte të shkonte drejt SHBA, ku, liritë dhe të drejtat e njeriut respektohen dhe mbrohen me ligj. Kështu mbasi plotëson dokumentet, në nëntor të vitit 1955, me një aeroplan zbret në aeroportin JFK në New York.

Me të mbërritur në tokën e shpresës së madhe për çdo emigrant, që vinte nga shtetet, ku, diktaturat komuniste ishin në fuqi, ai bashkohet më bashkëatdhetarët e tjerë dhe organizatat e hershme me ideale të pastra nacionaliste dhe patriotike shqiptare, të cilat ishin kundër komunizmit në Shqipëri dhe lirisë dhe pavarësisë së Kosovës martire, që ishte e pushtuar nga kolonizatorët serb.

Në vitet në vijim, ai inkuadrohet si marinas në ushtrinë amerikane, duke shërbyer në disa vende, shtete të SHBA dhe bazën ushtarake amerikane në Gjermani.

Gjatë bisedave të shpeshta me Franin, ai kujton, se një ditë një ushtarak i lartë e pyeti atë, se pse ai kishte dëshirë të shërbente në ushtrinë amerikane dhe Frani me sinçeritet dhe brengën, që i vlonte në gji i thotë hapur: “Unë qysh në fillim e kam urryer me shpirt komunizmin dhe rregjimin e tij në Shqipëri dhe Kosovë. Ajo që më ka munduar dhe më brengos gjithë jetën është fakti se komunistët jugosllav më arrestuan babain tim dhe deri më sot nuk e di se ku është ai…”

Fran Sokoli, në vitin 1961 lirohet nga shërbimi ushtarak dhe fillon punën në Manhattan, NY, pranë “Bank Irving Trust Company”. Në vitin 1966, zgjidhet antar i Këshillit të Kishës Zoja e Këshillit të Mirë, Bronx, New York, ku punon për shumë vite si arkëtar i saj.

Frani martohet me Fiora Destanisha, vajza e nacionalistit të shquar shkodran Kapiten Gjon Destanisha, i cili edhe ky vritet barbarisht në Prishtinë nga UDB-ja jugosllave, ku edhe sot e kësaj dite nuk i dihet varri…

Frani si aktivist i palodhur bëhet krahu i djathtë dhe bashkëpunëtor i ngushtë i meshtarit të shquar mons. dr. Zef Oroshit (1912-1989), themeluesit të kishës së parë katolike shqiptare “Zoja e Këshillit të Mirë” (sot Zoja e Shkodrës) në SHBA.

Ai merr pjesë në të gjithë aktivitetet fetare, kulturore dhe patriotike, që meshtari i shquar i komunitetit tonë mons. Oroshi dhe shqiptaro amerikanë e tjerë, organizojnë demostrata të shumta kundër diktaturës komuniste në Shqipëri dhe për lirinë e Kosovës.

Qysh në fillim është antar i redaksisë “Jeta Katholike Shqiptare” (1966), sot “Jeta Katolike”. Franin e shohim vazhdimisht në të gjithë aktivitetet që organizon kisha dhe kontribuon me bujari edhe financiarisht sa herë që komuniteti ynë kishte nevoj.

Pothuajse në çdo aktivitet ashtu dhe për ngritjen e pervitshme të flamurit shqiptar, më 28 nëntor të organizuar nga mons. dr. Zef Oroshi, shumë herë Frani ishte i zgjedhur si drejtues i takimeve përkujtimore historike.

Një rast tjetër i rëndsishëm ishte demostrata para organizatës së OKB, kundër qeverisë komuniste të Tiranës, e cila kishte pushkatuar meshtarin dom Shtjefen Kurtin pse kishte pagëzuar një fëmijë në vitin 1974. Kjo vrasje barbare u bë shkak që të diskutohet nga kongresistët edhe në Kongresin Amerikan.

Në vitin 1982 aktivisti i palodhur Fran Sokoli në Kongresin e Lidhjes së Tretë të Prizrenit (1962) zgjidhet arkëtar i saj.

Frani, dallohet këtu për kontributin e madh me ide dhe mendime pozitive, për mbarëvatjen e Lidhjes në fjalë, duke bashkëpunuar me drejtuesit dhe shumë përsonalitete të shquar të kohës.  

Lajme të ithta i vinin Franit nga Shqipëria. Familja e tij, që kishte mbetur në Shqipëri i ishte nënshtruar me dhunë persekutimit të egër komunist.

Si kudo në Shqipëri edhe në Pukë dhe katundet e saj vala e replezarjeve, arrestimeve, gjyqeve fallco pa avokat mbrojtës ishin bërë të përditshme.

Kështu vëllai i vogël i Franit, i cili po kryente shërbimin ushtarak “gjendet” i vdekur …, ndërsa nëna e tij vdes nga turturat…

Asokoke kudo në qytete dhe fshatra bëheshin arrestime dhe pushkatime pa gjyq, në rrugë, male, gropa, shkurre, buzë lumenjve etj., dhe trupat e viktimave antikomunistë hidheshin në ujerat e ftohta apo humnera, për t’u mos u gjetur asnjëherë nga pjesëtarët e familjeve patriote antikomuniste, që po humbisnin njerëzit e tyre më të dashur…

LIGJËRUSIT NË SIMPOZIUMIN E FISHTËS, MYSAFIRË NË VATËR

by

Të Premten, 1 nëntor 2019, ligjërusit që kanë udhëtuar nga Shqipëria dhe do të mbajnë kumtesa në simpoziumin shkencor kushtuar jetës dhe veprës së At Gjergj Fishtës ishin mysafirë në Vatër. Grupi i mysafirëve përbëhej nga poeti Agim Doci me bashkëshorten Yllka, studuesja Dr.Rovena Vata dhe studiuesi Paulin Zefi. Ata shoqëroheshin nga drejtuesit e Shoqatës “Skënderbej” Bashkim Shehu, Mark Qehaja dhe Ymer  Lajci.

Mysafirëve ua uroi mirëseardhjen Kryetari i Federatës Pan Shqiptare të Amerikës”VATRA”,Dritan Mishto.

Editori i Diellit, Dalip Greca, i njohu mysafirët me rrugëtimin historik të Vatrës dhe të gazetës së saj Dielli. Në emër të mysafirëve ka përshëndetur poeti Agim Doci.

Poeti i njohur kombëtar Agim Doci shkroi në librin e vizitorëve: Tek ky radhua po shkruaj mirënjohjen për pritjen tuaj të ngrohtë ndaj që erdhëm këtu nga Shqipëria!

Një mirënjohje të vecantë la me shkrim edhe inxhinierja Yllka Causholli: Sot që vizitova për të parën herë selinë e Vatrës, u befasova nga të vërteta të mëdha dhe sakrificat e Shqiptarëve të Amerikës dhe luftën e tyre për të siguruar egzistencën e Kombit Shqiptar.Një kontribut i pacmuar i brezave shqiptarë në SHBA.

Fjalë mirënjohje shënuan edhe studiuesit Paulin Zefi e Rovena Vata.

Studiuesja Dr. Rovena Vata i dorëzoi editorit të Diellit për bibliotekën e Vatrës librat e saj:1- Miti i Malit në Letërsinë Shqipe(botim i vitit 2013) 2- Urë Fjalësh-Midis Letërsisë dhe Antropologjisë” botim i vitit 2015 , 3-Identiteti Kulturor përmes Vlerash,botim i vitit 2018, 4-Fantastikja në Rrëfenjat e Kutelit, Gogolit dhe Turgenjievit-Studim Monografik, 2019.

Më pas Vatra shtroi një drekë për mysafirët.

Takimi në Vatër u borganizua një ditë para Simpoziumit shkencor që do të organizojë të Shtunën me 2 Nëntor 2019, Ora 1 PM  nga Shoqata Shqiptaro Amerikane “Skënderbej” në bashkëpunim me Kishën Katolike “Zoja e Shkodrës”. Simpoziumi organizohet në Qendrën Kulturore”Nënë Tereza” e Kishës Katolike Shqiptare”Zoja e Shkodrës”.

PALMER NË KOSOVË: SI MUND TË SHTROHET RRUGA DREJT PAQES

by

“Përfaqësuesi Special Matthew Palmer foli për atë se si Kosova mund të shtrojë rrugën drejt paqes përmes një marrëveshjeje gjithëpërfshirëse me Serbinë”, theksohet njëjtë në të dy komunikatat e dërguara – nga Presidenca e Kosovës dhe nga Lidhja Demokratike e Kosovës/

PRISHTINË, 1 Nëntor 2019-Gazeta DIELLI nga korrespondenti në Kosovë/ 

Mbërriti sot në Kosovë Zëvendës Ndihmësi i Sekretarit të Shtetit i SHBA-ve, njëherësh Përfaqësues Special i Sekretarit të Shtetit për Ballkanin Perëndimor, Matthew Palmer. Ka zhvilluar takime me drejtues institucionalë e politikë, ndërsa ka folur para një publiku të përbërë nga studentë dhe pjesëtarë të shoqërisë civile në Bibliotekën Kombëtare të Kosovës në Prishtinë/

“Përfaqësuesi Special Matthew Palmer foli për atë se si Kosova mund të shtrojë rrugën drejt paqes përmes një marrëveshjeje gjithëpërfshirëse me Serbinë”, theksohet njëjtë në të dy komunikatat e dërguara – nga Presidenca e Kosovës dhe nga Lidhja Demokratike e Kosovës.

KOMUNIKATA NGA PRESIDENCA E KOSOVËS – DEPARTAMENTI I INFORMACIONIT DHE KOMUNIKIMIT ME PUBLIKUN:

Presidenti Thaçi priti Përfaqësuesin Special të SHBA-së, Matthew Palmer

Prishtinë, 1 nëntor 2019 – Presidenti i Republikës së Kosovës, Hashim Thaçi, ka pritur sot të ngarkuarin e posaçëm të SHBA-së për Ballkanin Perëndimor, Matthew Palmer.

Presidenti Thaçi dhe i ngarkuari i posaçëm i SHBA-së për Ballkanin Perëndimor kanë biseduar për zhvillimet e fundit dhe për nevojën e krijimit të shpejt të institucioneve të Republikës së Kosovës.

Presidenti Thaçi ka thënë se Kosova është e bekuar që ka mbështetjen e vazhdueshme të SHBA-së.

“Kosova është një demokraci e konsoliduar, e dëshmuar në zgjedhjet e fundit. Ka institucione të pavarura të fuqishme, profesionale, të pavarura dhe liri të shprehjes”, ka thënë presidenti Thaçi.

Përfaqësuesi Special, Matthew Palmer, foli për atë se si Kosova mund të shtrojë rrugën drejt paqes përmes një marrëveshjeje gjithëpërfshirëse me Serbinë.

Presidenti Thaçi shtoi se Kosova mbetet e përkushtuar për vazhdimin e reformave për rend dhe ligj, për forcimin e të ardhmes euroatlantike, për reformat demokratike dhe do të angazhohet maksimalisht për arritjen e një marrëveshjeje gjithëpërfshirëse me Serbinë, e cila forcon paqen jo vetëm brenda dy vendeve, por në tërë Ballkanin Perëndimor.

KOMUNIKATA NGA LDK – ZYRA PËR INFORMIM:

Kryetari Mustafa dhe nënkryetarja Osmani takojnë zv. Ndihmës Sekretarin e Shtetit, Matthew Palmer

Prishtinë, 11 nëntor 2019

Sot, kryetari i LDK-së, Akademik Isa Mustafa, së bashku me nënkryetaren, Dr. Vjosa Osmani, takuan zv. Ndihmës Sekretarin e Shtetit, Matthew Palmer në Ambasadën e Shteteve të Bashkuara të Amerikës në Prishtinë. 

Gjatë këtij takimi shumë produktiv, u diskutua lidhur me çështjet që LDK i sheh si prioritet për institucionet e ardhshme që lidhen me agjendën e brendshme si dhe politikën e jashtme të Republikës së Kosovës, siç janë sundimi i ligjit, zhvillimi ekonomik dhe dialogu Kosovë-Serbi. 

Kryetari Mustafa e falënderoi Zv. Ndihmës Sekretarin Palmer për angazhimin shumë aktiv dhe përkrahjen e Shteteve të Bashkuara si dhe për angazhimin e tij personal për ta përkrahur Kosovën në të gjitha prioritetet dhe sfidat që na presin. 

Përfaqësuesi Special Matthew Palmer foli për atë se si Kosova mund të shtrojë rrugën drejt paqes përmes një marrëveshjeje gjithëpërfshirëse me Serbinë.

CITADELA , MUNDËSI E PASHFTRYTËZUAR PËR SKENË VERORE

by

Në sajë të kaluarës së tyre historike qytetët e vjetra janë shpallur monumente të mbrojtura më ligj dhe si të tilla  janë  në favor të avancimit të vlerave të përgjithshme e në veçanti të turizmit  kulturor,  ndërsa  pjesë të tyre janë restauruar dhe përshtatur për veprimtari kulturore, të njohura me emërtimin  skena verore, ku shfaqen programe kulturore, ndërsa në këtë aspekt  përjashtim bën Kalaja e Ulqinit, e cila ndonëse  ofron mundësi optimale deri më tash  pushteti lokal  nuk ka   treguar interesimin e duhur  për investime të tilla, nga del se kultura ka qenë vazhdimisht  në margjina të  interesimit të tyre si në të kaluarën edhe në ditët tona. 

Shkruan: DR.Nail  Draga/

Në kuadër të Kalasë së Ulqinit, përkatësisht të kompleksit muzeal ekziston Citadela, e cila është e njohur në popullatën vendase me emrin Shkalaja. Kemi të bëjmë me pjesën  veri-lindore të Kalasë,  që është pjesa më e lartë e qytetit ku gjurmet e banimit na çojnë deri në parahistori, ku janë të pranishën mbetje të gurëve ciklopikë. Kjo hapësirë deri para pak kohe ka qenë e pa restauruar, përkatësisht e pa konservuar dhe e pa përshtashme për vizitorë. Si e tillë ajo mund të trajtohet në shumë aspekte, ku vendin parësor e zenë ai historik, arkitektonik duke mos anashkaluar ate turistik. Dhe, nuk ka si të jetë ndryshe se kemi të bëjmë me pjesën integrale të këtij qyteti të vjetër me histori dymijë e pesqind vjeçare. Por, në sajë të rrethanave ekzistuese kjo pjesë e Kalasë nuk ka qenë e mundur të vizitohet nga turistët sepse ishte në gjendje të mjerueshme, përkatësisht e pa konservuar.

Por, me angazhimin e Qendrës konservuese e arkeologjike nga Cetina, në sajë të mbeshtetjës së një projekti nga Ministria e Kulturës, përmes Programit të Mbrojtjes dhe Ruajtjes të të Mirave Kulturore për vitin 2019. Skuadra multidisiplinore ishte e formuar nga ekspertët e  konservimit, siç janë  arkitekturët, historianë  të artit dhe arkeolog, ku  punimet  në Shkala  u realizuan gjatë muajve shkurt-mars 2019. Ishte ky angazhimi konkret pas vitit 1983, kur është bërë restaurimi komplet i Kompleksit muzeor të Ulqinit i cili ka qenë i shkatërruar nga termeti i vitit 1979.

Shkalaja hapësirë e pashfrytëzuar?

Në sajë të të dhënave historike, Kalaja e Ulqinit, fizionominë urbane e ka arritur në kohën e sundimit të Venedikut(1421-1571) duke vazhduar më pas nga Perandoria Osmane(1571-1880). Shkalaja i takon periudhës vendedikase, që dëshmohet edhe me mbishkrimin Johani Bolani, në murin që ndanë ate me sheshin e qytetit, i cili ka qenë fisnik venedikas, princ përkatësisht  administrator i qytetit(1452-1456).

Pas, konservimit të saj, duke marrë parasysh sipërfaqën e saj dhe mundësitë teknike, pa dyshim se këtu ka mundësi realizimi i një mjedisi për skenë verore. Duke marrë parasysh mundësitë praktike, skena e tillë do të ishte e tipit të montuar metalik, ku do të kishte 130 vende, duke shtuar binën dhe dy dhoma për aktorët. Në sajë të strukturës ekzistuese, skena ka dy hyrje të veçanta njëra për publikun(lindje) dhe tjetra për aktorët(perëndim), duke krijuar një kompozicion aktraktiv dhe funksional.

Një skenë e tillë do të ishte e përhershme, sikurse e kanë edhe qytete të tjera në bregdet si Budva e Hercegnovi, duke qenë një kontribut veprimtarive kulturore në qytetin e Ulqinit. Kujtojmë me këtë rast se gjatë verës  në hapësirat e kompleksit të Muzeut në Ulqin organizohet festivali tradicional “Skena verore” tash tri dekada, Por, çështje në vete e kësaj veprimtarie vazhdimisht ka paraqitur skena, sepse ajo nuk ishte e përhershme, por improvizohej çdo verë, herë në njerën apo anën tjetër varësisht prej shijes së drejtuesve të këtij festivali.

Duhet punuar projekti ideor

Fillimisht duhet të punohet në projektin ideor që më pas  duhet të mbeshtetet  nga pushteti lokal i Ulqinit, por edhe nga subjekte e donator të ndryshëm. Por, sipas disa të dhënave një projekt i tillë  nuk paraqet ndonjë ngarkesë të madhe financiare, është e logjikshme qe një projekt i tillë duhet të jetë pjesë e investimeve kapitale të komunës së Ulqinit për vitin vijues. Do të ishte ky investimi i parë kapital në kompleksin e Muzeut pas vitit 1983. Pikërisht modelet identike nga qytetet e tjera duhet  të merren në konsiderim dhe përshtatur mjedisit përkatës në citadelën e Ulqinit.

Në Kala si monument kulture i kategorisë së parë përkatësisht në kompleksin e Muzeut, turistët kanë mundësi të vizitojnë muzeun arkeologjik, etnografik, kullen e Balshajve, murin ilir  dhe pjesë të tjera, ku duhet shtuar edhe Shkalanë. Rrallë kund mund të ketë një sipërfaqe kaq të vogël, e të gjinden monumente të tilla, nga koha antike e deri në ditët tona.

Shkalaja do të jetë në shërbim të vizitorëve duke qenë një ofertë plus për turizmin kulturor, sepse  nga bedemat e saj kemi një pamje ekskluzive  në pjesën veri-lindore të qytetit të Ulqinit.

Përfundimisht mungesa e një skene të përhershme dhe funksionale do të zgjidhte shumë probleme të infrastrukturës organizative e cila do të ishte në favor të komunitetit artistik në Ulqin. Mbetet që kjo çështje të mos mbesë vetëm si ide dhe preokupim i rastit, por të avancohet në adresen e duhur, fillimisht në drejtim  të pushtetit lokal e më pas  edhe gjetiu, për të siguruar   mbeshtetje logjistike dhe financiare, për realizimin praktik të një ideje të tillë. Sepse një skenë e tillë nuk ndikon në humbjen e vlerave të këtij monumenti historik, por përkundrazi bëhët valorizimi dhe avancimi i përgjithshëm i tyre, si kudo në botën e qytetëruar.

(Tetor 2019)