Faza e re e riformatimit gjeopolitik në Ballkanin Perëndimor përkon me një moment kritik që kërkon nga faktori shqiptar një ripozicionim më të artikuluar strategjik, të mbështetur mbi qartësi vizioni, koordinim institucional dhe një qasje të përbashkët politike në të gjithë hapësirën shqiptare të rajonit. Nëse proceset e stabilizimit të rajonit po hyjnë në fazën e tyre përfundimtare, atëherë edhe faktori shqiptar duhet të hyjë në këtë fazë me një veprim të harmonizuar, ku roli i Shqipërisë të shndërrohet në një katalizator diplomatik dhe institucional për koordinimin e politikës shqiptare në rajon.

Nga Skënder Asani

Ballkani Perëndimor, më shumë se tri dekada pas shpërbërjes së Republikës Socialiste Federative e Jugosllavisë, vazhdon të mbetet një hapësirë gjeopolitike e karakterizuar nga ndërthurja komplekse e historisë, interesave strategjike dhe projeksioneve të fuqive rajonale dhe ndërkombëtare. Proceset e shtetformimit, konsolidimit institucional dhe integrimit në strukturat euro-atlantike nuk mund të kuptohen pa analizuar arkitekturën e marrëveshjeve ndërkombëtare që i dhanë fund konflikteve të përgjakshme të viteve ’90 dhe që në të njëjtën kohë projektuan një rend të ri politik në rajon.

Në këtë kuadër, tri marrëveshje përbëjnë shtyllat themelore të arkitekturës së pasluftës në Ballkanin Perëndimor: Marrëveshja e Dejtonit, Marrëveshja e Kumanovës dhe Marrëveshja Kornizë e Ohrit. Këto dokumente nuk përfaqësojnë vetëm instrumente të ndërprerjes së konflikteve të armatosura, por mekanizma të një inxhinierie të thellë kushtetuese dhe institucionale përmes së cilës bashkësia ndërkombëtare synoi të ndërtojë një arkitekturë të re stabiliteti dhe bashkëjetese politike në rajon.

Në thelb, këto marrëveshje artikuluan një paradigmë të re të ndërhyrjes ndërkombëtare në konfliktet rajonale: paqja nuk u konceptua vetëm si ndërprerje e dhunës, por si një proces afatgjatë transformimi institucional dhe kulturor. Përmes Marrëveshjes së Dejtonit u institucionalizua një model kompleks i organizimit shtetëror në Bosnja dhe Hercegovina, duke krijuar një arkitekturë federative të balancuar mbi baza etnike dhe territoriale. Ndërkohë, Marrëveshja e Kumanovës, e arritur pas ndërhyrjes së NATO kundër regjimit të Republikës Federale të Jugosllavisë, hapi rrugën për administrimin ndërkombëtar të Kosova dhe krijimin e një realiteti të ri politik në këtë hapësirë. Në të njëjtën linjë, Marrëveshja Kornizë e Ohrit e vitit 2001 përfaqësoi një model të veçantë të zgjidhjes së konfliktit të brendshëm në Maqedonia e Veriut përmes reformave kushtetuese dhe institucionalizimit të barazisë ndëretnike.

Paralelisht me këtë proces institucional të stabilizimit rajonal, në hapësirën politike të Serbisë po artikulohet gjithnjë e më qartë një koncept gjeopolitik me implikime të gjera rajonale, i njohur në diskursin publik si “Bota Serbe”. Ky koncept synon konsolidimin e një hapësire të përbashkët politike, kulturore dhe identitare për komunitetet serbe në rajon dhe krijimin e një rrjeti ndikimi që mund të aktivizohet në momentet kyçe të rikonfigurimit gjeopolitik të Ballkanit Perëndimor.

Manifestimet e këtij projekti janë tashmë të dukshme në disa zhvillime politike dhe institucionale në rajon. Në Bosnje dhe Hercegovinë, diskursi për autonomi të zgjeruar apo edhe për shkëputje nga struktura shtetërore artikulohet vazhdimisht nga lidershipi politik i entitetit të njohur si Republika Srpska. Në Mali i Zi ndikimi i këtij projekti reflektohet përmes rolit të strukturave kishtare dhe përmes polarizimit të thellë politik rreth çështjeve të identitetit kombëtar dhe orientimit gjeopolitik të shtetit.

Në vitet e fundit, sinjale të depërtimit të këtij diskursi janë vërejtur edhe në hapësirën politike dhe shoqërore të Maqedonisë së Veriut. Veçanërisht pas zgjedhjeve parlamentare të vitit 2024, në diskursin analitik është vërejtur një intensifikim i ndikimit të kësaj narrative në orientimin politik të qeverisë, e cila në disa raste perceptohet se po vepron si një paravan politik për interesat strategjike të Serbisë në raport me proceset rajonale dhe me ritmin e integrimit evropian të shtetit.

Ky ndikim nuk kufizohet vetëm në sferën politike. Ai shtrihet edhe në dimensione të tjera strukturore, si depërtimi i kapitalit financiar dhe investimeve bankare të lidhura me qarqe ekonomike serbe, fuqizimi gradual i oligarkive me lidhje rajonale në sektorë strategjikë ekonomikë dhe një prani në rritje në hapësirën kulturore dhe mediatike. Paralelisht, raportime të ndryshme ndërkombëtare kanë ngritur shqetësime lidhur me rrjetet e krimit të organizuar ndërkufitar që operojnë në korridoret që lidhin Serbinë me Maqedoninë e Veriut.

Në këtë kontekst më të gjerë politik, një element që ka ngritur debate të forta në hapësirën publike dhe akademike lidhet me qasjen e qeverisë ndaj Marrëveshjes së Ohrit. Tendencat për relativizimin, suprimimin gradual ose reinterpretimin e disa prej parimeve të saj themelore perceptohen nga shumë analistë si procese që mund të çojnë drejt degradimit të pozitës politike dhe institucionale të shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut dhe dobësimit të arkitekturës së bashkëjetesës ndëretnike të ndërtuar pas vitit 2001.

Në kontrast me këtë dinamizëm strategjik të projektit serb, faktori shqiptar në rajon duket se po hyn në një fazë historike vendimtare pa një platformë të konsoliduar strategjike dhe pa një mekanizëm efektiv koordinimi politik. Shqiptarët, megjithëse përbëjnë një nga komunitetet më të mëdha etnike në Ballkanin Perëndimor dhe janë të shpërndarë në disa shtete të rajonit, vazhdojnë të përballen me një fragmentim të theksuar politik dhe institucional që dobëson kapacitetin e tyre për të vepruar si faktor stabiliteti dhe balancimi në arkitekturën e re rajonale.

Në optikën e analizës strategjike bashkëkohore, fragmentarizimi i elitave politike shqiptare në Kosovë, në Maqedoninë e Veriut, në Luginën e Preshevës dhe në Malin e Zi po interpretohet gjithnjë e më shumë nga qendrat perëndimore të vendimmarrjes si një dobësi strukturore që mund të shfrytëzohet nga agjenda të kundërta me orientimin euro-atlantik të rajonit.

Në diskursin analitik të institucioneve në Bashkimi Evropian dhe në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ky fragmentim politik shihet jo vetëm si mungesë e një artikulimi të unifikuar strategjik të faktorit shqiptar, por edhe si një hapësirë potenciale ku mund të investojnë qarqe me prirje antiperëndimore për të prodhuar tensione dhe për të relativizuar orientimin euro-atlantik të rajonit.

Në këtë sfond kompleks, faktori ndërkombëtar e sheh rolin e Shqipëria si një element stabilizues dhe koheziv. Pozicioni i saj si anëtare e NATO-s dhe avancimi i saj në procesin integrues drejt Bashkimit Evropian i japin asaj legjitimitet diplomatik për të nxitur një koordinim më të qëndrueshëm të politikës shqiptare në rajon.

Në këtë kontekst, angazhimi i Tiranës në këto momente historike duhet të artikulohet më qartë dhe të orientohet drejt disa prioriteteve strategjike: konsolidimit të shtetësisë së Kosovës në arenën ndërkombëtare, informimit sistematik të institucioneve ndërkombëtare mbi tendencat për dobësimin e Marrëveshjes së Ohrit në Maqedoninë e Veriut dhe ekspozimit të depërtimit të projektit ideologjik të “Botës Serbe” në hapësirën institucionale dhe diskursive të rajonit.

Në Kosovë, tensionet politike dhe ndasitë institucionale shpesh prodhojnë një atmosferë polarizimi që ndikon drejtpërdrejt në procesin e konsolidimit të shtetësisë dhe subjektivitetit ndërkombëtar të vendit. Në Maqedoninë e Veriut, ndërkaq, vërehet një proces gradual i relativizimit të pozitës kushtetuese të shqiptarëve si faktor shtetformues, i shoqëruar me fragmentimin e spektrit politik shqiptar dhe dobësimin e ndikimit të tij në vendimmarrjen strategjike të shtetit. Në të njëjtën kohë, shqiptarët e Lugina e Preshevës vazhdojnë të përballen me kufizime serioze në fushën e të drejtave politike, arsimore dhe kulturore, ndërsa shpesh janë subjekt i politikave administrative që perceptohen si forma të heshtura të presionit institucional dhe demografik. Edhe në Malin e Zi komuniteti shqiptar përballet me sfida që lidhen me përfaqësimin politik, zhvillimin ekonomik dhe ruajtjen e identitetit kulturor në një kontekst gjithnjë e më të polarizuar.

Kjo panoramë e ndërlikuar sugjeron se dekada që po hapet për Ballkanin Perëndimor mund të jetë vendimtare për përmbylljen e proceseve historike të nisura pas viteve ’90. Në këtë kontekst, roli i Tiranës merr një rëndësi të veçantë strategjike. Si kryeqendra politike e shtetit shqiptar dhe si anëtare e NATO-s, Shqipëria zotëron potencialin diplomatik, institucional dhe akademik për të shndërruar koordinimin e faktorëve shqiptarë në një platformë të qëndrueshme strategjike.

Ky rol nuk duhet të interpretohet si një projekt ndërhyrës në punët e brendshme të shteteve të rajonit, por si një mekanizëm legjitim koordinimi dhe harmonizimi të interesave të komuniteteve shqiptare në përputhje me parimet e stabilitetit rajonal dhe integrimit evropian. Në këtë kuadër, edhe Republika e Shqipërisë, në përputhje me frymën dhe dispozitat e Kushtetutës së saj që parashikojnë përkujdesjen institucionale për shqiptarët jashtë kufijve shtetërorë, ka një rol të ligjshëm në mbështetjen dhe promovimin e të drejtave të tyre politike, kulturore dhe kombëtare në rajon dhe në botë.

Nëse proceset e stabilizimit të Ballkanit Perëndimor po hyjnë në fazën e tyre përfundimtare, atëherë edhe faktori shqiptar duhet të hyjë në këtë fazë me qartësi strategjike, koordinim institucional dhe një vizion të përbashkët politik. Në përmbyllje të kësaj analize, bëhet e qartë se faza e re e riformatimit gjeopolitik në Ballkanin Perëndimor përkon me një moment kritik që kërkon nga faktori shqiptar një ripozicionim më të artikuluar strategjik, të mbështetur mbi qartësi vizioni, koordinim institucional dhe një qasje të përbashkët politike në të gjithë hapësirën shqiptare të rajonit. Nëse proceset e stabilizimit të rajonit po hyjnë në fazën e tyre përfundimtare, atëherë edhe faktori shqiptar duhet të hyjë në këtë fazë me një veprim të harmonizuar, ku roli i Shqipërisë të shndërrohet në një katalizator diplomatik dhe institucional për koordinimin e politikës shqiptare në rajon.

Në këtë kuadër, bëhet i domosdoshëm intensifikimi i përpjekjeve për konsolidimin ndërkombëtar të Kosovës, artikulimi në forumet euro-atlantike i shqetësimeve që lidhen me tendencat për relativizimin e parimeve të Marrëveshjes Kornizë të Ohrit në Maqedoninë e Veriut, si dhe adresimi diplomatik i projeksioneve rajonale të konceptit të ashtuquajtur të “botës serbe”. Paralelisht, imponon nevoja për ndërtimin e një mekanizmi të qëndrueshëm koordinimi strategjik ndërmjet Tiranës, Prishtinës dhe përfaqësuesve politikë të shqiptarëve në rajon në Maqedoninë e Veriut, në Malin e Zi dhe në hapësirat shqiptare të Luginës së Preshevës me qëllim artikulimin e një qasjeje të harmonizuar politike, diplomatike dhe akademike përballë transformimeve të reja gjeopolitike.

Vetëm përmes një koordinimi të tillë strategjik dhe një veprimi të përbashkët institucional, faktori shqiptar mund të shndërrojë fragmentimin aktual në kapital politik dhe diplomatik, duke afirmuar rolin e tij si faktor stabiliteti në rajon dhe duke siguruar që prania historike dhe politike e shqiptarëve të mos margjinalizohet në konfiguracionin e ri gjeopolitik të Ballkanit Perëndimor, por të konsolidohet si një komponent i rëndësishëm i arkitekturës së re të sigurisë dhe të integrimit euro-atlantik.