s p – Page 1760 – Dielli

Mbahet mbledhja e parë e Grupit Koordinues për Anëtarësimin e Kosovës në Këshillin e Evropës

July 21, 2023 by s p

Kryeministri i Republikës së Kosovës, Albin Kurti, bashkë me zëvendëskryeministren dhe ministren e Punëve të Jashtme dhe Diasporës, Donika Gërvalla-Schwarz, morën sot pjesë në mbledhjen e parë të Grupit Koordinues për Anëtarësimin e Kosovës në Këshillin e Evropës.

Në fjalën e tij, kryeministri Kurti tha se si organizata më e vjetër panevropiane, Këshilli i Evropës, ashtu sikurse edhe shteti ynë, mishërojnë vlerat dhe standardet më të larta në mbrojtjen e të drejtave të njeriut, demokracisë dhe sundimit të ligjit.

Anëtarësimi në Këshillin e Evropës mundëson qasjen në Gjykatën Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe mekanizmat tjerë mbrojtës të Këshillit të Evropës, u shpreh kryeministri, derisa theksoi se kjo forcon edhe më shumë mbrojtjen e të drejtave të qytetarëve tonë pa dallim etnie.

Ai tha se Republika e Kosovës ka plotësuar edhe kërkesat ligjore edhe standardet demokratike, për t’u bërë anëtare e Këshillit të Evropës. Ai shtoi se do të bashkëpunojë ngushtë me Asamblenë Parlamentare të Këshillit të Evropës përgjatë tërë procesit të vlerësimit dhe se ka besim se ky Grup Koordinues ndër-institucional, nën udhëheqjen e zëvendësministrit Ahmeti, do të punojë me përkushtim në funksion të mbarëvajtjes së vizitave fakt-mbledhëse, si dhe në adresimin e të gjeturave dhe rekomandimeve nga raportuesit.

Zëvendëskryeministrja, njëherësh ministrja e Punëve të Jashtme dhe Diasporës, Donika Gërvalla Schwarz, vuri në theks se etapa e parë e anëtarësimit në Këshillin e Evropës ka qenë shumë e rëndësishme dhe nuk do të bëhej pa bashkëpunim të katër institucioneve për ta kaluar fazën e parë të mbushur plot sfida.

“Si vendi më demokratik në rajon, si një vend i cili është shembull në përfaqësimin e vlerave të cilat janë baza mbi të cilën është krijuar Këshilli i Evropës, mendojmë që Kosova dje do të duhej të ishte anëtarësuar në Këshillin e Evropës, madje shumë vite më parë”, tha ministrja Gërvalla –Schwarz, duke shtuar se sa më shumë që punojmë së bashku, aq më shpejtë do të arrijmë të festojmë anëtarësimin e plotë.

Grupi Koordinues do të ketë një rol tejet të rëndësishëm në rritjen e bashkëpunimit dhe koordinimit të brendshëm, si dhe në ofrimin një pasqyre sa më të saktë dhe koherente të situatës në Kosovë lidhur me të drejtat e njeriut, sundimin e ligjit dhe demokracinë. Në këtë mbledhje të parë të pranishëm ishin përfaqësues politikë të Ministrisë së Punëve të Jashtme dhe Diasporës, Ministrisë së Punëve të Brendshme, Ministrisë së Drejtësisë, Ministrisë për Komunitete dhe Kthim dhe zyrtarë tjerë të lartë shtetërorë e institucionalë.

Ndarë nga një gjuhë

July 21, 2023 by s p

Astrit Lulushi/

Pothuajse të gjithë – herë pas here do të luftojnë me shenjat e pikësimit. Pikat përfundojnë një fjali, dhe pikëpyetjet i japin fund një pyetjeje, por çfarë ndodh me shenjat e tjera?

Thonjëzat, për shembull, shërbejnë për qëllime të shumta. Si të tilla, janë një shenjë pikësimi e dobishme. Ato e bëjnë të qartë kur lexojmë prozë dhe kur zëra të ndryshëm ndërhyjnë. Në rrëfimet faktike, një shkrimtar mund të citojë një burim për të treguar pikëpamjet e tij mbi një temë.

Në letërsi, në mënyrë të ngjashme, thonjëzat nisin dialogun: Thonjëzat mund të rrethojnë gjithashtu dialogun e brendshëm të një personazhi. Megjithatë, ato nuk janë të nevojshme kur parafrazojnë atë që dikush tha.

Kur përdorni thonjëza të drejtpërdrejta, është e rëndësishme të mbani mend se shumica e shenjave të pikësimit të lidhura me thonjëza (si pikat dhe presjet) duhet të futen brenda thonjëzave. “Këtë nuk e dija.”

Nëse thonjëza përfshin një pyetje, pikëpyetja duhet të jetë brenda thonjëzave. Por nëse e gjithë fjalia që përfshin thonjëzat është një pyetje, ajo duhet të dalë jashtë shenjës mbyllëse. E njëjta gjë vlen edhe për pikëçuditjet.

Shembull: Ai pyeti:

A thotë ai kupon “blej një dhe tjetrën e merr falas”?

Thonjëzat e vetme (që duken si shenja apostrofi) përdoren për të zëvendësuar thonjëzat kur ka një thonjëza brenda thonjëzave.

Shembull: “Banorët thoshin, ‘Duam një pishinë të përditësuar’, kështu që ne u përgjigjëm në përputhje me rrethanat,” shpjegoi kryebashkiaku.

Kuotat me shkronjë të madhe

Kur citoni një fjali të plotë, shkruani me shkronjë të madhe fillimin e citatit, pavarësisht se ku shfaqet brenda fjalisë.

Shembull: Donna pyeti: “Kush do të shkojë në qendër të martën?”

Megjithatë, nëse citati është pjesë e një fjalie të plotë, shkronja e parë e frazës së cituar nuk ka nevojë të shkruhen me shkronjë të madhe. E njëjta gjë vlen edhe për fjalët ose frazat e shkurtra që funksionojnë si pjesë e fjalisë dhe nuk dallohen si pasazhe të veçanta, të cituara.

Shembuj: Nëna ime shpesh më kujton se “fëmijët janë e ardhmja”.

“Citimet e frikësimit” janë thonjëza të vendosura rreth një fjale ose fraze për të treguar se kjo fjalë ose frazë nuk përdoret zakonisht në këtë mënyrë, ose për të tërhequr vëmendjen ndaj saj ose për të demonstruar ndonjë dyshim. Nuk ka rregulla strikte gramatikore për përdorimin e thonjëzave të frikës, por ato janë më shumë një zgjedhje stilistike.

Shembuj: Miu nuk është “kafshë shtëpiake”.

Në varësi të udhëzuesit të stilit, titujt e veprave krijuese si këngë, poezi, artikuj, filma, libra dhe vepra arti mund të shfaqen në thonjëza. Sipas Associated Press Stylebook, titujt e librave duhet të shfaqen në thonjëza. Megjithatë, Manuali i stilit të Çikagos thotë se ato duhet të jenë të pjerrëta.

Klasa lexoi poezinë “Zjarri dhe akulli” nga Robert Frost.

Thonjëzat mund të përdoren gjithashtu për të vendosur pseudonime. Sidoqoftë, nëse pseudonimi bëhet emri me të cilin njihet kryesisht personi i famshëm, atëherë thonjëzat nuk nevojiten.

Shembull: Aleksandri i Madh

Amerikanët dhe britanikët mund të flasin të njëjtën gjuhë, por nëse e gjeni veten përtej oqeanit, mund të duket sikur përdorin një fjalor krejtësisht të ndryshëm. Në SHBA, një mbulesë koke është pothuajse ekskluzivisht një mbulesë koke e modës së vjetër, por është kapuç në Mbretërinë e Bashkuar; “Kapo” është fjala për një kapuç automobili dhe mbulesa të tjera metalike, të tilla si mbulesa e oxhakut.

Për të ndihmuar çdo anglofon të hutuar:

“Bangers and mash” është një vakt i rëndësishëm britanik. Në Mbretërinë e Bashkuar, bangers janë salcice. Termi ka të ngjarë të ketë origjinën në Luftën e Parë Botërore, kur mungesa e mishit bëri që salçiçet të mbusheshin me mbushës shtesë, duke përfshirë ujë, i bëri ato të shpërthenin kur gatuheshin. Pjesa “pure” e gjellës është pure patatesh.

“Barista” mund të tingëllojë afër fjalës për dikë që punon në një kafene (shih: barista), por në fakt është fjala britanike për atë që amerikanët e quajnë “avokat”. Titujt e punës amerikane të “avokatit” dhe janë të pazakontë në MB; në vend të kësaj, “avokat” është titulli për dikë që jep këshilla ligjore nga prapa një tavoline (ose në gjykatat më të ulëta), dhe “avokati” i referohet dikujt që parashtron çështje në gjykatat më të larta.

Ideja britanike e një kimisti është pak më ndryshe nga versioni amerikan. Në MB, të shkosh te kimisti është i ngjashëm me të shkuarit në farmaci në SHBA. Është një vend që shet produkte tualeti dhe pajisje mjekësore. Termi mund të përdoret gjithashtu si sinonim për “farmacist”.

Në MB, flat “e sheshtë” është termi më i zakonshëm për atë që amerikanët do ta quajnë “apartament”. Condos janë referuar edhe si banesa. Britanikët kanë apartamente, megjithëse – në MB, kjo fjalë përdoret për të përshkruar një apartament shumë të pasur. Në mënyrë të ngjashme, një papafingo në Amerikë mund të quhet një “papafingo” në Mbretërinë e Bashkuar, dhe një sobë është një “subjekt gatimi”.

Likuidizues

Ajo që tingëllon si arma e një superheroi është në fakt vetëm një pajisje e vogël në kuzhinat britanike. Një likuidizues (i shkruar gjithashtu “likuidues”) është e njëjta gjë si një blender amerikan, me tehe që përdoren për prerje dhe përzierje.

“Loo” është një fjalë joformale për atë që amerikanët e quajnë “banjë”. Teoria më e popullarizuar për origjinën e “loo” është se shërbëtorët mesjetarë thërrisnin frazën franceze “regardez l’eau” (kujdes nga uji) kur zbraznin enët nga dritarja. Britanikët e kthyen atë në “gardyloo”, e cila përfundimisht u shkurtua në “loo”. Vëmendje për udhëtarët: Mund të shihni gjithashtu “WC” ose “dollap uji” të shënuar në dyert e banjës.

Në anglishten britanike, një kamion është një kamion i madh – emri ka të ngjarë të ketë ardhur nga folja e mëparshme “lurry”, që do të thotë “të tërheqësh”. Është përdorur që nga vitet 1800 dhe ka origjinën si një fjalë hekurudhore për një vagon të gjatë me një shtrat të sheshtë dhe rrota. Sot, “kamoni” po bëhet më i popullarizuar në anglisht britanike, por “kamoni” përdoret ende shpesh për të përshkruar një automjet të madh që përdoret në autostrada për transportin e mallrave.

“Jumper”, versioni britanik i fjalës “pulovër”, është padyshim më argëtues. Është një fjalë e vjetër, që vjen nga fjala “kërcim”, e mesit të shekullit të 17-të, e cila përshkruante pallton e shkurtër të një njeriu. Termi origjinal është me origjinë të panjohur, por mund të lidhet me fjalën franceze jupe, për “fund”.

Në Amerikë, sherbet është një trajtim i ëmbël i ngrirë i ngjashëm me akulloren, por në MB, fjala ka një kuptim krejtësisht të ndryshëm. Për britanikët, sherbeti është një pluhur i ëmbël, i ngjashëm me karamele, i cili gazon. Kohët e fundit, ajo është bërë një bisedë për birrën ose lager. Pra, të ftoni miqtë tuaj në pijetore për disa sherbeta do të thotë t’u jepni atyre pije, jo karamele (ose akullore). Lidhja ka të ngjarë të vijë nga majat e shkumëzuara të birrës që kanë ngjashmëri me karamele me gaz.

Në SHBA, frekuentuesit e palestrës mund të marrin ndihmë për stërvitje nga një trajner, por në MB, ata veshin trajnerë ose atlete në palestër. Me shumë mundësi vjen nga ideja që këpucët vishen gjatë stërvitjes. Termi mund të përdoret për çdo këpucë atletike, me taban gome.

Për britanikët, një karrocë është një karrocë blerjesh që përdoret në një dyqan ushqimesh. Fjala përdoret gjithashtu për të përshkruar një tryezë me katër rrota (ajo që amerikanët e quajnë “karrocë”) ose një shtrat spitali me rrota.

Frymë atdheu

July 21, 2023 by s p

GOLEMI DHE VALËT E BREGDETIT SHQIPTAR

Skënder Karaçica

Shqipëria jonë po ndryshon përditë. Nuk do të vonohemi tashti në histori me fajin tonë, kështu me thotë mendja pranë valëve të bregetit shqiptar.

Durrësi sa e ka rritur shtatin e zhvillimit. Vijnë pajada pushuesit nga të gjitha anët etnike të atdheut për të pushuar me valët e bregdetit shqiptar. Adriatiku shqiptar në bashkon, u them me shpirt e zemër të mbushur me aromën e detit, pushuesve shqiptarë me frymë të atdheut…!

Golemi nuk fle! Golemi pret me zemër të hapur shqiptarët dhe mysafirët nga vendet e Evropës! Deti shqiptar është bërë për të gjithë industria e turizmit dhe kahet e zhvillimit ekonomik të shtetit shqiptar.

Kemi më se 420 kilometra të vijës bregdetare të Shqipërisë tonë! Ketë pasuri që na e dhuroi Zoti, duhet të shfrytëzojmë racionalisht dhe, përmes projekteve dhe të investimeve të huaja kapitale, ka ardhur koha që qeveritë tona në Tiranë dhe Prishtinë të përmbyllin projektin madhor ekonomik çdo pëllëmbë e bregdetit shqiptar të bëhen kahe të zhvillimit për ardhmën me mirëqenie të kombit shqiptar!

Golemi, vera dhe deti, fryma e atdheut…!

“FIAMURI ARBËRIT” I JERONIM DE RADËS PËR REVISTËN “DRITA” TË SHOQËRISË SË STAMBOLLIT

July 21, 2023 by s p

GËZIM PUKA & GJOVALIN ÇUNI/

Lëvizjet letrare, faktet kulturore, ideologjitë e shekullit XIX, në rrafshin letrar dhe politik, mund të vëzhgohen dhe ndiqen në zhvillimin e tyre kompleks, përmes leximit të disa organeve periodike më përfaqësuese të këtij shekulli që solli në skenë Rilindjen tonë kombëtare. Nga vrojtimi i këtyre periodikëve, që përbëjnë edhe kujtesën tonë kulturore, del qartë jo vetëm profili i fenomeneve shoqërore, politike, fetare, shkencore dhe letraro-artistike, por njëkohësisht informohemi për grupet e intelektualëve dhe redaksitë që i dhanë jetë, i organizuan dhe i bënë me vlerë. Këto revista dhe gazeta përfaqësojnë në mënyrë konkrete frymën e punës të kësaj periudhe mbi temat e gjera të shqiptarisë së asaj kohe.

Duke shfletuar gazetën “Fiamuri Arbërit” (La bandiera dell’ Albania), që sipas gazetarit Blendi Fevziu, shënon ringjalljen e shtypit të vërtetë shqiptar dhe që doli nën kujdesin e një prej figurave më të spikatura të Rilindjes, Jeronim de Radës, na ra në sy një shkrim që përcjell një frymë të veçantë. Në numrin 12 të datës 30 tetor 1884 gazeta “Fiamuri Arbërit”, përcillte përmes editorialit të saj me titull “Laijm i ljuumun” (Notizia felice) një sihariq.

“Dual ndo est sa të daalj Constandinopul jatë Dittare skjipe Dritta. Chejo e ardhur na axen te stënëmit te puna e rend t’i përjermi të dimen e vettëghees Catundit t’ëën”.

De Rada ndërsa përshëndeste më gëzim simotrën e re të Shoqërisë së Stambollit, bënte thirrje “… për të përfituar jo vetëm nga përmbajtja, por edhe nga gjuha e kësaj reviste. Tek ajo edhe ne gjejmë me kënaqësi të madhe shumë fjalë, që duke qenë të veçuar, i kemi harruar”, shkruante ai, “…dhe na kujtohet se ca kohë më parë, zotërinjtë që botojnë “Dritën” na patën thënë se kishin besim se do të vinte dita që, gjuha e cila ashtu si edhe ne vetë, rronte e përndarë andej e ketë, do të mblidhej e do të bashkohej” .

Po le t’i kthehem përsëri argumentit. Përse i gëzohej De Rada gazetës së Stambollit?

Së pari, po promovohej një organ i ri shqiptar në kryeqendrën e Perandorisë Osmane, Stamboll dhe së bashku më gazetën që ai drejtonte u bënë promovues të gazetarisë shqiptare, nxitën dhe frymëzuan krijimin e medias kombëtare , duke u bërë kështu zëdhënësit e çështjes kombëtare shqiptare.

Fillimi i fletorizmit në Stamboll lidhet me autoritetin e Sami Frashërit dhe më vonë me Jani Vreton, njëri prej anëtarëve të “Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare”, krijuar në Stamboll më 1877, si dhe me lejen e Portës së Lartë të vitit 1879, që lejonte “botimin e një organi të shtypit kulturor e arsimor shqiptar” .

Më 10 gusht 1884 nisi të qarkullojë e përkohshmja “Drita”. Që nga numri i dytë (diku del i tretë) revista mori emrin “Dituria”. Me një orientim të gjerë pedagogjik, kulturor, shkencor, letrar dhe shoqëror , motoja e revistës ishin idetë iluministe të Rilindësve “me ndritë mendjen e njerëzve, përmes lëvrimit të gjuhës shqipe”.

E përkohshmja “Drita-Dituria” përmes shkrimeve të ndryshme “diturake” dhe krijimtarisë letrare të Naimit, hodhi bazat e teksteve shkollore, por edhe të edukimit të shqiptarëve me elemente gjuhësore dhe kulturore.

Në aspektin publicistik “Fiamuri Arbërit” dhe “Drita-Dituria”, mund të cilësohen si vijuese dhe plotësuese të njëra-tjetrës në mjedisin shqiptar jashtë Shqipërisë. Secila nga ato në zhvillimet e shtypit të Rilindjes i takojnë nënndarjeve të ndryshme kohore. Sipas historianëve të gazetarisë Hamit Boriçi dhe Mark Marku, “Fiamuri Arbërit”, i takon nënndarjes së parë të shtypit shqiptar të viteve 1843-1883, ndërsa “Drita-Dituria” përcaktohet të jetë revista e parë e nënndarjes së dytë të shtypit shqiptar të viteve 1884-1896 .

Na befason fakti se De Rada në shkrimin e tij e komplimenton qëndrimin e Portës së Lartë ndaj këtij organi të ri të shtypit, siç ishte “Drita – Dituria”. Ja si e parashtron De Rada këtë qëndrim në rreshtat e këtij editoriali. “Në anën tjetër me ngazëllim për Dritën e madhe, të botuar në Stamboll, gjë që tregon se Porta e Lartë nuk është ajo mjegull që nuk lejon diellin e Shqipërisë, ashtu siç e bëjnë të duket zyrtarët e këqij të saj”.

De Rada i gëzohej daljes së një reviste a gazete shqipe, edhe për faktin se ai vetë e kuptonte se burimet financiare të periodikëve shqiptarë ishin të kufizuara. Si të tilla, ata kishin jetë të shkurtër. Ai i lumturohej daljes së çdo reviste që trajtonte problemet shqiptare, por tek shqiptarët e Stambollit, De Rada synonte të gjente trajtimin e saktë të të gjitha çështjeve, si dhe mundësitë e qarkullimit të gazetave për lexuesit e paktë në Shqipëri. Ai e kuptonte se zhvillimi i shtypit duhej të shoqërohej patjetër me lindjen e lexuesit, e kjo e fundit me zhvillimet kulturore që nisnin nga qendra drejt periferisë.

Tek ky “laijm i ljuumun”, De Rada do të gjente të justifikuar edhe mundin personal në zhvillimin e periodikëve shqiptarë, si një mundësi e rritjes së ndërgjegjes kombëtare përmes lëvrimit të gjuhës shqipe. Duke bërë bilancin e punës së tij në këtë drejtim në letrën drejtuar De Gubernatis në vitin 1893, ai shkruante: “Kur ndërpreva i rraskapitur “Fjamurin e Arbrit” efektet e tij në tokën mëmë ishin tepër të dukshme; një gazetë shqiptare “Drita” ishte krijuar në Konstandinopojë, një tjetër “Shqiptari” krijohej në Bukuresht. Në Athinë u krijua një Komitet për kultivimin e gjuhës shqipe dhe sulltani autorizonte bashkësinë brenda shteteve të tij të hapte shkolla në gjuhën shqipe”

Së dyti, në kontekstin kohor, Stambolli ishte qendra kryesore e shqiptarëve për krijimin e një alfabeti të unifikuar të gjuhës shqipe dhe i përhapjes së kulturës dhe diturisë brenda territorit shqiptar.

Tek “Laijm i ljuumun”, të cilit po i referohemi në këtë shkrim, De Rada nuk harron të na kujtojë përpjekjet e deriatëhershme për t’i gjetur shqipes shkronjat e duhura, por në të njëjtën kohë, ai vlerëson edhe përpjekjet e të tjerëve në këtë lëmë.

Ishte koha kur krahas përfshirjes në jetën politike, De Rada përpiqej për hartimin e një alfabeti e më pas të fjalorit të shqipes. Në përpjekjet për t’i dhënë shqipes “… një sistem grafik sa më të arsyeshëm dhe të pranueshëm” në periudhën e viteve 1834-1897, ai kishte paraqitur disa variante alfabetesh) . Në vitin 1871 kishte botuar edhe një gramatikë të gjuhës shqipe “ e dalë me emrin e djalit të tij Zefit, por e hartuar prej tij”. Pak kohë më vonë nën kujdesin e tij do të zhvilloheshin dy kongreset gjuhësore shqiptare, në vitin 1895 në Koriliano Kalabro dhe në vitin 1897 në Lugro.

Rilindësit kishin lidhje të forta, ndikime tek njëri- tjetri, por edhe kundërshti, të cilat u munduan që t’i përcillnin edhe përmes shkrimeve publicistike. Dihet tashmë ndikimi letrar që ushtroi De Rada tek vepra e Naimit. Rilindësit përkrahën tezën e De Radës mbi prejardhjen pellazgjike të shqipes, ndërsa Samiu i çmonte shumë punët që ai bënte.

Në një letër dërguar nga Stambolli më 20 gusht 1881, “Burrit të Ndritur të Mëmëdheut” shkruhet: “Kemi kënduar këngët që ke mbledhurë e punërat që ke bërë Zotëri e Juaj në gjuhënë tënë për kombi tënë, dhe e kemi pëlqyerë shumë, sikundërë edhe gramatikënë e zotit të ndërqurë djalit të zotërisë sate Z. Xhuzep Radës, të cilit i gëzohemi edhe e përqafojmë vëllazërisht”.

Kundërshtitë rridhnin ndonjëherë edhe nga moskuptimi i saktë i objektivave të Rilindjes nga De Rada. Mes kundërshtive ishin vlerësimet për alfabetin e Stambollit dhe debati për gjuhën letrare. Në letërkëmbimet e fillimit të viteve 1881, me vëllezërit Frashëri, duken qartë mosmarrëveshjet për krijimin e një alfabeti unik dhe të një gjuhe letrare të përbashkët. Përkundrejt vlerësimeve që Sami Frashëri i bënte alfabetit të Stambollit, De Rada e cilësonte atë “të përzier me shkronja sllave, ndoshta me latine dhe greke”. Të njëjtin qëndrim mbante edhe ndaj idesë së Sami Frashërit për një gjuhë letrare të përbashkët “të pandarë e të njëjtë e të begatë” . De Rada mendonte se në përgjithësi gjuha shqipe ishte ruajtur më mirë në ngulimet arbëreshe sesa në atdheun mëmë . Në letrën drejtuar Kamardës më 25 qershor 1865, ai i shkruante: “Atdheu mëmë mbeti në duart e të huajve që e shkelen më këmbë dhe e shfrytëzuan : ne u strehuam në vende të mbrojtura dhe shpëtuam” .

Pavarësisht konsideratave ndonjëherë edhe kundërshtuese, De Rada duke mos iu larguar botëkuptimit fetar të kultivuar në familje, e interpretoi si vullnet hyjnor dhe shpërblim nga Zoti punën e bërë për mbajtjen e Fiamurit të Arbërit, si dhe “daljen e periodikëve të tjerë shqiptare e lejimin e mësimit të shqipes në rajonet që i përkisnin Turqisë” .

Së treti, përsa i takon problemit kombëtar, De Rada i bashkohet synimeve politike të rilindësve të kohës, sigurimit të autonomisë të shqiptarëve brenda Perandorisë. Sipas tij shqiptarët pa asnjë përkrahje, duhet të gjejnë tek Perandoria Osmane mbështetjen e duhur, ashtu sikurse edhe kjo e fundit duhet të këtë besim tek shqiptarët.

Çështja kombëtare kishte filluar të propagandohej në Stamboll. Patriotët e njohur shqiptarë, nëpunës në Stamboll, por edhe funksionarë të lartë të Perandorisë me origjinë shqiptare, përpiqeshin për identitetin kombëtar dhe perspektivën e një shteti të ardhshëm.

De Rada dhe lëvizja kulturore e arbëreshëve të Italisë, të cilën ai e udhëhoqi për 50 vjet, ishte përpjekja më e rëndësishme kulturore dhe politike për Rilindjen Kombëtare të shqiptarëve në gjysmën e parë të shekullit XIX.

Në artikullin “Laijm i ljuumun” shfaqen pikëpamjet e De Radës, i cili i rikthehet edhe njëherë çështjes së synimeve grabitqare të shteteve fqinje ndaj tërësisë territoriale të Shqipërisë, të institucionalizuar përmes idesë së Federatës Ballkanike. “Sot mbetet vetëm Greqia dhe ndonjë shoqe e saj me dëshira të këqija, e cila jo në ëndërr, por në zgjëndërr punon për keq përmes gazetave të saj për testamentin e Turqisë”.

Këtë fakt e thekson biografi dhe studiuesi Jup Kastrati në monografinë “Jeronim de Rada-jeta dhe vepra”, ku vihet në dukje qasja analizuese dhe e zgjuar e De Radës për planet shoviniste të fqinjëve.

“Laijm i ljuumun” i botuar në “Fiamuri Arbërit” të datës së largët 30 tetor 1884, na ndërmend se këto gazeta, qarqet dhe sferat e kulturës që ato përfaqësonin, lindën dhe u rritën, si një nevojë idealiste e njerëzve që qëndronin prapa tyre. Natyrshëm historiografia jonë i ka përcaktuar si rilindësit e vërtetë të këtij kombi, për vetë faktin se nuk e pretendonin domenin e kulturës. Është kjo arsyeja që ata nuk qenë përjashtues, por përkrahës të fuqishëm, të zellshëm deri në sakrificë ndaj njëri-tjetrit.

REFERENCA:

De Radës vë 100 – vjetorin e vdekjes. Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë. Tiranë, 2003, 425 f.

BORIÇI, Hamit; MARKU, Mark: Historia e shtypit shqiptar 1, Shtëpia botuese “Ufo Univerisity Press”, Tiranë, 2007, 256 f.

Buletin i Universitetit Shtetëror, Seria e Shkencave Shoqërore, Tiranë, nr. 1/ 1959, f.

FEVZIU, Blendi: Histori e shtypit shqiptar: 1848-2005, Shtëpia botuese “Onufri”, Tiranë, 2005, 188 f.

“Fiamuri Arbërit” (La bandiera dell’Albania) nr. 12, datë 30 tetor 1884.

KASTRATI, Jup: Jeronim de Rada: jeta dhe veprat, Shtëpia botuese “8 Nëntori”, Tiranë, 1979, 238 f.

PETROTA, Gaetano: Populli, gjuha dhe letërsia shqiptare, Shtëpia botuese “Almera”, Tiranë, 2008, 624 f.

OSMANI, Tomor: Udha e shkronjave shqipe, Shtëpia botuese “Idromeno”, Shkodër, 1999, 576 f.

Projektligji për studentët e mjekësisë është antikushtetues

July 21, 2023 by s p

Bujar Leskaj/

Projektligji për studentët e mjekësisë është antikushtetues. Ai zeron autonominë dhe vendim-marrjen e arsimit të lartë publik dhe cënon të drejtën themelore të studentit-qytetar për arsim të lartë të pakushtëzuar dhe për specializim të lirë në profesion. Është një projektligj i denjë për vende si Korea e Veriut dhe Kuba, por jo për Shqipërinë.

I. Po i mbyllim studentët jo me viza, por me ligj!

I ftuar në Komisionin për Punën, Çështjet Sociale dhe Shëndetësinë, një student i mjekësisë u shpreh se tashmë nuk janë të mbyllur më me viza por me projektligjin e qeverisë Rama. “Unë kam pasur ëndërr që pasi të mbaroja studimet këtu dhe të specializohesha jashtë, më pas të kthehesha prape këtu, por edhe këtë mundësi po na e hiqni”, cilësoi ai.

Projektligji e detyron mjekun te specializohet në Shqipëri dhe shume shpejt nuk do te kemi më mjek të specializuar jashtë vendit, per nje profesion qe vjeterohet me ore dhe jo me dite! Pas disa vitesh nuk do të kemi më mjek të specializuar jashtë.

Për projektligjin do të duhej të ishin shprehur të gjithë personalitetet mjekë që janë sot pedagogë të Universitetit të Mjekësisë të Tiranës, por kjo nuk ndodhi dhe është shembull i qartë i politizimit të skajshëm të arsimit tonë të lartë publik dhe i frikës që këta pedagogë kanë, po të shprehen lirisht.

Në anën tjetër, qeveria shpërfill diskutimet për projektligjin në komisionet e Kuvendit dhe vjen me nivele të dyta dhe të treta të përfaqësimit, madje nuk pranon as t‘u përgjigjet pyetjeve. Urdhri i mjekut është strukur, ndërkohë që studentet e mjekësisë do të jenë shumë shpejt profesionistë të Urdhrit, të cilët, me ligj, duhet t‘i përfaqësojë ky urdhër.

Përballë argumenteve që sollën studentët, përfaqësuesit e qeverisë u treguan refraktarë, populistë dhe nuk ofruan argumenta logjikë. Nuk është e ndershme dhe profesionale, që qeveria të shkarkojë të gjithë problematikën e mungesës së mjekëve, në fraza si gjoja “patriotizëm i pamjaftueshëm” apo “atdhedashuri e pamjaftueshme” e studentëve të mjekësisë.

Si mund të prezantosh për argument faktin që studimet në mjekësi janë të shtrenjta dhe studentët janë borxhli ndaj shtetit?! Mos vallë prindërit e tyre nuk paguajnë taksa, njëlloj si prindërit e studentëve që studiojnë shkencat teknike, të cilat kanë edhe ato kosto shumë të përafërt?!

Projektligji duket qartë se ka ardhur nxitimthi, gjë tipike për nismat ligjore të sektit Rama në qeverisje. Ai nuk është konsultuar mjaftueshëm, jo vetëm me grupet e interesit, por as edhe me stafin akademik të Universitetit Mjekësor të Tiranës, për të mos folur për mjekë, personalitete që e njohin mirë sistemin shëndetësor të vendit tonë.

Dua të sjell rastin e mjekut të shquar shqiptar Kita Sallabanda, i cili punon si neurokirurg në Spanjë dhe ofroi pardje publikisht, në një intervistë televizive, tre rrugët që ai mendon, për të motivuar mjekët të qëndrojnë në Shqipëri.

Së pari, përmes një politike shëndetësore, ku një pjesë e mirë e të drejtave të studimit për mjekësi të jepen nga studentët që vijnë nga zona të thella të vendit. Së dyti, qeveria të krijojë kushte për mjekët që punojnë nëpër rrethe dhe në fshatra, duke u dhënë shtëpi, duke krijuar atë që quhet shtëpi e mjekut. Mjekët të banojnë në shtëpitë e shtetit dhe kur mbarojnë ciklin e tyre të punës, kthehen. Se treti, qeveria të pajisë çdo qendër shëndetësore, kudo ku ajo ndodhet, me elementët e domosdoshëm që mjekët të punojnë.

II. Projektligji: gjobë e pafytyrë dhe mase enveriste

Projektligji nuk jep asnjë zgjidhje, për të mos folur për zgjidhje të qëndrueshme, të sigurimit të numrit të nevojshëm të mjekëve dhe të shpërndarjes së tyre në të gjithë territorin. Ai nuk adreson problemin themelor që kemi me ofrimin e shërbimeve mjekësore në vend.

Duke qene cenues ne raport me Kushtetutën, projektligji mund të shfuqizohet menjëherë nga një mazhorancë tjetër qeverisëse.

Numri i pamjaftueshëm i mjekëve është pasojë e politikëbërjes se gabuar te sektit Rama në mjekësinë tonë publike, dhe jo faj i studentëve të mjekësisë, të cilët gjoja paskan prirje të emigrojnë në masë. Sikurse vetë studentët e thanë me forcë në komisionet e Kuvendit, asnjë prej tyre nuk dëshiron të lërë vendin, nëse do të kenë mundësi të specializohen jashtë dhe të kthehen të ushtrojnë me dinjitet profesionin.

Nuk mund të shkarkojmë problemet e mbartura të mjekësisë sonë publike në këto dhjetë vite keq-qeverisje, vetëm në kurriz të studentëve dhe mjekëve të rinj të 3-4 viteve të ardhshme!

Qeveria nuk ka pse t’ua mbyllë vendin e tyre studentëve të mjekësisë me ligj, si të ishim në kohën e diktatorit Enver Hoxha! Profesioni i mjekut vijon të jetë tejet i kërkuar edhe në vendin tonë dhe profesionistët me nivel të mirë shkencor mund të ndërtojnë shumë mirë jetën e tyre në Shqipëri. Mbajtja e mjekëve në atdhe kërkon reforme tërësore, zgjidhje racionale dhe të qëndrueshme, dhe jo gjoba prej 5 mijë e treqind euro në vit, për të paguar studimet e mjekësisë, nëse largohesh. Shifër kjo, që, për më teper, nuk kuptohet se nga cila analizë profesionale e kostove të arsimimit mjekësor tek ne ka dalë.

Është e sigurt se tregu ndërkombëtar për mjekët do të rritet në vitet dhe dekadat që do të vijnë dhe do të jetë gjithnjë e më atraktiv për mjekët e rinj të vendeve që nuk afrojnë kushtet e duhura të ushtrimit të profesionit, përfshirë edhe vendin tonë. Por kjo perspektivë nuk mund të përballohet me ligje-gjoba dhe masa mbylljeje të stilit enverist.

III. Në vend të një ligji-gjobë, reformë tërësore në mjekësinë publike

Relacioni i këtij projektligji nuk trajton dhe injoron çdo mundësi zgjidhjeje të problemit të mungesës së mjekëve, në kuadër të studimeve specializuese afatgjata. Lind pyetja: a mund të ndërmerret tek ne një reformë e këtyre studimeve? A mundet që viti i parë i specializimit të realizohet si mjek i përgjithshëm i shërbimit parësor dhe në spitalet rajonale dhe të rretheve, nën drejtimin e një profesori të Universitetit të Mjekësisë së Tiranës dhe të shefit të shërbimit të spitalit rajonal, me një shkallë të kërkuar kualifikimi?

Sigurisht që po! Ky model ekziston edhe në vende të tjera, madje dhe në vende të rajonit tonë, ku specializimi nuk realizohet gjithë kohës pranë klinikës universitare.

Relacioni i projektligjit thotë që mungesat në mjekë hasen në spitalet rajonale të qarqeve dhe të rretheve, si dhe në shërbimin parësor të qendrave shëndetësore në njësitë administrative të vendit. Ky problem zgjidhet pa qenë fare nevoja për këtë ligj!

Ai merr zgjidhje të qëndrueshme, me disa hapa të reformës tërësore në mjekësi. Së pari, me ndryshimin e kurrikulës së studimeve universitare dhe të specializimeve. Studentët në vitin e 6-të të universitetit, të punojnë si stazhierë (intership) në rrethe dhe, pas diplomimit, të bëjnë vitin e parë të specializimit si mjek të përgjithshëm po në rrethe.

Së dyti, duke rritur statusin e shërbimeve të specializuara në spitalet e rretheve, duke emëruar mjekë me kualifikim të lartë në krye të shërbimeve, që të gëzojnë edhe statusin e pedagogut në Universitetin Mjekësor të Tiranës.

Së treti, duke realizuar fuqizimin dhe modernizimin e shërbimeve në spitalet rajonale dhe në qendrat shëndetësore në njësitë administrative të vendit, përmes Vendimeve të Këshillit të Ministrave.

Së katërti, qeveria të përgatisë dhe lançojë një program Brain Gain, duke u përqëndruar në tërheqjen në Shqipëri të mjekëve shqiptarë të kualifikuar, që dëshirojnë të kthehen dhe të drejtojnë shërbimet e specializuara në spitalet rajonale, duke qenë njëherazi edhe pedagogë të Universitetit Mjekësor të Tiranës dhe duke u mundësuar paga konkurruese. Një program i tillë është tërësisht i mundur edhe nga ana buxhetore.

Kaq e thjeshtë është, por ju nuk doni të kërkoni zgjidhje racionale, afatgjata dhe të qëndrueshme. Duke pare këtë absurditet dhe aventurizëm tuajin, të lind natyrshëm pyetja: me rritjen e tarifave tek Universiteti Mjekësor i Tiranës përmes këtij ligji, që do të sjellë edhe rritjen e menjëhershme të tarifave në universitet jo-publike që kanë degë të shëndetësisë, mos po kërkoni të realizoni pozicionin kartel edhe në shërbimet mjekësore në arsimin tonë të lartë?! Nuk ju mjaftojnë kartelet në ekonomi?

xxx

Nëse do të bëhej një reformim si më sipër, atëherë çdo mjek specializant do të bënte vitin e parë të specializimit në spitalet rajonale. Kjo nuk e cënon aspak nivelin e specializimit. Përkundrazi, e rrit atë, sepse mjekët e rinj do të kishin mundësi të fitonin një përvojë praktike shumë më të mirë, përpara se të thelloheshin në një specializim të ngushtë, edhe jashtë vendit.

Reforma e studimeve të specializimit duhet të zhvillohet paralelisht me atë të shërbimeve të specializuara të spitaleve rajonale. Gjykoj se kjo qasje është shumë më realiste, për sigurimin e numrit të mjekëve në rrethe. Ajo, sigurisht, kërkon jo këtë ligj-gjobë, por garantimin që:

1. Çdo mjek i ri të ketë mundësi reale për t’u specializuar

2. Të gjithë mjekët e rinj të specializohen me vend pune si mjek i licencuar i përgjithshëm dhe te paguhen me pagë të plotë, madje të rritur

3. Të kryhet reforma e kurrikulës së specializimeve në mjekësi, në të cilën viti i parë është shërbim parësor nën udhëheqjen e shefit të Shërbimit të Spitalit Rajonal dhe një pedagogu me kualifikimin e nevojshëm akademik të UMT;

4. Të realizohet reforma e studimeve universitare në mjekësi, për të shkuar tek modeli i shumë vendeve, sipas të cilit viti 6-të është vetëm stazh profesional, i cili kryhet nën udhëheqjen e një pedagogu të fakultetit dhe shefit të shërbimit të spitalit rajonal.

Gjykoj se ka akoma kohë që te sprapseni dhe qeveria të mendojë për një zgjidhje më racionale dhe më të qëndrueshme, e cila e bën të panevojshëm këtë ligj absurd, aventurier, të përkohshëm dhe jo realist.