s p – Page 24 – Dielli

50-VJET SHQIPËRIA PRITI!

March 11, 2026 by s p

Nga Frank Shkreli*

Në 35-vjetorin e rivendosjes së marrëdhënieve shqiptaro-amerikane.

Roli i Ambasadorit të parë amerikan në Tiranë, Z. William Ryerson

“Në SHBA zyrtarë të mençur në DASH dhe ente të tjera të administratës sonë, vendosën të lënë menjëanë dekada të tëra fyerjesh të drejtuara ndaj nesh dhe gjithashtu të shfrytëzonin hapësirën e krijuar. Shërbimi shqip i Zërit të Amerikës luajti një rol kritik qoftë në përcjelljen e informacionit të saktë në Shqipëri, ashtu edhe në monitorimin e zhvillimeve atje dhe me ndarjen e atij informacioni me Uashingtonin zyrtar. Ekipi i parë i përfaqësuesve të SHBA mbërriti në Tiranë përpara zgjedhjeve të para pluraliste, në mars 1991.” Nga mesazhi i Ambasadorit William (Bill) Ryerson në 30-vjetorin e rivendosjes së marrëdhënieve SHBA-Shqipëri, 5-vjetë më parë.

————————————————

Pas pothuaj 50-vite komunizëm, Shqiqpëria priti 15 marsin 1991, rivendosjen e marrëdhënieve diplomatike Shqipëri-Shtetet e Bashkuara të Amerikës, një date që shënoi një kthesë historike për vendin. Pas pothuaj 50-vjet izolimi ideologjik dhe politik, Shqipëria po rikthehej, më në fud, në botën demokratike perëndimore. Me urdhër të Departamentit Amerikan të Shtetit (DASH), një javë pas nënshkrimit të Memorandumit të 15 marsit 1991 në Uashington për rivendosjen e marrëdhënieve diplomatike midis Shqipërisë dhe Shteteve të Bashkuara — pa vonesë, Washingtoni ka dërguar delegacionin e parë diplomatik amerikan në Tiranë, “për përgatitjet dhe hapjen e misjonit diplomatik” amerikan në 50-vjet pas dëbimit të diplomatëve amerikanë nga regjimi komunist i Enver Hoxhës, menjëherë pas Luftës së II Botërore.

Për një shoqëri që kishte jetuar nën një nga regjimet më të mbyllura barbare komuniste të Evropës për pothuaj një gjysëm shekulli, ky moment u perceptua në atë kohë, si fillimi i një epoke të re për Shqipërinë. I një epoke të lirisë, e demokracisë dhe shpresohej, përfundimisht, edhe i një orientimi perëndimor të Kombit shqiptar. “E duam Shqipërinë si gjithë Evropa” ishte parulla e kohës. Kur marrëdhëniet diplomatike mes Shteteve të Bashkuara dhe Shqipërisë u rivendosën më 15 mars 1991, pas më shumë se pesë dekadash ndërprerjeje nga regjimi komunist të Enver Hoxha, një kapitull i ri historik u hap, më në fund, për vendin më të izoluar të Europës, që sundohej nga një prej regjimeve më të egra të diktaturës komuniste botërore dhe më anti-amerikane në botë.

Me vendim të Administratës së Xhorxh Bush të vjetër dhe me urdhër të Departmentit Amerikan të Shtetit, antarët e delegacionit të parë diplomatik të Shteteve të Bashkuara, arrijtën në Tiranë pa vonesë, një javë pas nënshkrimit në Washington të Memorandumit për rivendosjen e lidhjeve diplomatike midis dy vendeve tona me qëllim të hedhjes së hapave të parë për hapjen e Ambasadës së Shteteve të Bashkuara në kryeqytetin e Shqipërisë, por jo vetëm. Frank Shkreli: Një ngjarje në historinë e mardhënieve Amerikano-Shqiptare që shpesh anashkalohet | Gazeta Telegraf.

Më vonë, në atë vit vendimtar për marrëdhëniet dy-palëshe Washington-Tiranë, figura kryesore që përfaqësoi, zyrtarisht dhe me dinjitet Amerikën në Tiranë, ka qenë diplomati amerikan i karrierës, Ambasadori William (Edwin) Ryerson, i cili u bë ambasadori i parë amerikan në Shqipërinë e “tranzicionit demokratik”, post-komunist. Ambasadori Ryerson paraqiti letrat kredenciale në dhjetor të vitit 1991, në një kohë kur Shqipëria po përjetonte një transformim të thellë — ndonëse tepër i vonuar — politik, ekonomik dhe shoqëror. Pas rënies së diktaturës dhe zgjedhjeve “pluraliste” të vitit 1991, vendi ishte në kërkim të një orientimi të ri strategjik drejt Perëndimit demokratik. Prania e ambasadorit amerikan në Tiranë nuk ishte thjesht një akt diplomatik. Në një mënyrë, ajo simbolizonte, më në fund, rikthimin e Shqipërisë në komunitetin euro-atlantik. Me praninë e tij në Tiranë, Ambasadori Ryerson nuk përfaqësonte vetëm qeverinë e Shteteve të Basshkuara. Ai përfaqësonte, njëkohësisht, edhe kthimin e një aleati historik të Amerikës, në një vend që për gati gjysmë shekulli kishte jetuar nën izolimin e një prej diktaturave komuniste më të ashpra të Evropës. Në vitet e para të tranzicionit, ambasada amerikane në Tiranë u kthye në një simbol shprese e lirisë e demokracisë për shumë shqiptarë. Për një popull që për dekada kishte dëgjuar vetëm propagandën anti-amerikane të regjimit komunist të Enver Hoxhës. Fakti që flamuri amerikan valëvitej sërish në kryeqytetin e shqiptarëve, kishte një domethënie të thellë politike dhe morale, për shumë shqiptarë.

Në fillim të misionit diplomatik të Z. Ryerson, ambasada amerikane në Tiranë ishte ende në fazën e organizimit të diplomacisë së re amerikane në Shqipëri, pas një shekulli mungesë. Përpara mbërritjes së Ambasadorit Ryerson, përfaqësia amerikane drejtohej nga diplomati Christopher R. Hill, si i ngarkuar me punë. Por ishte ardhja e ambasadorit të parë amerikan, Z. Ryerson, ajo që shënoi institucionalizimin e plotë të marrëdhënieve mes dy vendeve tona. Gjatë mandatit të tij (1991–1994), Z. Ryerson u përball me një periudhë të trazuar për Shqipërinë dhe për shqiptarët: krizë ekonomike, emigrim masiv, tensione politike dhe sfida të mëdha në ndërtimin e atyre që preceptohshin si institucionet e ardhëshme demokratike në atë vend. Mirëpo, megjithë vështirsitë, ishte diplomacia amerikane në këtë periudhë që u bë një nga mbështetjet kryesore për stabilitetin dhe reformën demokratike, sado të brishtë, në Shqipëri. Për shumë shqiptarë, prania e Shteteve të Bashkuara në Tiranë në fillim të viteve ’90 kishte edhe një domethënie simbolike më të thellë. Sepse, prania zrytare amerikane në Tiranë, përfaqësonte jo vetëm një aleancë politike, por edhe shpresën për një të ardhme të lirë, demokratike dhe të integruar të Shqipërisë në botën perëndimore. Një ëndërrë shekullore, kjo e të gjithë shqiptarëve pa dallim, me përjashtim të diktatorit komunist Enver Hoxhës dhe apologjetëve të tij ndër vite e dekada e deri në ditët e sotëme, fatkeqsisht.

Në këtë kuptim, ambasadori William Ryerson mbetet një figurë historike në kapitullin e ri të marrëdhënieve shqiptaro-amerikane të fund shekullit të kaluar. Një kapitull që filloi pas shembjes së Murit të Berlinit dhe rënies së komunizmit zyrtar në Evropën Qendrore e Lindore, përfshirë Shqipërinë, por një vend që pas një tranzicioni të pafund e që duket se vazhdon të formësojë politikën dhe orientimin strategjik të Shqipërisë edhe sot. Emërimi i ambasadorit të parë amerikan në Tiranë pas rivendosjes së marrëdhënieve midis dy vendeve, William Edwin Ryerson, mishëroi këtë shpresë. Por historia e tranzicionit të stërgjatur shqiptar po tregon se mbështetja ndërkombëtare, përfshirë mbështetjen e pa kursyer amerikane për liri e demokraci të shqiptarëve, nuk mjafton nëse vendi nuk ndërton vetë institucione të forta të lira, demokratike e të pavarura me një kulturë të përgjegjshme politike.

Sot, në përvjetorin e 35-vjet të rivendosjes së marrëdhënieve shqiptaro-amerikane, Shqipëria ende përballet me sfida të mëdha serioze, politike dhe ekonomike. Me një korrupsion gjithëpërfshirës që kërcënon në themel demokracinë shqiptare, sado të brishtë, si dhe antarësimin e Shqipërisë në të gjitha organizmat euro-atlantike, por mbi të gjitha kërcënon antarësimin e plotë të saj në Bashkimin Evropian.

Përvjetorët, si ky, normalisht, janë data që duhen kujtuar, por duhet të shërbejnë gjithashtu edhe si raste reflektimi se ku ishte në vitin 1991 dhe ku është Shqipëria sot. Situata e sotëme në Shqipëri, 35-vite më vonë, për shumë shqiptarë mbetet një zhgënjim historik i shpresave të tyre për një agim sado të brishtë demokratik – megjithë premtimet dhe shpresat e atij monenti historik të vitit 1991. Megjithkëtë, ardhja e ambasadorit Ryerson 35-vjet më parë në Shqipëri nuk duhet të shikohet vetëm si një akt diplomatik i zakonshëm, por edhe si një shenjë se, më në fund, historia ose fati po i jepte Shqipërisë një mundësi të re, për një fillim të ri.

Në dekadat që pasuan, partneriteti midis Shqipërisë dhe Shteteve të Bashkuara u shëndrrua nga një marrëdhënie diplomatike në një aleancë strategjike. Uashingtoni, ndërkohë, mbështeti transformimin demokratik të Shqipërisë, reformat ekonomike dhe ndërtimin e institucioneve. Gjatë viteve, ndihma amerikane kontriboi në zhvillimin e shoqërisë civile, forcimin e institucioneve demokratike dhe orientimin e vendit drejt integrimit euro-atlantik. Një nga momentet më të rëndësishme të këtij partneriteti strategjik ishte anëtarësimi i Shqipërisë në NATO në vitin 2009, një hap historik që konfirmoi vendin e saj në komunitetin euro-atlantik. Në këtë 35-vjetor të rivendosjes së marrëdhënieve — megjithë uljet e ngritjet gjatë viteve — Shqipëria mbetet një nga vendet më pro-amerikane në botë. Populli shqiptar ka treguar vazhdimisht një respekt dhe mirënjohje të thellë për Shtetet e Bashkuara dhe për vlerat që ato përfaqësojnë.

Por le të jemi të sinqertë me veten dhe me miqët historikë të Kombit shqiptar, se e njëjta gjë nuk mund të thuhet në këtë përvjetor për klasën politike shqiptare që ka sunduar shqiptarët këto tre dekada. Falë kësaj klase politike shqiptare, pavarësisht dekadave të partneritetit me Shtetet e Bashkuara, Shqipëria vazhdon të përballet me korrupsion të rrënjosur, institucione të brishta dhe polarizim të thellë politik. Premtimi i demokracisë dhe shpresat që frymëzuan momentin historik të marsit 1991 janë zbehur keqas nga një kulturë politike që vendos pushtetin mbi përgjegjësinë dhe interesat partiake mbi interesin kombëtar.

Forca e marrëdhënieve Shqipëri-SHBA nuk duhet të matet vetëm me vizita diplomatike, shkrepje fotografishë, e madje as me bashkëpunim ushtarak, apo me deklarata zyrtare. Ajo duhet të reflektohet edhe në cilësinë e qeverisjes, në sundimin e ligjit dhe në besueshmërinë e institucioneve demokratike në Shqipëri. Shtetet e Bashkuara kanë mbështetur vazhdimisht reformat që synojnë forcimin e drejtësisë, jo gjithmonë të suksesshme dhe luftën kundër korrupsionit. Por në fund të fundit, përgjegjësia për ndërtimin e një demokracie funksionale i takon vetë shqiptarëve. Asnjë partneritet ndërkombëtar, sado i fortë të jetë, nuk mund të zëvendësojë integritetin politik dhe përgjegjësinë institucionale brenda vendit.

Nëse Shqipëria shënon këtë 35-vjetor të rivendosjes së marrëdhënieve me Shtetet e Bashkuara, një pikë reflektimi duhet të jetë mesazhi i qartë se aleanca me Amerikën nuk është vetëm një aset diplomatik por është edhe një angazhim moral dhe politik ndaj vlerave demokratike, në përgjithsi. Sepse fryma e rivendosjes së marrëdhënieve diplomatike SHBA-Shqipëri (1991) ishte, mbi të gjitha, një frymë shprese — shpresa se Shqipëria do të ndahej, njëherë e mirë, nga e kaluara e diktaturës komuniste dhe prirjeve autoritare të qeverisjes me shpresën të vitit 1991, se do të ndërtonte një shtet të lirë, të drejtë dhe demokratik. 35-vjet më vonë, kjo shpresë mbetet ende gjallë. Por ajo kërkon më shumë përgjegjsi politike, morale dhe kombëtare nga klasa aktuale politike shqiptare, sidomos sa i përket lirisë së shtypit dhe pavarësinë e institucioneve shtetërore, sidomos enteve të drejtësisë.

Pyetja që mbetet aktuale edhe sot e kësaj dite është e thjeshtë, por thelbësore për të ardhmen e lirisë dhe demokracisë në Shqipëri e që është: A e ka shfrytëzuar, plotësisht, Shqipëria dhe klasa politike e saj e tre dekadave të kaluara atë mundësi historike që iu dha shqiptarëve në fillim të viteve ’90? Për mendimin tim, pas 35 vitesh partneriteti strategjik dhe politik me Shtetet e Bashkuara, Shqipëria mbetet pa përgjigjen thelbësore për të ardhmen demokratike të saj e që është: nëse është e aftë të dëshmojë se mund të ndërtojë një demokraci të qëndrueshme, të denjë për besimin e shqiptarëve dhe për mbështetjen që Shqipëria dhe shqiptarët kanë marrë nga aleati i tyre më i rëndësishëm strategjik gjatë 35-viteve – përfshirë mbështetjen e Kosovës — por dhe më heret në historinë e Kombit shqiptar — Shtetet e Bashkuara të Amerikës! Fatkeqsisht, kjo pyetje sot nuk ka një përgjigje të prerë, por ama mbetet thelbësore për vazhdimin e miqësisë dhe të bashkpunimit strategjik midis Kombit amerikan me Kombit shqiptar sot dhe për 35 vite të tjera e më gjatë.

Frank Shkreli

*Frank Shkreli, ish-Drejtor i VOA-s për Euro-Azinë dhe anëtar i delegacionit të parë diplomatik të SHBA në Tiranë, mars/prill, 1991

Ambasadori William (Bill) Ryerson (21 Dhjetor, 1991 – 13 Tetor, 1994)

Në ceremoninë historike të nënshkrimit të Memorandumit të Mirëkuptimit për rivendosjen e marrëdhënieve diplomatike SHBA-Shqipëri me 15 mars, 1991, i cili rivendosi marrëdhëniet diplomatike midis dy vendeve, Ndihmës Sekretari i Shtetit për Çështjet Evropiane dhe Kanadeze, Raymond G.H. Seitz, ka thënë:

“Marrëdhënia midis vendeve tona daton që nga vitet e para të këtij shekulli, kur Presidenti (Woodrow) Wilson i ofroi mbështetjen amerikane shtetit të ri shqiptar. Marrëdhënia nuk u harrua kurrë nga mijëra amerikanë me origjinë shqiptare…të cilët mbajtën kontakt me atdheun e tyre gjatë gjithë këtyre viteve”.

Një grup shqiptaro-amerikanësh në Departmentin e Amerikan të Shtetit me rastin e betimit të Ambasadorit William (Bill) Ryerson para se të nisej për në Shqipëri

Antarët e delegacionit të parë diplomatik të Shteteve të Bashkuara, arrijtën në Tiranë pa vonesë, një javë pas nënshkrimit të Memorandumit për rivendosjen e lidhjeve diplomatike midis dy vendeve tona, 15 mars, 1991. (Mungon në foto anëtari i delegacionit Richard T. Muller)

Ambasadori i parë i Shteteve të Bashkuara anë Tiranë, William Ryerson, (21 Dhjetor, 1991 – 13 Tetor, 1994) me një grup shqiptaro-amerikanësh në një pritje në Kongresin e Shteteve të Bashkuara të Amerikës

——————————————-

Mesazhi i plotë iAmbasadorit të parë të Shteteve të Bashkuara në Tiranë, Z. William Ryerson – 5-vjet më parë — në (30 vjetorin, 2021) e rivendosjes së marrëdhënieve me SHBA botuar, me atë rast, në faqen zyrtare të Ambasadës amerikane në Tiranë:

“Teksa festojmë 30-vjetorin e rivendosjes së marrëdhënieve diplomatike është mirë të kujtojmë veprimet e ndërmarra nga zyrtarë në të dyja vendet tona, të cilët e bënë të mundur atë. Ndërsa Shqipëria nisi të dilte nga makthi i saj kriminal i vetëimponuar Stalinist, njerëz të guximshëm atje lëvizën për të bërë atë rilidhje të mundur.

Po ashtu në SHBA zyrtarë të mençur në DASH dhe enteve të tjera të administratës sonë, vendosën të lënë menjëanë dekada të tëra fyerjesh të drejtuara ndaj nesh dhe gjithashtu të shfrytëzonin hapësirën e krijuar. Shërbimi shqiptar i Zërit të Amerikës luajti një rol kritik qoftë në përcjelljen e informacionit të saktë në Shqipëri, ashtu edhe në monitorimin e zhvillimeve atje dhe ndarjen e atij informacioni me Uashingtonin zyrtar. Ekipi i parë i përfaqësuesve të SHBA mbërriti në Tiranë përpara zgjedhjeve të para pluraliste, në mars 1991.

Unë mbërrita në fund të prillit, me qëllimin për të ndenjur një apo dy muaj, derisa stafi i përhershëm i ambasadës të zgjidhej dhe të caktohej. Ditën e nesërme shkova për një takim kortezie në Ministrinë e Jashtme. Kur atje më thanë se nuk do të lejohesha të ndiqja seancat e Parlamentit. Mëngjesin e nesërm mora një telefonatë e cila më njoftonte se mund të merrja pjesë edhe se mund merrja edhe përkthyesin. Arrita në përfundimin se aty ku mund të kishte ndopak rezistencë, do ia vlente të shtyja për të kapërcyer.

Një nga momentet më domethënëse ndodhi gjatë vizitës Baker. Teksa sekretari fliste, unë po qëndroja siç duhej. Pranë makinave të autokolonës, pas një polici të vrazhdë, ndërsa Baker tha “Ne jemi ne ju dhe ju jeni me ne”, pashë një lot rrëshkiste në faqen e atij polici. Rreth 10% e popullatës ishte atë ditë në sheshin “Skëndërbej”. Ata treguan më në fund se mund të mblidheshin për diçka tek e cila besonin në vend që të dilnin të urdhëruar nga autoritetet vendase.

I kam ndjekur zhvillimet në Shqipëri prej daljes sime në pension dhe, nga sa shoh, vazhdoj të jem i bindur se Shqipëria është në rrugën e duhur. Pengesat, përfshirë edhe fatkeqësitë natyrore është e pashmangshme. Por me bashkëpunim ato mund të kalohen. “Uroj suksese në rrugën e vështirë drejt demokracisë. Mirë u dëgjofshim”, ka përfunduar mesazhin e tij Ambasadori Ryerson — 5-vjet më parë — me rastin e 30-vjetorit të rivendosjes së lidhjeve diplomatike Uashington-Tiranë.

Ambasada e SHBA-së në Tiranë është një ndërtesë e bukur në stil kolonial italian e ndërtuar në vitet 1920. Historikisht, është ndërtesa e parë diplomatike në botë, ndërtuar nga Departamenti Amerikan i Shtetit për të qenë një Ambasadë. Misioni italian në Tiranë e përdori atë gjatë periudhës komuniste kur SHBA nuk kishte marrëdhënie diplomatike me Shqipërinë. Ndërtesa që nga viti 1991 është rinovuar dhe tani aty strehohen shumë agjenci të Qeverisë së SHBA-së të përfaqësuara sot në Shqipëri.

Gjon Buzuku, nga cikli “Humanistë të hershëm shqiptarë shek XV-XVIII”

March 11, 2026 by s p

Letërsia e hershme shqiptare, që më parë ka folur latinisht, në kontekstin e njohur mesjetar evropian, me “Mesharin” e Buzukut flet shqip. Ai ka hyrë tashmë, në këtë stad të njohjes sonë, si vepra e parë e shkruar në gjuhën tonë, si monumenti më i vjetër i kulturës shqiptare në gjuhën shqipe. Tashmë dihet që për Buzukun dhe jetën e tij personale kemi vetëm të dhënat që nxjerrim nga pasthënia e “Mesharit”. Aty marrim vesh se ishte prift katolik, famullitar i një kishe.

Librin e shkroi apo e shtypi nga 20 marsi 1554 gjer më 5 janar 1555. Ishte nga Veriu, sepse vepra është shkruar në gegërishten veriperëndimore. Nuk dihet as ku lindi, ku punoi dhe ku e shtypi veprën e tij. Edhe në gjendjen në të cilën kanë arritur studimet tona letrare në të gjithë hapësirën shqiptare shumë prej pyetjeve kanë mbetur të hapura dhe pa një zgjidhje përfundimtare. Problemi i parë që është shtruar për diskutim është fakti, a përbën ky libër, të parën vepër në gjuhën tonë. Mendimet e dhëna nga studiuesit pajtohen me mendimin se duhet patjetër të ketë patur një traditë më të hershme të shkrimit shqip. Dëshmi për këtë sillen dokumentet e para të shqipes, pohimi i Brokardit (Guliem Adae) që flet më 1332 për ndryshimin e gjuhës shqipe nga ajo latine, por përdorimin e alfabetit latin në të gjithë libat e tyre.

Arsyetimet e F. Konicës dhe më pas të E. Çabejt e lënë tashmë të hapur për zbulime të reja shtegun në të ardhmen, sadoqë E. Çabej mendon se me trajtën e vet si një vepër e tërë, libri i Buzukut mund të jetë i pari, siç pohon vetë autori. Por Prof. Eqrem Çabej, nisur nga niveli i njohjes shkencore, ka pohuar për të se ai është në të njëjtën kohë një fillim dhe vazhdim i madh.

Studiuesi Rexhep Qosja ka hedhur idenë se është e vështirë me zhvillimin që kishin shqiptarët në trojet e tyre në Mesjetë t’i kenë fillimet e gjuhës së tyre të shkruar dy a më shumë shekuj më vonë se kroatët, malazezët, bullgarët e serbët dhe duke iu referuar supozimit të E. Çabejt, ai pohon “dhe në qoftë fillim, është fillim i madh, dhe në qoftë vazhdim, është vazhdim i madh”. Po kështu një nga problemet më të diskutueshme është edhe ai i vendit të botimit. Disa mendojnë se është botuar diku brenda trojeve shqiptare ose në Shqipërinë Venedikase, të tjerë mendojnë në Itali e më shumë në Venedik ku ishte shtypur edhe “Rrethimi i Shkodrës” i Barletit. Por nuk kanë munguar edhe supozimet që libri të jetë botuar diku në Mal të Zi apo Kroaci. Për vendin ku mund të jetë botuar në Shqipëri është folur për Shkodrën, Durrësin, Tivarin dhe Ulqinin. Më shumë ka të ngjarë që libri të jetë botuar në Ulqin e sidomos në Tivar.

Këto qytete dhe viset përreth ranë në duart e turqve vetëm në 1571 dhe deri në atë kohë, u kishin shpëtuar rrënimeve që pësuan qytetet e tjera. Tivari atë kohë ishte një qendër e rëndësishme fetare e kulturore, seli argjipeshkvie prej disa shekujsh. Në bregdetin e Adriatikut verior në shekullin e 16-të ka pasur tipografi të qëndrueshme por edhe punishte të lëvizshme. Një e tillë mund të ketë qenë në Tivar apo Ulqin. Fshatrat e Krajës e të Shestanit ndërmjet Shkodrës e të Ulqinit, me të folmet e të cilave ka mjaft afri gjuha e Buzukut, ishin në këtë kohë nën protektoratin e Venedikut. Kështu Buzuku mund të ketë punuar nga Kraja e Shestani, pra në Shqipëri, e librin ta ketë botuar në Tivar.

Ky supozim përkon edhe me faktin që diktohet në “Meshar”, se autori Buzuku ka qenë në kontakte kulturore me Venedikun, sllavët e Dalmacisë e të Bosnjes. Nga ana tjetër, arsyetimi se libri mund të jetë botuar në Venedik nuk mund të hidhet poshtë. Nga ky libër i parë i letërsisë shqipe njihet vetëm një kopje, që ruhet në Bibliotekën e Vatikanit. E zbuloi së pari Gjon Nikollë Kazazi nga Gjakova më 1740. Pasi humbi për afër dy shekuj, u diktua sërish me interesimin e arbëreshit Pal Skiroit, më 1910. Kopja e vetme që na ka arritur, është e mangët e jo e plotë. Nga 110 fletë që ka pasur libri ose 220 faqe, me nga dy kolona shkrimi faqja, ka vetëm 94 fletë. Mungojnë ndër të tjera tetë fletët e para ndër to edhe fleta e ballit me titullin, vendin e botimit dhe mundet ndonjë parathënie apo shënim i autorit. Anës kolonave ka të shkruara me dorë nga meshtarë që e kanë pasur në duar, fjalë të shkëputura shqip, latinisht, italisht, emra e fraza të shkurtra. Nga këto shihet se vepra ka qenë në përdorim të gjerë ndër meshtarët e Shqipërisë. Libri përmban lëndë të ndryshme fetare, meshët e të kremteve kryesore të vitit, komente të librit të orëve ose të lutjeve, pjesë nga Bibla, pjesë të ritualit e të katekizmit. Meshari zë afërsisht dy të tretat e vëllimit. Kemi të bëjmë kështu me përkthimin e pjesëve kryesore të liturgjisë katolike, me lëndën që i nevojitet meshtarit në praktikën e përditshme të shërbimit kishtar. Kjo gjë ka rëndësi të veçantë.

Nisma e Buzukut, që merr përsipër përkthimin e pjesëve të liturgjisë, është përpjekje për të futur gjuhën shqipe në kishë. Është fjala për Mesjetën e vonë dhe pragun e Rilindjes në Evropë, kur kjo dukuri shënonte vërtet progres por ende të paligjëruar. Shekulli XVI kur botohej “Meshari” ishte shekulli i Reformës Protestane në Evropë dhe i Kundërreformës që ndërmori Kisha Romane. A ishte “Meshari” produkt apo nën efektet e Reformës, që u përhap në Evropën Qendrore, qe erdhi deri në Kroaci e Dalmaci, apo ishte produkt apo nën efektet e Kundërreformës? Ky problem është shtruar që në vitet ’30 të shek. XX nga dy albanologë të huaj, nga Mario Roque, francez, dhe Giuseppe Valentini, italian. I pari mendon se libri nuk është botuar nën ndikimin e drejtpërdrejtë të Romës, kurse i dyti mendon të kundërtën.

Pas Luftës së Dytë Botërore studiuesit u ndanë në tre grupe: në ata që librin e shohin të jetë shkruar e botuar nën influencën e Reformës (Dh. S. Shuteriqi, I. Zamputi), ose që nuk mbajnë një qëndrim të prerë e pa ekuivoke (M. Domi, I. Rugova) dhe së treti kishte studiues që mendonin se libri i Buzukut është shkruar në pajtim me Kundërreformën (E. Çabej, K. Ashta, etj.). Të parët mbështeten në faktin se me Reformën u bë normë përkthimi në gjuhët e folura popullore të liturgjisë katolike si dhe atë që thotë Buzuku në pasthënien e veprës “Desha me zdritun mendjen e atyne që më ndiglojnë”, sepse sipas tyre zdrtija, ndriçimi i vetëdijes ishte bërthama e Reformës në Evropë. Ndërsa të dytët e shohin veprën në pajtim me Kundërreformën për vetë kohën kur u botua, çfarë koincidon me Koncilin e Trentit që konsolidoi disa lëshime në përdorimin e gjuhëve popullore në shërbesat kishtare, të imponuara nga shtrirja e Reformës, si dhe nga lutja për Papën që nuk mungon në veprën e Buzukut. Që libri u përfshi në listën e inkuizicionit, këta studiues nuk e pranojnë për faktin se ajo listë nuk njihet dhe ruajtja e saj në Vatikan në një kopje të vetme mund të dëshmojë jo ndjekjen e asgjësimin, por përkujdesjen për ruajtjen e saj.

Sidoqoftë problemi është i vështirë për t’u zgjidhur deri në fund. Po pavarësisht nga rrethanat e jashtme, faktorë përcaktues kanë qenë rrethanat e brendshme. Vepra e Buzukut nuk është pa lidhje me këto ngjarje. Jo rrallë në studimet tona është vërejtur iluzioni që kërkon, që shkasin ose origjinën e atyre veprave që shënojnë ngjarje në kulturën tonë kombëtare ta kërkojë diku jashtë trojeve tona.

Përpjekja dhe vepra e Buzukut, e këtij eruditi arbër, pa dyshim që është e lidhur me faktorët e jashtëm, por gjithsesi ato mbeten faktorë dytësorë. Për përparësinë e faktorëve të brendshëm, që hedhin dritë në vazhdimësinë e një tradite më të hershme etnokulturore, flasin edhe vëzhgimet në veprën e Buzukut si dhe pasthenia e veprës, ku ai deklaron se ia ka hyrë kësaj nga dashuria për botën tonë si dhe nga shqetësimi se ende nuk ka në gjuhën shqipe diçka nga Shkrimi i Shenjtë, çka flet më së miri për lidhjen e Buzukut me popullin dhe vendin e vet. Vepra e Buzukut nuk është pa lidhje të brendshme me veprën e humanistëve të tjerë shqiptarë, jo aq për hapësirën gjeografike të veprimit që afron atë me Barletin, Beçikemin nga Shkodra, me Dhimitër Frëngun nga Drishti apo me Marin Segonin që kishte jetuar në Ulqin, sa për elementet humanistë etnokulturorë që i bashkojnë. Por përveç faktorëve të jashtëm, që ushtronin ndikimin përmes ideve humaniste, prania e të cilave vërtetohet tashmë edhe në zonat veriperëndimore dhe sidomos bregdetare të Gadishullit të Ballkanit, tiparet e të cilave gjenden edhe në veprën e shkrimtarit tonë të hershëm, të cilat ia rritin vlerat veprës së tij, vërehen edhe tipare që lidhen me faktorë të brendshëm.

Vepra e Buzukut e krahasuar me veprën e humanistëve të tjerë zbulon lidhje dhe vijimësi edhe në një plan të brendshëm si vazhdim i afirmimit të personalitetit të popullit tonë, i vetëdijes së tij. “Meshari” me lëndën liturgjike që përmban, që hyn në ritualin kishtar, i hartuar dhe i botuar në një truall ku krishtërimi roman ndeshej me ortodoksinë bizantine, në rrethana et trysnisë së fesë që sillte pushtuesi osman, përfaqësonte pa dyshim prirjen historikisht progresive për një kishë në gjuhën shqipe, çfarë shprehë krahas të tjerave edhe atë shtysë të brendshme për institucionalizimin e mvehtësisë së kombësisë. Si e tillë vepra e Buzukut nuk lindi në një truall të zbrazët, jo vetëm nga pikëpamja gjuhësore, por ajo që ka rëndësi më tepër është se vepra lindi si produkt i ndjenjave dhe vetëdijes së formuar të etnosit. Libri i Buzukut është shkruar në alfabetin latin të tipit gjysmë gotik që përdorej në Italinë Veriore. Por autori përdor edhe pesë shkronja të posaçme për tinguj të shqipes që nuk i ka latinishtja. Këto pesë shkronja ngjasojnë me shkronja të alfabetit cirilik të sllavëve të jugut. Studiuesit mendojnë se alfabeti i përdorur nuk duhet të jetë krijuar prej tij, sepse autori nuk flet për vështirësi në krijimin e tij. Ai duhet të ketë ndjekur një traditë më të vjetër, së cilës mundet t’i ketë sjellë modifikime.

Sido që të jetë, ai është i pari, me sa dimë deri tani, në një gjurmët e traditës së vjetër, nis një traditë të re të shkrimit shqip, tashmë në një vepër të tërë. Ndjenjat patriotike të Buzukut dallohen jo vetëm në përpjekjen për të futur gjuhën shqipe në shërbesat fetare por edhe në vetë idenë dhe realizimin e të shkruarit të një libri shqip në rrethanat e shekullit të parë të robërisë turke.

Ato dallohen edhe përmes tekstit të librit, por edhe të pasthënies që shpreh bindjet e shkrimtarit. Ai në tërë librin e tij tregon se është i frymëzuar nga dashuria për gjuhën shqipe dhe popullin e vet. Librin, siç shprehet në pasthënie, e ka shkruar duke parë se nuk kishte në shqip ndonjë gjë të përkthyer nga Shkrimet e Shenjta dhe nga dashuria që ndjente për bashkatdhetarët për të ndritur mendjet e tyre. “U Dom Gjoni, i biri i Bdek Buzukut, tue u kujtuom shumë herë se gluha jonë nukë kish gja të ndigluem në Shkruomit të Shenjtë, nësë dashunit së botës sanë, desha me u fëdiguë, përsa mujta me ditunë, me zdritunë pak mendjet e atyne që të ndiglonjinë”.

Ndër lutje ka vënë një uratë me të cilën i drejtohet Zotit për të ruajtur Shqipërinë prej murtajës “Gjithë popullinë e krështenë ndë Arbanit atë murtajet largo, Ty të lusmë o Zot”. Është për t’u dalluar dhe ajo që ndër meshë ka përfshirë meshë që u përkasin shenjtorëve që ishin popullorë në Shqipëri si Shën Mëhilli, Shën Gjergji, Shën Qurku etj.

Vepra e Buzukut është vepra e parë e letërsisë sonë, prodhimi para saj nuk njihet. Ajo na shfaqet me një gjuhë të punuar, me fjalor relativisht të pasur dhe me ortografi të stabilizuar e konsekuente, rezultat i traditës të mëhershme letrare të shkrimit shqip dhe i mjeshtërisë së autorit. Buzuku me sa kuptohet, sipas studiuesve, ka punuar mbi tekste latinisht, italisht e serbo-kroatisht. Përkthimi i pjesëve të Biblës, që përmban, nuk ishte një punë e lehtë. Me gjithë vështirësitë, përkthyesi ia ka dalë në krye të japë shpesh një përkthim të lirë, pa ngurruar të bëjë edhe ndonjë ndryshim në tekst. Shkruan rrjedhshëm, pa ndërtime të ndërlikuara. Me përmasat që ka kjo vepër e Buzukut ai është dokument i rëndësishëm i gjendjes së shqipes në atë kohë, me tekstin në llojin e vet, ai na flet në mënyrë të gjallë për përpunimin e gjuhës së folur në gjuhë të shkruar por në të njëjtën kohë edhe për përpunimin e saj letrar në shprehjen e teksteve të shenjta. Ai ka ditur të nxjerrë nga thesari i gjallë i shqipes mesjetare atë që i nevojitet dhe me brumin vetjak të saj të gatuajë një lëndë si ajo e “Mesharit”. Në stilin e tij që është stili i kohës por edhe i karakterit të tekstit fetar, ai shpesh merr liri shprehjeje. Dallohen tek Buzuku fjalitë e ngjeshura me çifte sinonimesh si dhe me kundërvënie stilistike si dhe me mjaft togje të qëndrueshme.

Interesant na del shkrimtari në stil të tij dhe në mënyrën se si disa shprehjeve u jep formë pyetjeje dhe anasjelltas, por edhe në monologët e dialogët e zhdervjellët tipikë për stilin bisedor-letrar. Studuesit kanë hulumtuar mbi bazën e metodës krahasuese për përcaktimin e poezive origjinale dhe të përkthyera në veprën e Gjon Buzukut. Siç del nga shqyrtimi i lëndës që përmban libri, vërejnë studuesit, nuk mund të flitet për ndonjë tërësi të teksteve liturgjike, por vetëm për pjesë të tëra të tyre. Në këtë seleksionim të tekstit burimor kanë gjetur shprehje shija e përkthyesit të shkolluar dhe krijues që mbështetet në poetikën e tij mbi tekstet më të bukura liturgjike të kohës, duke përfshirë këtu psalmet, himnet, uratat dhe “Kangët”, siç i ka quajtur edhe vetë Buzuku si “Kanga e Zojsë” etj. Seleksionimi i Buzukut është bërë në dy drejtime, se pari ka të bëjë me ato poezi dhe urata që ishin në përdorim dhe ishin pronësuar në popull, së dyti seleksionimi ka të bëjë me zgjedhjen sa më të ngushtë të himneve, psalmeve dhe të prozës biblike.

Këndimi festiv i poezisë së kultivuar popullore kishtare (që do të lëvrohet më pas nga Budi dhe Variboba) në letërsinë e shkruar fillon me Buzukun. Konstatimet e E. Çabejt se: “të parët rudimente të një poezie në literaturën shqipe i gjejmë që më 1555 te Gj. Buzuku” studiuesit tashmë mbi bazën e krahasimeve tekstologjike, i kanë shtuar dhjetra poezi të kënduara nga ai vetë, të përkthyera, të përshtatura e të formësuara gjuhësisht. Në këtë rast autori i “Mesharit” vetëm sa ka bërë mbarështimin edhe përgatitjen e tyre për shtyp. Shumë prej tyre kanë qenë tekste të përsëritura në popull, dhe nuk mund të quhet tekst i përkthyer prej tij, siç ndodh me tekstin: “O Mëri hirlplote. Ama e përmëshirëshme ti neve n’armikut na defendo, n’ditët së mortesë sonë ti neve na përze. E bekuar je ti ndër gjithë grat, e bekuam frujtëtë e barkut tit”. Lutja “Lavdi i qoftë Atit, e Birit e Shpirtit Shenjtë” si dhe një formësim prej natyre të letërsisë popullore ka lutja “O ati ynë…”. Sado që këto këngë dhe urata nuk janë origjinale të Buzukut mbasë as përkthime të tij, por janë tekste mjaft karakteristike.

Përveç pasthënies, dhe të atyre pjesëve ku evokohet “Arbani” sikur dhe ato tekste ku jepen udhëzime për kryerjen e disa ritualeve fetare që janë tekste origjinale të Buzukut, poezitë dhe lutjet origjinale të Buzukut janë pak. Mund të veçohet dy lutje, ku hyn vetë si personazh. Është me rëndësi fakti se në to ai lutet për veten dhe për të gjithë njerëzit e tij, të qarkut të tij, që me siguri nuk kanë figuruar në librat e rrethit evropian. Po riprodhojmë njërën nga këto lutje të kthyer në gjuhën e sotme:
“Përze oratetë e mi
O Zot i të gjallëvet e i vdekunet
Shelbuesi i gjithëve
qi ti z do mortnë e të gjallinjë
ndiejmë u ty të lus
e m’i a fësë mua Dom Gjonit
E muo shkatrërro të shkruomitë
e gjithë mëkatet e mive
E ty t’u pëlqeym
përze oratetë e mi
qi u m ty përda
Zot, për muo
e për gjithë njerëzit të mi
n gjakut sim.
e për miq të mi
e për anëmiqt të mi
për të gjallët
porsi për të vdekunitë” (“Meshari”, fleta XIX)

Përveç tri fragmenteve të “Këngës mbi këngët”, të njezeteshtatë psalmeve të përkthyera nga teksti burimor latinisht dhe të dhjetëra uratave, ai ka përkthyer edhe disa himne në një përkthim të lirë. Nga poezitë e përkthyera kuptojmë se Buzuku nuk është një përkthyes i rëndomtë, por poet i frymëzuar. Talenti i tij shfaqet sidomos në poezinë “Kënga e Zonjës” (“Meshari”, f.XX). Duke patur parasysh rregullin që diferencat në strukturë në mes të tekstit biblik dhe letërsisë së mirëfilltë të Mesjetës kanë qenë gati të papërfillshme, është konteksti historik që i jep vlera letrare përkthimit të autorit tonë të hershëm, në një kohë kur Bibla konsiderohej një korpus vlerash të mirëfillta estetike. Veprimi i Buzukut për t’u sjellur shqiptarëve pjesë të Biblës, veprës më të përkthyer në rruzullin tokësor sot, për atë kohë shënonte një akt të madh civilizues, emancipues letrar e kulturor. Siç ka vënë në dukje filologu më i madh, prof. Eqrem Çabej në parashtrimin e prozave të ungjijve, por sidomos në ato të sakramenteve të shenjta, Buzuku përdor shumë fjalë dhe shtesa nga vetja. Kështu po të shihen pjesët që bëhen për pagëzimin apo për martesën në kishë, Buzuku ka krijuar dialogun duke përdorur si emër shembulli, emrin e vet. Në prozën origjinale të Buzukut ne gjejmë proza që ngjajnë me proverba popullore. Kështu është për shembull shprehja e Buzukut që në qoftë se shqiptarët do të jenë të devotshëm, do të zgjaten të vjelat deri në kohën e korrurave dhe të korrurat deri në kohën e të mbjellave. Kjo mënyrë të shprehuri metaforike flet për kulturën gjuhësore por edhe filozofike e letrare të autorit.

Buzuku është shkrimtar dhe krijues i mirëfilltë. Një përkthyes jo i zakonët. Vepra e tij është më shumë se fetare, liturgjike, është më shumë se vepër gjuhësore. Ajo është me vlera të jashtëzakonshme e të pazëvendësueshme jo vetëm në rrafshin e shqipes së kultivuar, por edhe në rrafshin më të gjerë të albanologjisë e të studimeve krahasuese ballkanike, po aq dhe me vlera letrare.
Gjon Buzuku është padyshim një nga kolosët e kulturës shqiptare. Ai është nismëtar i madh. Emri i parë i Bibliotekës së Gjuhës Shqipe “Meshari”, është monument kulturor, filozofik e fetar i një populli që do të sfidonte perandori të Lindjes e të Perëndimit. Ai është shprehje e vetëdijes së civilizuar të identitetit gjuhësor dhe kulturor etnik të shqiptarëve.

Prof.Dr.Fatbardha Fishta Hoxha
Dergoi: Besnik Fishta

DIELLEZIM VLERASH PATRIOTIKE NE KUJTIM TE FAMILJES JASHARI NE FIRENCE ITALI

March 11, 2026 by s p

Ishte një ditë marsi jo si të tjerat, këtu në zemrën e kulturës e artit italian, në Firence, Toskana, Itali. Ishte dita e fundit e javës, e Diel. Mirësisht u shoqërua me rreze dielli që po zgjonin limfën në dejet e gjallesave. Ishte një ditë që gjallëroi hareshëm, gëzueshëm, shqiptarët mergimtar nga krahina e Toskanës, nga vëllezerit e motrat tona, të ardhur nga Kosova martire, nga shqiptarët e Maqedonisë së Veriut, nga Çamëria e krahinat e ndryshme të maleve tani kësul bardha të rrethinave të Ulqinit, Podgoricës, Tuzit, arbëresh nga e gjithe Italia e të ftuar të shumtë. Ishte data 8 Mars 2026.

U mblodhëm, u bashkuam pikërisht këtë ditë, në këto mjedise të gjelbërta e arkitekturë peisazhesh mrekulluese për të marrun pjesë në manifestimin ‘’Kushtrimi i Lirisë,, përkujtmore e artistike për të nderuar, respektuar me përulësi, sakreficat ma të shejta, ma therroret të të gjithë atyre që flijuan jetën në themelet e lirisë, të familjes Jashari nga Prekazi i Kosovës në datat 5, 6 dhe 7 Mars 1998.

Aty ndodheshin vetëm 60 burra, gra, nuse dhe fëmijë, nga këto 57 ishin pjestar të familjes së madhe Jashari. Ato u rrethuan në befasi nga 600 policë e ushtar Serb të armatosur gjer në dhambë. Sa kaq filloi e ashpër lufta erë baroti, krisma pushkësh, mitralozësh, bombash, dhamb për dhambë, bajonetë për bajonetë, tytë për tytë, trup me trup, për jetë a vdekje. Beteja e përgjakshme, dritare në dritare, çati në çati, nga oborri në oborr, zgjati 36 orë, britmash, thirrjesh besa besë. Së fundi gjithëçka u la me gjak heronjsh e heroinash, u kthyen në gërmadha shtëpitë, avllia e gjithëçka. Nga kjo betejë me e përgjkshme se kurrë, ma heroikja se asnjë herë tjetër, fatmirësisht u gjet e gjallë nën këto gërmadha të njomura me gjak familjarësh vetëm Besarta Hamzë Jashari. Deshmitarja e vetme e një tmerri me një fund tragjik, të një beteje ma se heroike e legjendare ku u flijuan dëshmorët e parë të një lufte heroike që sapo kishte filluar me pjesmarrjen mbarë kombëtare.

Ishte amaneti i tyre, ishte besa e tyre e lidhur në ato tre shtëpi rrethuar me një avlli, ishtë ai heroizëm që zgjoi idene këtij manifestimi madhështor teje emocionues, zgjim shkulmesh dhe ndjenash atdhedashurie. Ky arriti të organizohej ma së miri nga Petrit Aliaj, President Nderi i Federatës, Dr. Ninfa Pema, Sekretare e saj dhe kryetari i komisionit për Mediat, Prof. Ndue Shabaku, të Federatës Kombëtare të Shoqatave Shqiptare në Itali – FNAI. Gjithashtu punuan pa pushim, me të gjitha energjitë fizike e mendore, për rreth dy muaj, vëllezërit Sami e Valon Kabashi, Artan Bakiasi dhe Erzen Mazreku të shoqatës ‘’Adriatiku,, në Firence.

Salla shumë e madhe, me karriket blu, u mbush plotë e përplotë, ku siç thuhet, nuk kishe ku hidhshe mollën. Dallgë emocionesh, shkulme krenarie shqiponjash, solli zani i ambël, i kthjellët i gazetarit të R.T. K. Faton Salihu, oratori, drejtuesi i programit të manifestimit.

Pastaj të gjithë në kambë kënduan hymnin kombëtar. Në tribunë, me plisin e bardhë në kokë u ngjit Kryetari i FNAI-it Granit Muçaj. Ai me një ligjeratë emocionuese, ku heroizmi, krenaria kombëtare, kujtesa për sakreficat kulmore të familjes Jashari, banë që dëgjuesit e shikuesit t’a ndiqnin me shumë kujdes dhe vemendshmëri. Pastaj përshëndeti të pranishmit Ambasadorja e Kosovës në kryeqytetin Italian, Roma, Z. Anila Shala.

Kur oratori ftoi në foltore, Lulëzim Adem Jasharin, pjesmarrësit u ngritën në kam me duartrokitje të fuqishme. Gjatë ligjerimit të djalit të heroit legjendar Adem Jashari, bulëzuan mendimet e shtruara gjithë urtësi, mençuri e flakërima heroizmi e patriotizmi mbarë kombëtar. Pas tij fjalën e mori Nënkryetari i Kuvendit të Kosovës, Ardian Gola ku theksoi ndër të tjera se lufta për çlirmin e Kosovës përfshiu mbarë kombin shqiptar, si dhe luftëtar nga Roma, Stambolli dhe Bukureshti. Pastaj foli Luljeta Çobani, përfaqsuse e Ambasadës të Shqipërisë në Milano ku përgëzoi pjesnmarrësit, përfaqësuesit nga Kosova Maqedonia e Veriut, arbëreshët dhe organizatorët e këtij manifestimi mbarë kombëtar. Alfred Bider vëllai i dëshmorit italian i cili ra heroikisht për çlirimin e Kosovës, Françesko Bider. Ai përshëndeti të pranishmit dhe theksoi vlerat e shumta të luftës për çlirimin e Dardanisë. Me shumë vëmendje, rrespekt dhe mirënjohje u degjua fjala e gazetarit të televizionit Shqiptar shqiptar Marin Mema. Pastaj ju afrua mikrofonit në foltore Z. Valon Kabashi përfaqësues i shoqatës ‘’Adriatiku.,, i cili përshkroi mjaft qartë betejën në Prekal me dashuri, krenari, dhimbje, por edhe me drithma emocionesh.

Ishin të pranishëm në këtë manifestim ngjyra flamujsh, kostumesh kombëtare nga mbarë shqipëria natyrale dhe atdhetar zemër zjarr nga të gjitha moshat. Duhet të shkruajm me shumë respekt, dashuri vellazërore për të qenurit midis këtij manifestimi madhështor, mbreselanes e vrullshmëri ndjenjash atdhetare Z. Adnan Azizi, Deputet i Kuvendit të Maqedonsë të Veriut sëbashku me Zëvendësministrin e Kulturës dhe Turizmit të Republikës të Maqedonisë së Veriut. Sadet Sulejmani. Gjithashtu na nderoi me pjesmarrjen e tij edhe Zëvendës Persidenti i lagjes 5, Rifredi në Firences, Franko Muzi. Dr. Alket Veliu ishte i pranishëm në manifestimin ‘’Kushtrimi i Lirisë,, si presidenti i Fondacionit ‘’Çamëria,, Në mes pjesmarrësve të shumtë ishte edhe Ornela Radovicka, drejtuese e Qendrës Albanologjike në Frasnite, Kalabri, Itali.

Emocione të pa përshkrueshme me rrëmbime duartrokitjesh të vazhdureshme ngjallën, krijuan, grupi artistik i fëmijëve të shkollës shqipe ‘’Zëri i Atdheut,, të Rexhe Milias, me president Z. Shaban Muça. Vallet e nxanësve veshur me kostume kombëtare u luajtën me plotë artë dhe elegancë, me shpirt atdhedashuri, e me mjaft mjeshtri. Grupi i valleve të shkollës shqipe me emrin e dy vëllezërve ‘’Adem e Hamëz Jashari,, nga qyteti i Peruxhias me president Abdulla Bufi, shoqëruar nga prindër dhe mësuse, një ndër ato edhe dibrania, libërshkruesja Emrie Skuka Mera. Njëra nga vajzat e kësaj shkolle recitoi një poezi ku shprehu me plotë art dhe dhimshuri akte heronjesh. Pastaj një grup nxanësish luajti dy valle kosovare me veshje kostumesh kombëtare teje emocionuese. Muzika dhe arti i të vallzuarit lëvizjet e shkathta, prekën ndjeshëm telat ma të holla të harpes të nndjenjave të shikuesve të shumtë.

‘’Ansambli i kangëve e valleve shqiptare,, me drejtor Jetmir Rexhepi të Republikës të Maqedonisë të Veriut u paraqit me kostume të larmishme popullore. Kangëtar të rinj me zanin e tyre melodioz, rrëmbyen vullnetshëm emocionet e pjesmarrësve në manifestim. Ato treguan, shprehën, vlerat qe mbart arti i të kënduarit e vallzuarit në forcimin e ndërgjegjes kombëtare si shtylla edukimi dhe zhvillimi. Vallet e luajtura me mjeshtri, dinamikë, njekohesisht me plotë levizje elegante rrëmbyen shikimet dhe vëmendjen e gjithë të pranishmëve në sallë. Kostumet popullore të përdorura nga breza të shumtë shqiptaresh zbukuronin vallatrët, duke ju dhanun një shkëlqim fytyrash e trupi gadi si nje madhështi hynjore. Shoqërimi i tyre me flamuj kombëtar sillnin një rrezatim të fuqishëm, drithërim emocionesh, njëkohesisht shprehnin lulëzimin e kësaj pasurie të madhe mbarë kombëtare.

Të pranishëm ishin kameraman dhe gazetar të Radio Telivizionit të Kosovës me drejtor Rilind Gërvalla. Ato filmuan gjithë manifestimin, ku mbizotroi ngjyra e kuqe e kostumeve dhe shqiponja dykrenare në flamuj. Ato i jepnin tribunës së çfaqjeve një bukuri joshëse, sigurisht edhe ekraneve të televizioneve të shikuesve të shumtë .

Me plotë shkathtësi, korrektësi e profesionalitet, filmuan gjithë veprimtarinë kulturore e artistike edhe radio televizioni ‘’Koha,, me pronar Amir Abdiu dhe drejtor teknik Adnan Selmani nga Republika e Maqedonise të Veriut. Misioni i tyre ishte transmetimi direkt i gjithë veprimtarinìsë të zjarrtë, ‘’Kushtrimi i Lirisë.,, ujvara emocionesh e shatravane ndjenjash krenarie kombëtare. Ato e realizuan të gjithën me shumë sukses duke çuar peshë zemrat e mijëre e mijëra shikuesve brenda dhe jashtë kufijve të shtetit të tyre.

Shtegëtuamm disa orë në kohët e lavdishme të së djeshmes e të së sotmes, amanete legjendash të Mujos e Halilit. Jetuam dashuri të drithshme për jetën duke andërruar e realizuar lirinë tonë, të fëmijëve dhe brezave që do të vijne plotë dritë, dashuri mamëdhetare. Gjithë këto që gëzojm sot janë arritur me mundime dhe sfilitje prometeriane, me flijime jetësh të shumta e sakrifica të tejskajshme. Të ruajm lirinë, amanetin e famijes Jashari me komandantin legjendar Ademin, duke zhvilluar ekonominë, kulturën, ruajtur traditat dhe punuar e jetuar sëbashku siç i ka hije shqiptarit.

Firence më, 09.03.2026 Mergimtari Dr. Selman Meziu

Zef Kolombi, mjeshtri i penelit dhe ngjyrave, një dritë e pashuar e artit shqiptar

March 11, 2026 by s p

Zef Kolombi lindi më 3.03.1907 në Sarajevë, atëbotë pjesë e Austro‑Hungarisë, në një familje me origjinë të përzier kulturore; babai i tij, Gjon Kolombi, ishte shqiptar nga Shkodra, ndërsa nëna, Franciska Hajdovnik, me origjinë sllovene dhe katolike, solli në jetë dy fëmijë — motrën Vera dhe Zefin. Fati i tij ishte i vështirë që në fillim: humbi babain në moshë të vogël në 1910 dhe një vit më vonë edhe nënën, duke i lënë jetimë të vegjël. Pas vdekjes së prindërve, Kolombi dhe Vera u rritën nën përkujdesjen e gjyshes së tyre në Shkodër, qytet me tradita të lashta kulturore dhe artistike, ku Zefi filloi edhe hapat e tij të parë drejt artit figurativ. Më vonë, pas vdekjes së gjyshes, kujdestar i tyre u bë nuni Sokrat Shkreli, i cili mbajti të rinjtë pranë vlerave të edukimit dhe traditës, duke i dhënë Zefit mundësinë të ushqente kohë pas kohe talentin e tij krijues nga fëmijëria.

Edhe pse i ri, Kolombi shfaqi një thirrje të jashtëzakonshme për pikturën dhe ngjyrën. Ai kreu shkollimin fillor në institucionet e hapura nga autoritetet austriake dhe më pas tre vjet në një shkollë jezuitësh në Shkodër, ku u formua ndjeshmëria e tij estetike dhe perceptimi i thellë vizual. Gjatë këtyre viteve ai punoi me përkushtim, ndoqi ekspozita dhe muzeume, punoi edhe për të mbijetuar — përfshirë punë si ndihmës‑këpucëtar dhe nëpunës në hotelin “Grand” — duke mos e ndalur kurrë ëndrrën e tij për artin.

Në 1929 Kolombi fitoi një bursë studimi shtetërore shqiptare, e mundësuar nën kujdesin e ministrit të arsimit, Hilë Mosi, një mbështetës i kulturës dhe arsimit në Shqipërinë e kohës, e cila i dha mundësinë për t’u regjistruar në Accademia di Belle Arti në Romë, Itali — një nga qendrat më prestigjioze të artit figurativ evropian. Gjatë studimeve në Romë ai ndoqi një trajnim rigoroz akademik në teknikat e pikturës, kompozicionit, perspektivës dhe dritës, duke realizuar punime të hershme që dëshmojnë një ngjizje midis traditës klasike dhe vizionit të tij personal, si vepra Nudo (1931), skicat dhe pamjet e qytetit romak që reflektojnë një sy të thellë studimi dhe një formë të pjekur artistike.

Pas përfundimit të studimeve në 1933, Kolombi u kthye në Shqipëri ku iu kushtua krijimit artistik dhe edukimit të brezave të rinj. Ai u emërua mësues i vizatimit në Shkollën Normale të Elbasanit, institucion ku shërbeu me dinjitet për rreth një dekadë, duke ushqyer tek nxënësit jo vetëm aftësi teknike, por edhe dashurinë dhe respektin për artin figurativ. Në vitin 1936 ai u martua dhe krijoi familje; nga martesa e tij lindi djali Juliani, dhe më vonë, nga një martesë e dytë, djali Gjovalini. Këto lidhje familjare u reflektuan në portretet intime të fëmijëve, ku perceptimi i karakterit dhe ndjeshmëria shpirtërore duken qartë, duke e ngritur portretin në dimension të thellë njerëzor.

Veprimtaria artistike e Zef Kolombit është e pasur dhe shumëdimensionale. Ai përdori materiale të ndryshme si vaj, kanavacë, karton dhe beze, por dalloi veçanërisht në pikturën me vaj, ku një paletë e pasur ngjyrash — e kuqe, kafe, e gjelbër dhe e bardhë — shpreh harmoni dritë‑hije, ndjeshmëri dhe një melankoli të hollë që e karakterizon artin e tij. Krijimtaria e tij përfshin një varg kompozimesh — peizazhe realistike që evidentojnë lidhjen me natyrën, natyra të qeta që ndriçojnë bukurinë e gjërave të thjeshta, portrete njerëzish me një perceptim të thellë të karakterit dhe emotivitetit, si edhe kompozime figurative që dëshmojnë një ekuilibër kompozicional dhe një gamë të pasur tonalitetesh.

Mes veprave të tij më të njohura renditen: Autoportreti (1947), një reflektim i sinqertë i artistit mbi identitetin e tij krijues; Rrënojat në Elbasan (1938), ku strukturat e shkatërruara ndërthuren me dritën dhe hapsirën si metaforë e kohës; Peisazh me buallica (1936‑1937) që tregon një hir natyror; Të korrat (1940) dhe Tri riska shalqi (1940) që pasqyrojnë peizazhin rural shqiptar me një ndjeshmëri lirikudramatike; portretet intime të fëmijëve si Portret Juliani (1946) që hap një dritare drejt personalitetit dhe botës së brendshme njerëzore. Skicat e tij, ku secila vijë dëshmon studim e vëmendje ndaj detajeve të formës, tregojnë një artist që shqyrton çdo nuancë të subjekteve të tij, duke shtuar kështu dimension akademik e të brendshëm në artin figurativ shqiptar.

Kolombi pati një ndikim të thellë në artin shqiptar të gjysmës së parë të shekullit XX. Që nga roli i tij në mësimdhënie, ku transmetoi elementë të rëndësishëm të traditës europiane të artit, e deri te interpretimi i ndjeshmërisë dhe realitetit shqiptar në pikturë, ai kontribuoi në formësimin e estetikës moderniste të pikturës shqipe dhe ushqeu dialogun midis traditës dhe inovacionit artistik. Kontributi i tij u vlerësua me tituj të lartë nderimi si Mësues i Merituar, Piktor i Merituar dhe, në dekadat e mëvonshme, edhe Piktor i Popullit, tituj që reflektojnë jo vetëm mjeshtërinë e penelit, por edhe ndikimin e tij të pashlyeshëm në formimin dhe zhvillimin e artit dhe edukimit artistik në Shqipëri.

Veprat e tij ruhen me kujdes dhe admirim në koleksionet e Galerisë Kombëtare të Arteve në Tiranë dhe në Galerinë e Arteve të Shkodrës, si edhe në koleksione private, ku ato vazhdojnë të jenë objekt studimi, admirimi dhe frymëzimi për brezat e artistëve dhe dashamirësve të artit. Përmes këtyre tablove, shpirtërore dhe teknike, Kolombi vazhdon të dialogojë me shekullin XX dhe të transmetojë mesazhe estetike, historianike dhe humane.

Megjithatë, dy vitet e fundit të jetës ai u përball me sëmundje të rënda si asma dhe tuberkuloz, që penguan krijimin e veprave të reja dhe vështirësuan aktivitetin e tij artistik. Më 23.01.1949 Zef Kolombi u nda nga jeta në Shkodër, duke lënë pas një trashëgimi të pashlyeshme arti dhe kulturë, një testament të ndjeshmërisë, pasionit dhe talentit që e vendos emrin e tij në historinë e artit shqiptar si një gur i themelit të pikturës kombëtare, një dritë që ndriçon shpirtin, imagjinatën dhe vlerat artistike të të gjithë atyre që e vlerësojnë artin me pasion dhe me thellësi.

Gjon F. Ivezaj

ARSIMI NË GJUHËN LATINE NË TROJET SHQIPTARE

March 11, 2026 by s p

Dr. Nikollë Loka/

Konstandin Jeriçek konstanton se shqiptarët në Mesjetë paraqiten si popullsi e vjetër e krishterë, me kulturë më shumë qytetare, e cila është më afër grekëve dhe romanëve dalmatinë sesa serbëve të posakrisianizuar. Prandaj nuk duhet të çuditemi se në rreth vitit 1364 nga Shqipëria Veriore kishte njerëz të shquar dhe të arsimuar që gjendeshin nëpër qytete të ndryshme , ku nëpër shkollat e atëhershme ligjëronin gramatikën, moralin dhe lëndë të tjera (Mirdita, 1998: 273). Kleri i këtyre shkollave kishte si qëllim përhapjen e shkrim-leximit, në radhë tëparë në qytete dhe në fshatra të mëdha.Ai, për këtë qëllim, përveç Ungjillit dhe librave të tjera me përmbajtje fetare, përhapte dhe libra leximi, për të mësuar fëmijët e popullit.Përmbajtja e mësimit kishte karakter fetar.Dominonte përvetësimi i dogmave fetare, si dhe leximi e shkrimi.Në këto shkolla gjejmë elementet e para të një veprimtarie të organizuar kulturore-arsimore tek shqiptarët (Shllaku,2002:28).

Është e rëndësishme dukuria se në Shqipërinë Veriore, kishte njerëz, të cilët në qytete mësonin gramatikën dhe moralin sipas modeleve, mbi të cilat barazohej i tërë arsimi shkollor i Europës Perëndimore në Mesjetë (Mirdita, 1998: 272). Dallgët që lëkundën besimin fetar si rezultat i luftërave midis Lindjes, Perëndimit dhe dinastëve serbë, bënë që benediktinët të largohen nga skena fetare shqiptare nga gjysma e shekullit XIII. Ato kuvende për shumë kohë u administruan nga urdhërat e rinj, domenikanë dhe françeskanë. Domenikanët dhe frarçeskanët hynë në arenën e mësimit në shekullin XIII dhe u dhanë antarëve të tyre trajnim më të gjërë se murgjit benediktinë (Parker,1912:76).

Në këtë periudhë në trevat shqiptare u përgatitën shumë njerëz të mësuar.Kishte disa shkrues të punësuar në zyrat publike ose të qeverisjes, sekretarë privatë ose mësues të shkrimit. Kishte dhe mësues shëtitës të shkrimit që punësoheshin me raste në vende të ndryshme. Ata shkruanin dhe letra për analfabetë(Parker,1912: 29).Për të siguruar jetesën ose pak të ardhura shtesë, ofronin shërbimin e mësimit të fëmijëve në numrim, lexim dhe shkrim, siç i kishin mësuar ato arte vetë (Parker,1922:28). Këtë praktikë të marrjes së mësimeve në mënyrë vetjake e ndeshim edhe më vonë; në këtë mënyrë u arsimua deri në moshën 21 vjeçare edhe Pjetër Budi, si dhe shumë të tjerë nëpër famulli e manastire, ku i merrnin mësimet nga peshkopë e klerikë të arsimuar (Historia e Arsimit,2003:60).

Kështu në territoret shqiptare u formua shtresa e njerëzve të mësuar.Në Ulqin rreth vitit 1258, ku noteri (noterus-shënues, këshilltar ligjor) ishte edhe mësues në shkollën e qytetit (parte per scrivere nostre carte e parte per insegnare lettere a nostril fioli).Në periudhën kohore 1261-1406 në Ulqin punuan gjashtë noterë. Veprimtari të tilla kishte edhe në Kotorr më 1266, në Durrës rreth vitit 1278, në Shkodër më 1345, në Tivar nga gjysma e dytë e shek. XIV, si dhe në Drisht, Novobërdë etj.Qendra të rëndësishme arsimore dhe kulturore ishin edhe Deja, Hasi, Shurdhaku etj(Koliqi, 2002:52). Në vitin 1349 në Raguzë kishte 24 shkrues noterialë nga Tivari, Ulqini, Pulti, Shkodra dhe fshatrat përreth, dy të tretat e të cilëve ishin shqiptarë, që përveçse në gjuhë të huaj shkruanin dhe në gjuhën amtare me shkronja latine (Historia e Arsimit,2003:60-61).

Shkollat në trevat shqiptare gjatë kësaj periudhe, si kudo në Europën Perëndimore, përdorën latinishten si gjuhë të mësimit. Në atë periudhë, latinishtja u konsiderua si gjuha universale e njerëzve të edukuar në Europën Perëndimore. Njerëzit e shkolluar i përbuznin gjuhët vernikulare dhe mendonin se latinishtja do të vazhdonte të mbetej gjuhë universale siç ishte në atë kohë(Parker,1912: 20).

Një nga synimet e Rilindjes europiane ishte zevendësimi i formës mesjetare të latinishtes me formën letrare të latinishtes në formën e saj më të zhvilluar.Është e qartë se latinishtja letrare nuk ishte folur asnjëherë prej popullit romak dhe synimi I humanistëve tëRilindjes ishte që të shkatërrohej gjuha latine e gjallë dhe t’u hapej rruga zhvillimit të mëtejshëm të gjuhëve popullore….Rilindja e bëri latinishten të vdekur(Kane, 1954: 136-137).

Zhvillimi i protestantizmit ndikoi shumë në zhvillimin e gjuhëve kombëtare.Për katolikët Bibla konsiderohej burim i rëndësishëm i mësimeve morale për të gjithë njerëzit, ndërsa për protestantët ishte dhe më tepër, nevoja e parë dhe e fundit për jetën fetare(Parker,1912:42).

Katolikët nuk e kundërshtuan përkthimin rigoroz të Biblës në gjuhët vernikulare, por vetëm variante të përkthimit dhe të intrepretimit që nxisnin heerzine dhë largimin prej mësimeve autoritative të kishës(Parker,1912:43). Zbulimi i shtypshkronjës dhe reforma krijuan një publik që lexon dhe shtuan sasinë e librave. Kërkesat për libra ishin të shumta dhe shtypja e tyre u bë e leverdisshme nga ana ekonomike(Parker,1912:43). Libri dhe dija nuk mbetën më monopol I klerit dhe gradualisht lindi shtresa e laikëve të shkolluar, të interesuar për të ndjekur ritmet europiane perëndimore të zhvillimit.

Literatura:

Hajrullah Koliqi, Historia e arsimit dhe e mendimit pedagogjik shqiptar,Shtëpia botuese e Librit shkollor, Tiranë 2002.

Historia e Arsimit dhe e Mendimit Pedagogjik Shqiptar, (grup autorësh) botime i Institutit të Studimeve Pedagogjike, Tiranë 2003.

Ludovik Shllaku, Shkollat klerikale, botimet “Camaj-Pipa”, Shkodër 2002.

Samuel Chester Parker, A textbook in the history of modern elementary education,Ginn and Company, Boston, Neë York, Chicago, London, Atlanta, Dallas, Columbus, San Francisco 1912.

Zef Mirdita, Krishtenizmi ndër shqiptarë, Misioni katolik shqiptar në Zagreb, Prizren-Zagreb 1998.