(Intervistë me Sevdije Jasharin, për Prekazin e marsit të vitit 1998)

Elez Osmani, Prishtinë- Nju Jork

Foto e Sherif Jashari

Prekazi, tashti më, ka hyrë në historinë e popullit shqiptar, si një vend që përherë ka lënë shenja të kujtesës historike dhe kombëtare, sepse përherë ka rritur trima në ballë të luftërave që u kanë rënë hise gjatë historisë. Ata trima asnjëherë nuk ju përkulën pushtuesve, por ia kthyen pushkën, duke mos lejuar që të nëpërkëmbet nderi dhe përkatësia e tyre shqiptare. Adem Jashari, me trimat e lagjes së Jasharëve dhe me trimat e tjerë, me heroizmin që treguan kundër bandave vrastare të Beogradit, ia zbardhën faqen Kosovës dhe mbarë shqiptarisë, duke i treguar botës se populli i këtyre trojeve e do lirinë, për të cilën është i gatshëm të sakrifikohen.Një ndër ata burra trima, që përherë ishte pranë kryetrimit Adem Jashari, ishte e dhe Sherif Jashari, një atdhetar i trungut të Jasharëve. Këtë radhë po japim një letërnjoftim të shkurtër të tij, si pjesëmarrës i luftime legjendare të Prekazit. Mirëpo, në vazhdim të këtij shkrimi do ta sjellim rrëfimin e së vesë së tij, zonjës Sevdije Jashari, njëra ndër dëshmitaret e gjalla të asaj qëndrese dhe tragjedie të përmasës kombëtare.Biri i familjes së madhe Jasharaj, Sherifi (10. 11. 1951 – 7.  3. 1998). Sherif Jashari lindi dhe është rritur në një familje me edukatë atdhetare në fshatin Prekaz, komuna e Skënderajt. Shkollimin fillor dhe të mesëm i ka kryer në Skënderaj dhe në Mitrovicë. Si i ri, pas mbarimit të shkollimit përkatës, ishte punësuar në Kombinatin Trepça. Por, pas masave të dhunshme serbe, të vitit 1990, ashtu si edhe të tjerët, e kishte lëshuar punën në shenjë proteste ndaj regjimit serb. Duke qenë kujdestar dhe mbajtës i një familje shumë anëtarëshe, ai ishte detyruar që të kërkonte punë në Slloveni, ku kishte qëndruar deri në vitin 1997.

VEPRIMTARIA E TIJ ATDHETARE NË SHËRBIM TË ÇËSHTJES KOMBËTARE

Sherif Jashari, ashtu si edhe fqinjët e tij, ishte  rritur dhe edukuar në një mjedis ku gjithmonë, me shumë kujdes ishte mbjellur  dhe kultivuar ndjenja e atdhedashurisë për çlirimin e vendit nga okupimi shekullor serb. Prandaj, edhe angazhimi dhe sakrifica e tij në këtë drejtim nuk ka munguar asnjëherë, kurdo dhe kudo që e kishte kërkuar nevoja.

Sherif Jashari ishte pjesëmarrës aktiv në demonstratat e viteve 1989-1990, bashkë më Adem dhe Hamëz Jasharin, si dhe me të tjerët. Që nga pjesëmarrja e parë publike e tij në demonstrata, ai ishte vënë në shënjestër të sigurimit serb, për çka shumë herë ishte ftuar në biseda informative. Pas viteve 1990 familja dhe e gjithë lagjja e Jasharëve në Prekaz ishte në shënjestër të okupatorit serb, prandaj në çdo moment priteshin sulmet apo edhe arrestimet e veprimtarëve të lagjes. Si parapërgatitje dhe masë mbrojtëse, që të mos arrestoheshin, djemtë dhe burrat e kësaj lagjeje kishin organizuar roje nate. Në krye të tyre ishte edhe Sherif Jashari bashkë me djalin e tij, Qemajl Jasharin. Sherif Jashari, gjatë kohës sa ishte në Slloveni, nuk mund ta përballonte gjendjen e rëndë dhe të tensionuar në Kosovë nga ajo largësi, kështu që në vitin 1997, kishte vendosur të kthehej në vendlindje për të qenë afër familjes dhe fqinjëve të tij. Me t`u kthyer në Kosovë, menjëherë e kishin përcjellë forcat e armikut serb, andaj e ndalojnë  dhe e maltretojnë fizikisht për disa orë, duke i kërkuar të tregonte për organizimin dhe vendin e celulave organizative të UÇK-së.

Një vit më vonë, saktësisht më 22 janar të vitit 1998, kur u sulmua shtëpia e Adem Jasharit, Sherif Jashari ishte ndër të parët që rrëmbeu armën për t`i dalë në ndihmë.

Sherif Jashari mori pjesë edhe në veprimtari të tjera ushtarake, si në Çirez, Likoshan, Llaushë e vende të tjera, përkrah luftëtarëve të lirisë, të cilët gjithnjë e më tepër konsoliduan radhët e tyre në luftë kundër okupatorin serb.

RËNIA HEROIKE E SHERIF JASHARIT

Sulmi ushtarak dhe policor serb i datave 5, 6 e 7 mars të vitit 1998, mbi familjen e Komandantit Legjendar Adem Jashari dhe mbi lagjen Jashari, Sherif Jasharin e gjeti në gjendje gatishmërie bashkë me anëtarët e tjerë të familjes. Ai qëndroi stoikisht duke u mbrojtur dhe luftuar me armën e tij kalashinkov, pastaj me mitraloz, deri në rënien e tij heroike bashkë me shumë familjarë të tij. E veja e tij, Sevdija, për herë të parë do të rrëfejë përjetimin e saj më të vështirë të jetës,  për të cilin e kishte vështirë vetëm edhe ta mendonte, lëre më të flitej për ato përjetime!

Z. SEVDIJE JASHARI DËSHMITARE E GJENOCIDIT NË PREKAZ, RRËFIME E DËSHMI

Zonja Sevdije, fillimisht ju falënderojmë që pranuat të bisedojmë, për lexuesit e gazetës “Dielli” në Nju Jork. Ato kohë ishin të vështira, tragjike por të përshkuara me një qëndresë dhe heroizëm të vërtetë. E di se e keni vështirë, por na tregoni se si është gdhirë dita e 5 marsit të vitit 1998. Më konkretisht, na thoni si është zhvilluar ngjarja?

Mëngjesi që do ta ftillëzojë lirinë e Kosovës

Sevdije Jashari: Po, po, më kujtohet, sa nuk e harroj kurrë. U ngrita në mëngjes dhe shkova të marrë miell që të gatuaja bukë. Kur dola në derë, filluan krismat, u këtheva në odë, ku ishin duke fjetur Qemajli dhe Sherifi. Pasi hyra, iu drejtova Sherifit:

– Vallahi Sherif, kanë filluar të gjuajnë.

– Prej nga po gjuajnë, më pyeti Sherifi. .

– Nga fabrika e municionit më duket, se nuk po i dëgjoj mirë, gjuajtën nja tri herë, por u ndalën.

– A je e sigurt – ma ktheu – ndoshta nuk janë nga Fabrika e Municioneve, por janë disa punkte në Klinë, e ndoshta nga aty kanë filluar të gjuajnë”.

Qemajli ishte në gjumë, Sherifi ishte zgjuar, por rrinte shtrirë, sepse sa kishte ardhur nga ndërrimi i natës duke bërë roje. Vetëm ishte shtrirë, ashtu siç ishte, edhe me këpucë mbathur, që të pushtonte pak.

Duke dalë nga dera e odës, krismat filluan të shpeshtohen. “Sherif kanë filluar të gjuajnë më shpesh, i thashë Sherifit.

– Thirre Qemajlin, – më tha.

Sherifi u ngrit se ishte i veshur. Unë e thirra Qemajlin, ai ende ishte me pizhame. Fëmijët e tjerë ishin në gjumë.

Kur po dilte te dera, i tha djalit.

– Kthehu Qemajl dhe vishu.

Kurse mua më tha t’i thërrisja fëmijët, dhe t’i zgjoja.

Fëmijët flinin në tre vende. I kishim dy shtëpi, pra ishin shpërndarë për të fjetur.

Këta të dy, Sherifi dhe Qemajli, dolën nëpër kapexhik, kurse unë shkova ta thërrisja Rijadin. Unë, atëherë  mendoja, se ata nuk kanë punë me gra dhe fëmijë. Isha më vjehërr nënen Hylë,dhe me fëmijë të vegjël. Ta thërras Rijadin, thashë me vete, dhe ta largojë, sepse ishte më i rritur.

Pasi shkova ta thërrësja Rijadin, mundohesha ta ndihmoja të vishej, sepse ai ishte përgjumshëm. Në ato momente na rrethuan.

Shikoj edhe një herë nga dyert e oborrit dhe shoh në të gjitha anët tanke.

Sherifi dhe Hamza ishin mbështetur për muri, një muri që është tek dyert tona.

– A doni të dilni, – më thanë.

– Jo, – i thashë, – nuk paskemi nga të shkojmë.

– Dilni, dilni, – më thanë. Bëhuni bashkë e shkoni në shtëpinë e kojshive, se i ka tri pllaka, (silueta) është më e sigurt, thirrni fëmijët dhe dërgoi shpejt. Se çka biseduan mes tyre nuk e di, por me pyten:

– A dolët të gjithë? Ata , Sherifi dhe Hamza, ende ishin aty dhe planifikonin diçka.

– Po, ju thashë, por telefoni ishte duke cingërruar.

– Kthehu merre telefonin, më tha Sherifi, se i kam thënë Ekremit të thërrasë në orën 7,oo, (djali, Ekremi ishte në Zvicër). Fol me të, më tha Sherifi.

Kur u ktheva, për ta marrë telefonin,e  kuptova se thirri një djalë i lagjes së poshtme, që i themi Lagjja Tre. Linjat telefonike nuk na i kishin ndërprerë ende, për shkak se, sa dukej, ju interesonin informacionet tona.

– Oj inxhja Sevdije.

– Hoj? – i thashë.

– Po vijnë disa tanke, – më tha.

– Tanket na kanë rrethuar krejt, kujdes.

Kur dola, Hamzën dhe Sherifin nuk i pashë, kurse Qemajlin nuk e kisha parë prej atij momenti që kishte dalë. Nuk e dija, ishte i veshur, apo kishte dalë ashtu. Por fillova të dëgjoj automatikët e tyre dhe të të tjerëve.

TELEFONATA LAJMËTARE

Në ato momente ke arritur ta bësh një telefonatë?

Sevdije Jashari: Po. Atë ditë në ate momente nuk dija se ç‘të bëja. Tashmë kuptohej se lufta filloi. E kisha një shoqe të vajzave të shkollës, ishte e re shumë, dhe shkoi me familje në Amerikë, dhe doja ta lajmëroja atë vajzë, që ta japë ajo një informatë atje se ne jemi të rrethuar. Mirëpo atë vajzën nuk munda ta merrja. Pastaj thirra në Bashkësinë Islame, aty e kisha kunatin në punë dhe e dija se KMLDNJ ishte afër zyrës se tyre, por më lajmërohet Elezi.* Sevdija:- Ne mbaruam, – i thashë, Elezit. – Krisma në çdo anë. Tanket na kanë mbuluar. Tanket e topat. Nuk kisha parë top as nëpër filma, mirëpo e shihja para dere, nuk e dija se çka ishte, i shkonte tyta andej-këndej, nuk linte të kaloje nga asnjë anë. E lajmërova Elezin, i tregova shumë pak, vetëm sa ta njoftoja se çka po na ndodhte. Atë natë rrethimi ka arritur kulmin. Por, ju edhe përpara keni qenë të mobilizuar, keni qenë të rrethuar, keni pasur gjithmonë probleme me pushtuesin?

Sevdije Jashari: Po ju tregoj nje rast. Dy javë nuk kemi guxuar t’i lejojmë fëmijët të shkojnë në shkollë, dhe nuk kemi guxuar shumë të dalim. Natën nuk kemi ndezur drita, kemi ndezur qirinj, sepse nga Fabrika e Municionit, na shihnin brenda në shtëpi.

Një natë, pasi ishte ndalur uji brenda, dola te bunari për të marrë ujë. Ishte errësirë, vetëm një qiri e lashë ndezur. Posa dola tek dera, derisa mora ujë nga bunari, u ndezë një dritë, sikurse dritë e rrymës.

– Çka ishte ajo dritë, a e vërejte, – më pyeti Sherifi, kur u ktheva brenda .

– Po, – i thashë, – nëpër dritë shkova dhe erdha.

– A je çmendur, – më tha. – Do të vdesësh nga frika, pa të vrarë askush?!

– Vallahi, u frikësova apo jo, unë nuk pashë terr me sy, se m’i qitën dritat nga fabrika, dhe u ktheva në shtëpi nëpër dritë.

Kështu për dy javë e fundit kemi qëndruar të mbyllur. Me frikë, në gjendje ankthi. Por kishim vendosur të qëndrojmë në vatrat tona.

Më fal, por të kthehemi përsëri të fillimi i asaj dite

Sevdije Jashari: Lufta ishte e ashpër. Ata (serbët) të armatosur deri në dhëmb, afroheshin në çdo moment. Tanët bënin qëndresë heroike, më armë të lehta, para një përbindëshi. Ata merrnin shtëpi pas shtëpie. Na erdhën neve, ne ishim të ngujuar. Shtëpitë e tjera, ishin të zbrazura. Ne kishim shkuar te shtëpia e Beqirit. Por, ata erdhën edhe te shtëpia e Beqirit, në të cilën ishim tubuar katër shtëpi, dhe kur i shohin gjithë ato të mbathura, filluan të gjuanin edhe aty, pa mëshirë. Ra kati i tretë, u dëgjuan bllokat e mureve që  ranë. Kulmin e granatuan dhe ra në tokë.

Ne nuk kishim çfarë të bënim, një kohë qëndruam aty, dhe dikur u mbuluam me batanije, nuk dinim çfarë të bënim, vetëm mos të shihnim vdekjen me sy.

Perdet i kishim lëshuar, derën e hyrjes e mbyllëm me çelës. Ndoshta e dëshironim vdekjen, por nuk e shprehnim para fëmijëve dhe pleqve.

Derisa ata i rrëzuan dy katet e sipërme, ne strukeshim, por kur mbërritën në katin e parë, filluan britmat e fëmijëve.

– Gratë dhe fëmijët jashtë, – i dëgjova kur thërritën nga jashtë, – dhe thoshte: – Unë po flas shqip.

Për një moment e kam parë veten se nuk jam mirë, për shkak se kur i kam parë tullat që binin, edhe pse mjaft u mundova t’i mbuloja fëmijët me batanije që të mos lëndoheshin, për një moment e kam kapur djalin 9-vjeçar dhe i kam vu në kokë një xhup, për ta mbrojtur nga tullat e murit.

PËRBALLJA ME FORCAT SERBE  

Zhurma e avionëve, e tankeve. e topave, e pushkëve, na ndanin frymën dhe na dridhnin vendin… Nuk dinim ç’te bënim. Nuk di se si më ka rrapëlluar në koke dhe kam dalë për ta hapur derën. Ndoshta që të merrja ajër, ndoshta të mos  na zinte shtëpia, që kishte filluat të shembej.

– Mos e hap derën, mos e hap derën -, më thanë të tjerët, nga brenda.

– Vetëm unë dua të dal, nuk dua t’i shoh fëmijët duke i vrarë, ju thashë.

Unë dola, ndoshta, për të më vrarë. Frikë fare nuk kisha. Vetëm besimin te Zoti e kisha të plotë.

Çka të shihja. Më dukej se ishte një Beograd jashtë. Nuk kishe ku ta vësh këmbën prej tyre, sepse ishin plotë e përplot. Ata nuk dukeshin si njerëz, por si majmunë dukeshin, vetëm nga dhëmbët shiheshin dhe dalloheshin që ishin njerëz. Ishin të lyer e të vizatuar, nuk kisha parë të tillë, as në filma.

Frikë më nuk kisha…

Kur e hapa derën, xhamat i kishin thyer duke gjuajtur, mirëpo çelësin nuk e kishin hequr.

– Hiqe çelësin!, – më tha dikush në shqip.

Posa e hoqa çelësin, dola, nuk më lanë vend në trup që nuk më ofronin tytat e pushkëve.

Jo vetëm njëri, por shumë m’i mbështetën tytat në trup.

Një gjë e di, se ata vetëm dridheshin.

Pse frikohen këta nga unë, mendova me vete.

– Mos u frikoni, se nuk kam asgjë, iu thashë.

Ata heshten.

Ashtu … Zoti më ndihmoi…

– Trego, kush jeni brenda? – më thanë.

– Jemi gra, fëmijë dhe disa pleqë, u thashë.

Nuk më bëri goja të tregoja për Rijadin, 17-vjeçar që ishte brenda.

– A doni të dilni?, – më thanë.

– Nuk paskemi ku të shkojmë, – u thashë.

Aty i kam parë shumë të vrarë, të gjithë të uniformuar. E kam ditur, se nga ne, përpos Ademit dhe Hamzës, tesha të UÇK-së nuk ka veshur kush atë ditë, as Sherifi. Tanët, lëvizjet kur bënin roje, i bënin me tesha civile brenda fshatit, për të mos rënë në sy me uniforma.

E kuptova që ata nuk janë nga radhët tona, me ato tesha të shkijëve dhe çizmet deri në gjunjë, plotësisht u binda se ata janë shkije.

Kur ju pashë pajisjet personale, çizmet deri në gju, por të shpërndarë, të rrëzuar e të vdekur, ndjeva një lehtësi… dhe vetëm i shikoja. Djemtë tanë e paskan paguar vetën dhjetë fish, fola me vete.

– A doni të dilni, – më thanë.

– Nuk paskemi nga të shkojmë, – u thashë.

– Dilni ju, – më  thanë.

– Një nga një dilni, – dhe e ngriti një gisht lartë.

– Dhe shko nga ta dish ti, sepse unë nuk e di këtë teren, – më tha njëri prej tyre.

Fliste në gjuhën shqipe, por jo shqipe të pastër, mezi e kuptoja.

– Shkoni nga e dini rrugën.

Ata nuk lëvizën për të hyrë brenda, tek dera prisnin. Derën e hapa unë.

U thashë: A doni të dilni jashtë, po thonë? Jeni të detyruar! Fillimisht dolën fëmijët e mi.

I kam pas tri vajza, dhe me Rijadin ishin tre djem.

E mora Rijadin për krahu për të dalë. Rijadi ndaloi në derë kur i pa.

– Ec Rijad, djali im, – i thashë.

Më dëgjuan kur i thash djali im.

Filluan fëmija të dalin, gjashtë të mitë dhe dy të kojshive, të tjerët i kam lënë në shtëpi, mirëpo kur dola deri në gjysmë të oborrit me ta, më thirrën:

“Kthehu ti, se të tjerët nuk po dalin, kthehu dhe thuaju edhe një herë”.

– Dilni, – iu thashë, se do fillojnë të gjuajnë!

Filluan të dilnin, mirëpo burrat i ndalën.

E kam parë vetëm njërin që e kanë vrarë, dy të tjerë dëgjova pushkën kur i vranë, por nuk i kam parë, sepse isha duke shikuar ku i kisha fëmijët.

VRASJA E FËMIJËVE

Kë e vranë në atë moment?

Sevdije Jashari: Në atë moment e vranë një kojshi. Beqirin e kishin plagosur, e takova më vonë dhe ishte gjallë. Qazimin e kam lënë në shtëpi, nuk e kam parë kur e kanë vrarë, sepse unë kam dalë më herët. Thonë se e kanë vrarë në balkon.

Pasi dola t’i mbledh fëmijët, i kishin radhitur para grykës së topit, edhe djalin tim.

– Ec Rijad, – i thashë, – sepse njëri prej tyre me tha nga ta dish terrenin vetëm ec.

– Mos rrini aty Rijad, ec.

I kishin radhitur për t’i vrarë. Dy herë qëlloi i njëjti polic kur e thërrisja Rijadin me emër.

Kur filloi Rijadi të vrapojë, polici i tha:

– Ndal, djalo!

E kam kapur policin për krahu, dhe i thashë: Ja, ku jam unë, gjuaj.

Më shtyu me kondak të pushkës, më hoqi dorën dhe e gjuajti Rijadin. Pasi që e gjuajti, Rijadin e mbuloi tymi. Ai nuk e pa mirë dhe djali me nxitim iku.

-Ai ushtaraku që fliste me ty, që u thoshte dilni, qëlloi?

Sevdije Jashari: Nuk e di, vetëm se njërin, me e pa edhe sot më kujtohet, vetëm se tha: Ndalo, aty djalo. Ai më shtyu dorën, unë mbeta, dhe e gjuajti Rijadin.

Pasi e mbuloi Rijadin tymi, fëmijët bërtitën. Unë vazhdova të eci. Djali (Rijadi) u ngrit edhe një herë, pasi që ishte larguar nga vendi ku e qëlluan për herë të parë, por pasi doli në një si kodër, kishte qenë një lavër, e gjuajtën prapë dhe e rrëzuan.

Fëmijët e kishin më afër se unë, dhe thanë: „Oj nënë, Rijadin e vranë“.

– Ani që e vranë Rijadin, u thashë. Unë doja të shpëtonte bile dikush, një apo dy, vetëm mos të vriten të gjithë.

– Jo, jo, Rijadin e vranë, edhe duan të na mbysin të gjithëve, – thirrën fëmijët.

Në atë moment e kam përmendur Ekremin, dhe thashë: “Nuk mundën të na shfarosin të gjithëve, sepse Ekremi është në Zvicër, nuk munden të gjithëve të na vrasin, mbetet dikush”. Pasi e qëlluan Rijadin për herë të dytë dhe e rrëzuan, iu thashë fëmijëve:

– Ecni ju, e lereni atë! Doja të kthehesha ta shoh Rijadin, a ishte gjallë apo kishte vdekur.

Rijadi më foli, nuk më hiqet nga koka: „Oj nënë, gjallë jam, vetëm se më duket ma kanë hequr një këmbë“.

– Nuk ka dert, – i thashë.

– A po vjen të më ndihmosh, – më tha.

– Po, – i thashë.

I thirra edhe fëmijët për të më ndihmuar. Njërit ia hoqa një trenerkë, njërit një xhemper, me ja lidhë plagët, sepse Rijadi ishte i plagosur në krah, dhe i dilte gjaku, kurse në dorë nuk e kishte një pjesë.

Aty humba, sepse nuk e mora Rijadin e të vazhdoja rrugën, por e kërkoja copën e dorës se ku i kishte rënë, por nuk e gjeta.

– Hajde nënë, më thoshte, pse nuk po ec?

– O Rijad, dua ta vejë atë copën këtu në dorë!

– Hajde lere, – më tha.

Duke ecur në atë gjendje, duke i ndihmuar me vajza Rijadit, na doli tjetra pritë. E treta. Aty kuptova se Prekazi ishte i rrethuar ne disa rrathë.

Nuk dija fare se ç‘të bëja, vetëm Zoti që më ka ndihmuar, dhe iu thashë fëmijëve të thonë se na lëshuan dhe ngriheni duart lartë.

Fëmijët nuk i ngritën vetëm duart, por i ngritën lartë të mbathurat, thërrisnin: Na kanë lëshuar, na kanë lëshuar.

MËSUAM PËR RAMJEN E HERONJVE

Vazhdonim me Rijadin dhe fëmijët e me të mbathurat në dorë. Na zuri Beqiri. Të tjerët të gjithë kishin mbetur prapa.

– Beqir, a dole edhe ti a? – i thashë.

– Po, – më tha. Dola, por si dola!

E kishte pasur dorën mbështetur për gjoksi dhe dora ju kishte mbushur me gjak. I rridhte gjaku mes gishtave. Nuk i thashë fare se qenke plagosur. Isha e mpirë dhe vetëm shikoja.

– Unë dola, tha Beqiri.

E kishte pasur një xhup, dhe e kishte vënë në kokë.

– Boll mirë qenka bërë, që ti na paske mbetur, – i thashë.

– Edhe Qazimin e vranë, – e kishte parë Qazimin.

– Edhe Nazmiun duke luftur. Edhe Bacin Zukë e kishin kapur të gjallë.

Po, për Shabanin dhe familjen e tij a dinte ndonjë gjë ?

Beqiri, siç ju thashë ishte i plagosur rëndë, por na tregoj shumë gjëra. Ai, kishte arritur të shikonte nga kulmi i tij më shumë se ne. Na tha se deri vonë kishte dëgjuar krismat e pushkamitralozit të Shabanit. Por kur ja kishin bombarduar apo granatuar shtëpinë dhe kur nuk u dëgjua pushka e tyre, kishte pa shumë forca serbe qe e kishin mësy kullën e tij. Na tha: aq sa unë kam mundur të shoh, ata kryen të veten. Na tregoi, se nuk ka mbetur asnjë te gjallë. Beqirin ngadalë e lëshoi forca. Plaga ishte e madhe dhe i rridhte pa ndërprerë. U rrezua dhe mbeti, ashtu i vdekur ne lavër, në atë tokë, për të cilën edhe e dha jetën. Ai nuk mbijetoi. Nuk e besoja se kjo ishte biseda e fundit me te.

RIJADI ME TRI PLAGË SHPËTOI

Ndërsa, ne të mbeturit gjallë, duke ecur, dolëm te disa livadhe, Rijadi kërkoi ujë.

– A më jep pakë ujë, se u kalla, mandej edhe nëse vdes …- më tha Rijadi.

– Jo, i thashë. Se nëse na shohin, do të mendojnë se po i gjuajmë.

– Nuk po lakojmë rrugë, drejt jemi nisur, dhe drejt do të ecim, nuk guxojë të lë të pish ujë – i thashë.

Nuk e kishte pasur vdekjen… Nuk e lashë të pinte ujë.

Snajperistët e ushtrisë serbe kishin qëlluar mbi ata fshatarë që kishin provuar për ta ndihmuar frontin. Duke ecur takuam një njeri, ishte i shtrirë. Thirri: “O me kanë plagosur, dhe një vëlla timin e kanë vrarë!”. Njëri ishte më larg, por nuk e shihja qartë. Kur i takuam ata dy njerëz, u gëzova dhe kurrë nuk do ti harrojë. Njëri ishte i vdekur, tjetri i plagosur, por ishte gjallë. Fillimisht, mendova me vete, do të më ndihmojnë ata mua, kur ai i plagosuri më tha:

– Allahile, oj motër, a mund të më ndihmosh, sepse kam mbetur këtu i plagosur. Atë, tjetrin më andej, e kam vëlla, por ai ka vdekur, sepse po e thërras, e nuk po përgjigjet, nuk mundem as me lëvizë e me shku me e pa.

Me djalë për dore, gati duke e bartur në krah, iu ofrova dhe e pashë. E çka t’i bëja unë e mjera. Ai më vështroj dhimbshëm dhe e pa se nuk kisha forcë t’i ndihmoja, dhe më tha:

– Ec, por ta lë amanet, kudo që të mbërrish, lajmëro se kam mbetur këtu, ndoshta më tërheqin e nuk më marrin serbët të gjallë. O zot, nuk kishte gjë më të vështirë se kur e sheh njeriun tënd duke vdekur dhe nuk mund t’i bësh asgjë. Ata kishin qenë nipa tanë, të Sahitit që kishin ardhur për të na ndihmuar. Më vonë e kam kuptuar, aty nuk i kam njohur. Ata kishin ardhur për të na ndihmuar në luftë. Kujtoj se i kanë gjuajtur me snajper.

SHQETËSIMI ISHTE I KOTË, ATA ISHIN NJERËZIT TONË

Kur dolëm te trafoja e Prekazit të Epërm, na dolën tre-katër persona. Nuk i identifikoja nga largë. Përseri u shqetësuam.

– Unë jam lodhur, o Rijad, nuk mundem më, le të na vrasin,- i thashë.

– Edhe unë, oj nënë, – ma ktheu Rijadi.

Ndoshta iu derdh Rijadit gjaku. Rrjedhja e pandërprerë e gjakut e kishte lodhur Rijadin.

– Jam rënduar shumë, dy duart i kam të rënduara si t’i çoja nga një thes me rërë, nuk po mundem as unë.

– Jo, – thashë, ja ku janë të tjerët, mendova se ishte edhe rrethimi i katërt, prej forcave serbe. Thashë, ne as nuk do të lëvizim fare më. Shqetësimi ishte i kotë, ata ishin njerëzit tonë. Nuk na besohej!

Njëri nga ta foli:

– Hajdeni edhe pak më këndej.

– Vallahi nuk po mundemi, – u thashë.

E morën Rijadin, dhe e dërguan në mal, ku i dhanë ndihmën e parë.

Unë kam pritur aty.

Tjetri erdhi dhe më tha: „Mos ke dert, ka shpëtuar“.

Na hipën në një traktor, mua më fëmijë e Rijadin, pasi që i kishin dhënë ndihmën e parë.

Aty kemi marrë frymë pak më lirshëm. Kemi pushuar pak dhe i kemi pritur të tjerët, derisa kanë mbërritur.

Edhe Rijadi me ato plagë mori frymë pak.

Prekazi dukej në flakë e tym. Kallej ende. Flakë shkonte, tymi e kishte mbuluar.

NDIHMA E PARË NË MOMENTE TË VËSHTIRA

Kur erdhën tanë të gjithë, na qitën në atë rimorkioi traktori dhe kemi shkuar në Libovec.

Na dërguan në një shtëpi. Ishte ora 3 e mëngjesit, nuk kishim ngrënë as pirë.

Na sollën qumësht, dhe hanim bukën e qumështin me lugë. E kishin përgatitur burrat, sepse gratë kishin dalë nga Liboveci, praktikisht ishte zonë lufte.

Kishin kërkuar dhe kudo që kishin gjetur vezë nëpër lagje, i kishin mbledhur,i kishin zierë , një kazan plot vezë. Kemi ngrënë edhe ato ve të ziera.

Njëri nga ata, na tha se nuk është vendi i sigurt. Duhet të lëvizim.

Filloi te zbardhej. Kur dolëm krye Prekazit, dukeshin të gjitha livadhet e arat tona mbushur me policë e ushtarë. E atyre tre vetëve, të tanëve, iu thashë:

– Pse more nuk po i gjuani!

– Me çka oj motër, – thanë.

– Me gurë t’i gjuani…

– Ata,edhe me i gjuajtur me gurë, tuten – i kam parë se si dridheshin, ju thashë.

– Kush, -më tha-, në dy Prekazet nuk gjendet njeri, ku t’i marrim ata njerëz që t’i gjuajmë.

LINDI NJË FIJE SHPRESE

Për Sherifin e Qemajlin, dhe të tjerët, a dinit diçka?

Sevdije Jashari: Nuk kam ditur më asgjë. Vetëm aq sa më tha Beqiri.

Kur na dolën njerëzit tanë, ju thashë se e kemi lëmë një njeri të plagosur dhe një të vdekur . Ata po kërkojnë ndihmë.  Aty, na ndihmuan. Njërit prej tyre ia di emrin, sepse e thërriste tjetri, Qazim, kurse të tjerët nuk e di si quheshin. Nuk e di, cili prej tyre ia ka dhënë Rijadit ndihmën e parë! Pasi dolëm në Prekaz të Epërm, erdhën edhe këta, na dërguan për Libovec, ku hëngrëm dhe pimë. Nga Liboveci na dërguan në Oshlan, sepse vendi ishte pak më i sigurt. Kur shkuam në Oshlan, kaluam nga shtëpia e Brahim Xhakës, ku e kishte lëshuar odën për të plagosur.

– A keni të plagosur, – na thanë.

– Po, – ju thamë, – Rijadi ishte me ne i plagosur!

Kemi vazhduar për në Oshlan, të një mbesë.

Çka u bë me atë të plagosurin?

Sevdije Jashari: Si i kam takuar, ata tre personat, që dolën të na marrin, ju tregova se më tutje ka të plagosur. A mund të bëni diçka për ta, për ne mos keni dert. Në natën e dytë, i plagosuri ka mbërritur te Rijadi, pra ku ka fjetur Rijadi. E kishin marrë njerëzit tanë. Ai ka treguar se kishte shkuar këmba doras deri te një shtëpi, kur kishte rënë terri. Kur errësohej, policia vendoseshin nëpër vende të caktuara, nuk dilnin. Të tanët e kishin marrë të plagosurin dhe e vendosën aty. O, sa u gëzuam, por edhe u mërzitem se njëri kishte vdekur.

A dini tash kush kishin qenë?

Sevdije Jashari: Ata kishin qenë nipër tanë, të Sahitit dhe të Musës, nga Gllogovci. Njëri ka vdekur atëherë, tjetri tashti, pra i plagosuri ka vdekur para një viti.

Pastaj u bashkuat?

Sevdije Jashari: U bëmë bashkë atë natë, pasi që pushuam dhe morëm ndihmën e parë te Brahim Xhaka, shkuam te ajo mbesa.

Në orën 4,oo, erdhi dr. Adem Ademi me shokë, për ta ndihmuar Rijadin.

Mandej, kah vazhduat?

Sevdije Jashari: Në orën 4,oo, dëgjoheshin disa lajme se ka vdekur Sherifi, ka vdekur Qemajli, dhe shumë të tjerë. Filluam të qanim. Erdhi dr. Adem Ademi dhe i vuri dy duart në derë :

– Ku është nëna e Rijadit? dhe na u drejtua: behu e fortë, se paku këta kanë shpëtuar. Të shpëtoi djali tri herë i plagosur, nga serbët. Mos u shqetëso. Asnjë lajm nuk është i konfirmuar.

Aty e morën edhe një herë Rijadin dhe e kontrolluan, dhe më pyetën: A je për të shkuar në një shtëpi më të sigurt?

– Po, ju thashë.

Më thanë: Prit edhe një gjysmë orë, për të gjetur ndonjë vend.

Për atë gjysmë ore, Rijadit ia lidhën tri plagë, mirëpo një plagë e kishin harruar. Nuk ia kishin lidhur atë plagë as kur i kishin dhënë ndihmën e parë, dhe as këtu, nuk e kishin vërejtur plagën. Edhe ata ishin shumë të mërzitur.

Rijadi rënkonte, thoshte se në këtë këmbë, më doli flaka.

– O Rijad, i thashë, – edhe nëse vdes, vdes me tridhjetë vetë në dhomë. Ne nuk ndaheshim, edhe pse nuk na zinte një dhomë, nuk ndaheshim, nuk dilnim në tjetër dhomë, të gjithë me Rijadin.

Rijadi të gjithë i kishte rreth vetës, bile edhe Dadën Bahtie, që e kishte pa tmerrin dhe krejt i kishin vrarë para syve te saj. Dada Bahti na jepte gajret neve

Kush është Dada Bahti?

Sevdije Jashari: Dada Bahti është nëna e Nazmiut, gruaja e Bacit Zukë. E kishte lënë djalin në luftë e dinte se ata kanë rënë, dhe e shikonte Rijadin, e pyeste se ku kishte dhimbje, i jepte gajret.

Kur tha Rijadi po më dhemb këmba, i thashë, edhe nëse vdes, do të vdesësh me tridhjetë vetë afër. I thash, Rijad, Qemajli  nuk e di ku e ka xhenazën, se e kanë vrarë, nuk di as ku ka mbetur. Rijadi më tha, jo nënë, deri vonë ia kam njohur Qemajlit krismën e pushkës, nuk është i vrarë.

PËRFYTYRIMET E MAHNITSHME

Dada Bahtije (ndërroi jetë më 6 shkurt 2022) ishte te koka e Rijadit, unë te këmbët e tij, isha zgjuar, nuk isha fjetur. Isha e zgjuar dhe e tretur në mendime, e mërzitur, veç kur e kam parë Qemajlin, mu përfytyrua, sikurse ishte lidhur në namaz, dhe kam mbetur duke e shikuar. Rijadi më tha, nënë çka po shikon?

– E pashë Qemajlin në ëndërr, – i thashë.

– Jo, mori nënë, nuk je fjetur.

– Nuk di, fjetur apo zgjuar, Qemajlin e pashë të lidhur në namaz.

– Vallahi ka shkuar në Xhenet, – më tha. U hidhërova e ia ktheva;

– Ti, vetëm sa më the se nuk e kanë vrarë, si tash në Xhenet.?

Ajo ditë ishte e premte, në orët e mëngjesit.

– Oj nënë, ai është falur gjithnjë, sot është e premte, nëse, është vrarë, është në Xhenet, e ke parë duke u falur

– Mirë, -i thashë -, si të thuash ti.

TAKIMI I BEFASISHËM ME QEMAJLIN

Nuk vonoi dhe erdhën mjekët ta merrnin. Më thanë, ti të vish me Rijadin”. Ishte dr. Adem Ademi me shokë, ishin tre apo katër, nuk e di, dhe donin të lëviznim prej andej.

Ne, duke shkuar me veturë, një traktorë, plot burra, vinte këndej. Aty kishte qenë Qemajli, i cili u ngrit në këmbë dhe po na shikon, dhe po thërret. Iu thashë ta ndalnin makinën, sepse aty ndodhej dikush i yni. Pasi e ndalën veturën e spitalit të improvizuar, dhe shikonim,bashkë me Rijadin. Unë e hapa derën, dhe thashë, more Zot, do me dalë Qemajli, gjithmonë po më del përpara. E pashë mbrëmë, si në ëndërr, sot në traktor, thashë çfarë u bë me mua?!

– Oj nënë, – më thirri. Isha e humbur. Me dukej prapë ëndërr. Si në agoni i thashë:

– Vallahi, Qemajl nuk po di a je i gjallë me të vërtetë, po çdo herë po më del kështu para syve.

Pasi u shpeha në këtë mënyrë, Qemajli me pa të habitur dhe e kapi kokën dhe tha:

– Oj nënë, nuk po na u dashka asgjë që keni shpëtuar, sepse qenkeni çmendur, e paskeni humbur…

– Pasha Zotin, Qemajl, nuk di a jemi çmendur, a kam luajtur. Mirëpo, nuk po besoj se je i gjallë përnjëmend. U krijua një atmosferë shumë emocionale.

Aty qanë të gjithë burrat në traktor, e mjekët në veturë. Aty është bërë një vaj i madh.

Megjithatë, të erdhi një grimë shpirti, se e pe edhe një djalë gjallë. A mësuat diçka më shumë për Sherifin apo Hamzen dhe të tjrerët?

Sevdije Jashari: Qemajli heshti.

– Pas pak tregoi, se ka qenë aty pranë tyre. Kanë qëndruar sa kanë mundur. E kush është vrarë, e kush ka shpëtuar, – i thashë.

– Hajt se ka vakt, e flasim – më tha.

– Sherifi a ka shpëtuar?

– Jo, nuk di, – më tha. Po Hamza, që ishte me te, nuk di më tha. Dëshiroja që se paku të ketë shpëtuar njëri e tregon për tjetrin…

Edhe për një djalë e pyeta:

– E, Faiku? Nuk di. Po ata të Shabanëve? Nuk më tregoi për asnjërin. Nuk dëshironte të më ngarkojë më tepër. Dhe bëri mirë. E pa gjendjen tonë. Ndërsa vetë ishte shumë i fortë. Ndoshta luftimet e një dite me parë e kishin forcuar.

Në atë rrugëtim, shkuat në Mihaliq?

Sevdije Jashari: Një herë shkuam në spital, pastaj shkuam te Brahim Xhaka, dhe bujtëm atë natë. Pastaj mbërritën gazetarët, e çdo kush. Pastaj erdhi edhe Qemajli aty.

Dikur erdhi edhe Syla na mori.**

Erdhëm për në Prishtinë. Vetëm unë dhe Rijadi, u nisem nëper një rrugë të keqe, të fshehur. Nuk ramë në dorë të tyre. Pavarësisht se Rijadi i plagosur rëndë, ndiheshim si të rilindur. U vendosëm në shtëpi të kunatit, Salihut, në Prishtinë. Ndiheshim më të gëzuar. Kushtrimi ishte dhënë. Lufta zhvillohej gjithandej. Ne pritnim lirinë.

Krejt në fund, më lejoni t’i falënderojë të gjithë ata që na ndihmuan në mal, në shtëpi e  në veçanti ekipin e mjekëve që ilegalisht ma shëronin djalin, edhe në mal, po edhe në Prishtinë.

* Ishte ora shtatë e mëngjesit.Posa kisha shkuar në punë.Punoja në redaksinë e Diturisë.Cingërroi telefoni.E mora . U prezentova. Një zë i tmerrshem dëgjohej në anën tjetër. A po dini gjë ju atje. Ne jemi rrethuar, me tanke, topa artileri aviona…Do të na mbysin të gjitheve…u shtanga. Arrita t’i them: Inshallah Zoti ju shptëon…Një lum lotësh filloi të më dalë vetvetiu. E dija se çka kanë berë formacionet ushtarake serbe në Likoshan. Kisha qenë në varrimin e tyre. Ishim të pa mundur. Në anën tjeter të receptorit dëgjitheshin krishmat, gjemonin topat. Ishte kjo telefonata më e vëshitre e jetes sime.

Nuk dija se çtë benin. Pasi e kamë marre vedin një çik, I kamë telefonuar ish profesorit tim Dr. Fehmi Aganit. Edhe ai u ndi keq, u shqetësua. Me tha: bera mire qe më tregove. Po filloj kontaktet. Mua mu dukë se u shfajësova pak. Derisa isha duke folur me Profesorin, befas u fut Salihu ne zyrë, vëllau i Sherifit, kunati i Sevdijes. Ky me pa fytyrën time dhe kuptoi nga biseda, dhe mu drejtu me nje stoicizëm te madh: do të bëhet vetem ashtu siq ka thëne I Madhi Zot, por, dy pika loti iu bashkunan në mjekren e tij.(nga ditari i atyre ditëve. E.O.)

** Syelejman Osmani, nga Mihaliqi ish edukator ne Medresen Alaudin, se bashku me te tjerë bëri sjelljen e tyre ne Prishtinë, sepse ishte nga a jo anë e dinte terrrenin. Ne u gëzuam kur e mësuam vendndodhjen e tyre. Ishim me fat sepse gazetarja Aferdita Saraqini nga radio ‘21” kishte arritur ta bënte një intervistë me Rijadin derisa ai qëndronte i strehuar në male, por nuk e zbuloi vendin. E thirra Aferditën të takohem dhe na tregoi gojarisht. U gëzuam. Pastaj Syla që ishte nga ai regjion i mori, se bashku me te tjerët, dhe ne kushte ilegaliteti i solli.

Elez Osmani, Prishtinë- Nju Jork

P.S

Sevdije Jashari, dëshmitarja e tre sulmeve ndaj familjes Jashari, ka ndërruar jetë në moshën 65 vjeçare, me 14 prill, 2021. Ajo pati rrëfyer ekskluzivisht për krimet serbe mbi familjen Jashari për gazetën “Dielli”.  U varros në Prekaz te Skenderajt.

Nga e majta: Shoqja e Qemajlit Rukije, Qemajli, nëna e. Qemajlit z. Sevdija, Elez Osmani me te shoqen Nurije Osmani.

Nga e majta: Vajza e madhe e Qemajlit, Diella,shoqja e Qemajlit z.Rukije, Qemajli ,Nëna Sevdija ,Elez Osmani dhe vajza e vogël e Qemajlit Yllza

Dr. Dom Nikë Ukgjini

Instituti Filozofik e Teologjik, Shkodër

Objektet e kultit i kanë fillesat e jetës në periudhën antike, kur themelohen si te tilla për nevojat e bashkimit të besimtarëve në një vend të caktuar për tu lutur Zotit. Jeta dhe pamja e tyre me themelet e lashta ka vazhduar të ndjeke kurbën e ngjarjeve historike gjatë gjithë periudhave pasuese të zotërimit romak, antikitetit të vonë dhe mesjetës. Këtë traditë e kanë konfirmuar si burimet historike ashtu edhe të dhënat arkeologjike, për Shkodrën, Lezhën e shumë qytete të tjera në Arbëri.

Me mbylljen e kishave dhe ndalimit të fesë në Shqipëri në vitin 1967, objektet më rendësi historike pësuan si në kohën e perandorisë së osmane, një goditje të rendë shkatërrimi.  Shteti ateist, pos që shumë prej objekteve më vlerë rrënoj, me një të rënë të lapsit, diktatura dhunoi e përdhosi brenda një viti shumë gjurmë të trashëgimisë fetare e kulturore në vend, duke mos i vendosur as në listën e Monumenteve të Kulturës. 

Sidoqoftë, në listën që patën fatin t’i shpëtojnë rrënimit në vitin 1967, në qarkun e Shkodrës dhe Lezhës, duke i shpallur ato në vitin 1973 e 1984, Monumente Kulture, janë një varg objektesh të kultit të mbetura.

Pas hyrjes së demokracisë në vitin 1991, dhe organizmit të Kishës katolike në vitin 1993, dioqeza e Shkodrës dhe e Lezhës, si dhe të gjitha dioqezat të tjera në Shqipëri, objektet e kultit të cilat ishin në gjendje rrënimi, një pjesë prej tyre i meremetuan dhe i rindërtuan. Por, pjesa tjetër mbeten si detyrë e në mëshirën e fatit të Ministrisë se Kulturës. 

Gjatë kësaj kohe të demokracisë, kur pritej një ndërhyrje radikale në përmasimin e gjendjes në objektet kulturore e sidomos atyre të kultit, realiteti tregon të kundërtën. Gjendja e tyre dita e ditës vetëm sa është përkeqësuar. 

Qarku i Shkodrës

Monumentet e Kulturës, ato të kultit katolik në Qarkun e Shkodrës, sipas inspektim në terren, është jashtëzakonisht e rendë dhe e pa pranueshme, për shkak të mos ndërhyrjes në meremetimin e tyre  më vite më radhe. Edhe në ndonjë objekt që është ndërhyrë në mënyrë të pjesshme, ajo ka qenë me cilësi shumë të dobët, dhe vetëm sa për ta arsyetuar fondin e marrë nga shtetit. 

Ecim sipas një kronologjie të monumenteve të shek. XII-XIII.

Kisha Katedrale e Shën Shtjefnit, në kalanë e Shkodrës me një vlere të  jashtëzakonshme historike e cila i ka muret ngritura dhe harqet, ndërhyrja e parë dhe e fundit ka qenë në vitin 1988, pra në kohen e monizmit. Por sot ajo ka nevojë për meremetimin e mureve. Në rrënojat kishave Trikonkëshe, në Kalanë e Drishtit, nuk mbahet mend që ka pasur ndonjë ndërhyrje restaurimit të tyre, pos që, kohë pas kohë në ato ambiente ka pasur gjurmime të ndryshme arkeologjike për efekt studimi. Po të nijetin fat të keq e kanë rrënojat e kishës së Shën Nikollës në Shat (Mazrek), ku ende mbeten gjallë, absida dy katesh e një Kishe dhe Kambanorja e përgjysmuar. Kishat në Shurdhah (Sardë), ku disa prej tyre akoma i kanë një pjesë të mureve deri në 4 metra lartësi, nuk kanë pasur trajtime restauruese, për pos në disa rrënoja më pak vlerë nga një fond Evropian në vitin 2014. Për shkak të mos kujdesit të dukshëm nga shtetit, po këtu  në Shurdhah (Sardë), famullitari i zonës në vitin 2002, i ka ngritur muret e Kishës se Zojës së Bekuar, duke e mbuluar me çati e tjegulla vendi. Ndërhyrje në meremetimin e rrënojave apo gjysmë mureve ekzistues të monumenteve,  gjatë këtyre 30 viteve, nuk ka pasur as në rrënojat e kishave në kalanë e Nenëshatit, Vau i Dejës; rrënojat e kishave në Balezit, Reç, Malesia e Madhe; rrënojat e kishave në kalanë e Dalmacës në Koman, pos disa gërmimeve arkeologjike për efekt studimi; muret e kishave në Kabash, Fushë Arrëze; Kisha e Shën Mërisë, Vau të Dejës dhe rrënojat e Kishës së Shën Mëhillit, në kalanë e Sapës, Vau i Dejës.

 Në mungesën e kujdesit nga shteti, famullitari i zonës së Gruemirë, Vrakë, është kujdesur për  rrënojat e abacisë dhe Kishës së Shën Gjinit e shek. XII, në Rushkull, Grue e Mirë, Malesia e Madhe. Po aty famullitari e ka rikontruktuar dhe meremetua, kambanorin  e madhe deri në 7 metra lartësi në vitin 2012. Në rrënojat e kishës së Shën Markut në kalanë e Vau të Dejës, nga famullitari i zonës janë ngritur muret e kësaj Kishe dhe është vendosur çatia me tjegulla vendi, në vitin 2004.

 Rrënojat e kishës së Shën Shirqit e Bakut në Dajç të lumit Buna, apo abacia benediktine e shek. VI,  nga mos kujdesi i shtetit rrezikon të zhduket përgjithmonë. Studiuesit tanë në sensin e ngritjes se alarmit shprehen “Bizhuja e humbur e Shirgjit. Kjo kishë e stilit romano – gotike e rindërtuar në shek..XIII, e cila  strukturën e plotë të saj e kishte  deri në vitin 1900, sot e mbetur me një mur ballor, në pritje të një mëshire nga qielli, për mirëmbajtjen e tij. Meqenëse ky mur vazhdimisht është i rrezikuar edhe nga ujërat e lumit Buna, Ministria e Kulturës në viti 2013 ka ngritur disa agjenatura mbrojtëse ndaj gërryerjes së tokës nga ujërat dimëror dhe përmbytjet të vazhdueshme. Për shkak të dobësimit të themeleve nga ujërat e vazhdueshëm aty pran, muri ekzistues e ka fituar një plasje për në mes dhe dita ditës rrezikon të bie. Prandaj kërkohet një punë ma e specializuar dhe ma voluminoze, për jetëgjatësinë e tij. Në këtë objekt, një meremetim i thjesht dhe jo profesional është krye në vitin 2016, nga Ministria e Kulturës, por ajo nuk mjafton për ta mbajtur në jetë atë mur më një histori qindra vjeçar.

Kompleksin, Kishë e qelë, në Kukël, Bushat, ku poeti Mjeda ka jetuar për 30 vite me radhë, është ringritur dhe restaurua me fonde private nga famullitari i zonës Dom Nikë Ukgjini, gjatë vitit 2012-2014. Për shkak të vlera historike dhe arkitekturore që ia ka, Ministria e Kulturës në vinin 2012 sa  për ta pasur si evidentim e ka shpallur Monument Kulture. Po kështu sa për evidentim, qenë shpallur edhe rrënojat dhe muret e Kishës katedrale të Sapës në Nenshatë, në vitin 2016 ku ende spikat më madhështi pjesa ballore e Kishës.

Qarku i Lezhës

Po kështu gjendja e alarmuese është edhe në qarkun e Lezhës.

Në qarkun e Lezhës u bënë disa ndërhyrje, rindërtuese dhe restauruese nga ana e Ministrisë se Kulturës, në katedralen e Shën Nikollit dhe njëkohësisht vendvarrimi i Gjergj Kastriotit,  ku ajo e fundit ndodhi në vitin 2018. Por për rendësin e madhe që  ka i gjithë kompleksi historik, është bërë minimumi i mundshëm për rivitalizimin e tij. Po kështu edhe në kalanë e Lezhës dhe rrënojat e Kishës

së hershme antike, vërehet mungesa e kujdesit njerëzorë. 

Nëse i radhisim sipas rendit kronologjike objekte të tjera, duhet të nënvizojë problematikat e shumta të Kishës së mesjetare, Kisha e Balldrenit e shek..XIII e stilit gotik. Kisha e Balldrenit më vlera kaq të mëdha historike e artistike, si për çudi, në lidhje më afresket, në pjesën e absidës dhe gjurmë të tjera në tërë hapësirën e mureve, për vite të tëra kishte mbetur jashtë vëmendjes të diplomatëve studiues, austro-hungarezë, franceze, italian  e tjerë si: Hahn, Ippen, De Grand,  Jeriçek, Shufllaj, apo jezuitit skrupull, Zef Valentinit. Madje, edhe  studiuesit tanë që kontribuuan për shpalljen Monument Kulture të Kategorisë së parë për vlera arkitekturore, në vitin 1981, nuk e hamendësonin së brenda saj fshihej një pasuri e madhe qindra vjeçare me vlera jo vetëm shqiptare, por dhe ballkanike. U desh të vijë viti 2002, kur në një aksion të hartuar nga Ministria e Kulturës për shpëtimin e pjesës arkitekturore, u zbulua rastësish brenda suvatimit kjo pasuri e rrallë artistike e ideuar nga mendja arbërore. Një projekt tjetër i hartuar nga Ministra e Kulturës në vitin 2005 edhe pse ishte shumë ambicioze për rehabilitimin e plotë të këtij objekti, ai kishte mbetur i fjetur në sitarët e kësaj Ministrie. Nisur nga gjendja e mjerueshme e këtij objekti, situatën në dorë e mori, Dom Nikë Ukgjini dhe sipërmarrësi Gjergj Lejqeza, dhe me ndihmën e kontributeve të tjerë privatë, u arrite që objekti  të restaurohet dhe rikonstruktohet i plotë në vitin 2019, duke vendosur çatinë e re, dyer, dritare dhe zbulimin gjurmëve të afreske në muret e brendshme. Mbetet nevoja e restaurimit dhe konservimit të afreskeve murale në pjesën e absidës. 

Po e njëjta gjendje kishte ndodhur dhe më Kishën e Shën Barbarës (Shën Barbullës) e shek.. XIII, në fshatin Pllanë. Afresket e saj impresionuese, brenda e jashtë, në pjesën e hyrjes, po shpërlahen gradualisht si rezultat i mungesës së ndërhyrjeve dhe sidomos lagështirës së shkaktuar nga amortizimi i çatisë për gjatë 18 viteve me radhë. Ndërhyrjet e fundit në këtë objekt u bënë nga Ministria e Kulturës në vitin 2001-2002, duke vendosur një çati provizore mbi atë vjetrën, dhe sistemimi i dyshemesë. Më pas ajo që braktisur plotësisht nga Ministria e Kulturës, duke e lenë pa dyer e dritare e më çati të shkatërruar.  Në këtë rast u pa i nevoja e domosdoshme e një ndërhyrje të shpejt në baza vullnetare gjë që u bë nga Dom Nikë Ukgjini e sipërmarrësi Gjergj Leqejza si dhe disa sipërmarrës të tjerë,  dhe në fund të vitit 2020, u arrite të behët rikonstruktimi i plotë i objektit: çati të re, dyer e dritare, duk përshirë këtu sistemimin e ambientit për rreth dhe përkujtimoren për shkollën shqipe. Mbete nevoja e konsolidimit dhe konservimit të afreskeve murale të cilat akoma e ruajnë shkëlqimin e tyre. 

 Kisha e Shën Aleksandrit (Sh’Lledrit) në kodrën e Bokionit, e cila ndodhet midis fshatrave Spiten dhe Pruell, ka qenë kthyer në gërmadhë nga mos kujdesi i Ministrisë ë Kulturës, por në vitet 2010-2011 këtu kanë ndërhyrë vetë banorët së bashku me priftin famullitar, duke ringritur në këmbë muret e rrafshuara në përjashtim të 50% të absidës,  duke vendosur çatinë e re, dyer, dritare dhe sistemim i ambientit për rreth objektit.  

Në lidhje me Kishën mesjetare të Shën Shtjefnit në fshatin Blinisht, e shek. XIII, më tavan harkor më material guri, këtu është ndërhyrë pjesërisht nga ana Ministrisë së Kulturës sa për t’ia mbushur mendjen ndokujt së po punohet dhe për t’i arsyetuar shpenzimet e bëra. Aktualisht vetëm 60% e strukturave murale janë në këmbë, prandaj është shumë e nevojshme edhe një ndërhyrje konservuese, konsolidues, restauruese e ngritja e një çatie provizore, duke i kushtuar një vëmendje të veçantë hyrjes së Kishës, absidës dhe asaj çfarë ka mbetur nga muri verior.

Kisha e Shën Nikollit në fshatin Zejmen e shek XIII, e ka humbur plotësisht madhështinë e saj të dikurshme. Pasi ka mbetur pa çati, reshjet atmosferike kanë shkaktuar dëmtimin, zhbërjen dhe fshirjen e plotë të afreskeve dhe rënien e suvasë, duke ekspozuar kështu të gjithë muraturën e brendshme. Gjatë udhëtimit të tij në vitin 1907, Theodor Ippen (diplomat dhe albanolog) ka konstatuar në faqen e majtë të murit të kësaj kishe, gjurmë të qarta afreskesh ku paraqitej Shën Maria e ulur në fron që mbante në prehër Jezu-Krishtin. Nga mos kujdesi i Ministrisë se Kulturës, u bë gërmadhë në muajin janar të këtij viti, duke iu shembure në dy muret anësore, ku muri perëndimorë mbartë në vete gjurme të afreskeve mesjetare.

 Kisha dhe Manastiri i Rubikut i shek. XII, falë mirëmbajtjes së etërve françeskan të cilët edhe sot kujdesen për te, në vitin 1998 ka qenë rekonstruktuar nga françeskanet më mjaftë sukses. Ajo tani ka nevojë për konsolidimin e gjurmëve të afreskeve që gjenden në pjesën e absidës të cilat kanë qenë skajshëm të dëmtuar nga acidet luftarake të depozituar në afërsi të objektit në kohën e komunizmit. 

Një ndërhyrje konsolidimi dhe sistemimi iu bë në vitin 2021, me fonde Evropiane.

Në vazhdën e atyre që po zhduken e rrënohen, janë dhe rrënojat të kohës antike, të Kishës së Shën Marisë në Shenmri, Mamuras, Kurbinë, ku në disa pjesë të mureve ekzistuese e gjysmë të shkatërruara,  akoma janë të dukshme gjurmët të afreskeve mesjetare të cilat nuk do i kemi me.

Në fshatin Gallat, Kurbin, kemi rrënojat e Kishës së Shën Premtës dhe Selisë ipeshkvore të Arbenisë, të cilat janë të pa konsoliduar. Ne shenje dashuria ndaj historisë së objekti, vetë banorët së bashku me priftin e zonës vitin 2013, kanë ndërhyrë duke ringritur në këmbë muret gjysmë të rrafshuara e mbi to kanë rindërtua kishën e re me çatinë e re, dyer, dritare. Nisur nga ky fakt Ministria e Kulturës, këto rrënoja ia ka shpallur Monomet Kulture në vitin 2016. 

Një ansambël ndërtimor e shek.. XIX, shpallur Monumente Kulture në vitin 2015, është dhe Selia e  vjetër e Durrësit në Delbenishtë, Kurbinë, e cila në vitin 2005, që  meremetuar nga famullitari i zonës, për sot është në rrenim e sipër për arsye të dëmtimit nga tërmeti i vitit 2019. 

Kisha e Zojës së Papërlyer dhe Kolegji Françeskan i Troshanit, ndërtime të shek.. XIX, janë një ansambël ndërtimor madhështor i shpallur si Monument Kulture në vitin 2016, dhe gjendja fizike është e mirë nga rekonstruktimi i bërë në vitin 1995, nga famullitari i zonës. 

Përmbyllje

Në qarkun e Shkodrës dhe të Lezhës, vërehet dhe mungesa e evidentimit të shumë objekteve të kultit me vlera konsiderueshme historike, kulturore e fetare. Në mungese të dorës së shtetit, shumë objekte të kultit Monument Kulturës kanë rënë pre e gërmimeve pirate gjatë vitit 2007 dhe këto raste janë bërë publike në Media nga vetë banorët e revoltuar. Gjithashtu nga heshtje e braktisje e monumenteve, banoret në shumë zona, kanë dëmtuar sitet arkeologjike duke ngjitur varre pranë themeleve e objekteve të caktuar. Nga Ministria e Kulturës, jo vetëm në këto raste, por në gjithçka që ka lidhje me Trashëgiminë Kulturore në përgjithësi dhe për Monumentet e Kulturës në veçanti, presim që ky institucion kaq i rëndësishëm të kryejë funksionin për të cilin është krijuar, pra mbrojtjen, përkujdesjen dhe promovimin e çdo aseti të Trashëgimisë tonë Kulturore Kombëtare. Monumentet e Kulturës përfaqësojnë vertebrat e shtyllës kurrizore të identitetit tonë kombëtar dhe çdo objekt i rrënuar nga mungesa e vëmendjes, harresa, pakujdesia apo nga abuzimet e ndryshme, është krim dhe fatkeqësi kombëtare.

AKADEMIA “RRENJET TONA”, KUVENDI I IV MBARËKOMBTAR

 Tirane, 2-4 mars 2022 

NGA  NDUE  BACAJ

Pikturë që i kushtohet Kuvendit të Lezhës

578 Vite më parë, me 2 mars të vitit 1444 zhvillohet  Kuvendi i Lezhes. Në këtë kuvend të parët tanë , Arbërit, lidhën Besen, besen e Zotit e burrave (shqiptar) në mes njeri – tjetrit , dhe ketë besë ja “dorzuan” prijesit legjendar Gjergj Kastriotit –Skenderbe..  Kuvendi nuk ishte “thjeshtë” një bashkim burrash , për të lidhur besen e për të luftuar së bashku kunder armikut turko-osman , i cili u kishte pushtuar trojet, burgos lirinë, dhunua besimin dhe u rrezikonte ekzistencën.  Në këtë kuvend  për herë të parë Gjergj Kastrioti Skendërbe kishte arritur të bëjë bashkimin në  një kuvend të gjithë prijësat , princët dhe principatat shqiptare, bashkimi dhe Beslidhja e këtij Kuvendi bëri të mundur themelimin e një shteti unik e etnik Arbënor-Shqiptar. Vlen të kujtohet se  mbas  humbjes së koalicionit ndërballkanik në betejen e Fush-Kosoves në vitin 1389, (kundër invazioneve turko-osmane), vetëm nga trojet Arbnore  kishin dhënë jetën rreth 4000 luftetar trima me në krye  prijesin Teodor  Muzaka. Mbas këtij viti fatëzi trojet shqiptare “dalngadal” ishin pushtuar e coptuar nga ushtritë turke. Gjatë pushtimit turqit kishin vrarë  e prerë prijësit e njohur shqiptarë , kishin grabitur, shpronsuar e tjetersuar prona e pasuri , si dhe  kishin marrë pengje njerëzore të familjeve e fiseve themel të Arberisë. Njëra nga familjet më të goditura ashpërsisht nga pushtuesi turk , kishte qenë edhe familja e Gjon Kastriotit , të cilit perveç të zezave të tjera  i kishin marrë peng edhe djalin e vogël Gjergjin.. Vitet kaluan dhe atëhere kur perandoria aziatike  turke-osmane kishte shpresuar më shumë se kurrë, se Arberisë ja kishte mbytur shpirtin Arbënor-kristian , dhe pinjollin e familjes së lavdishme të Kastrioteve -Gjergjin e kishte “transformuar” (“me alkimin e saj” të shkollimit , titujve e gradave ushtarake) në një shpatë të “çelnikt” të Islamit , kishte ardhur ora e së vertetes. Siç dihet kjo orë kishte “trokitur me 3 nentor 1443 në betejen e Nishit (të Kosoves), kur Gjergj Kastriotin e kishte thirrur gjaku i të pareve… Me 28 nentor (1443) në Krujen e bekuar kishte valëvitur të lirë , e drejt qiellit flamurin Arbënor , atë flamur që kemi edhe sot. Gëzimi dhe sukseset e Shqiptareve nuk kishin të treguar , por edhe tërbimi i Sulltan Muratit nuk njihte kufi… Ndaj për të perballuar këto kohë të veshtira  prijesi legjendare i Arberisë Gjergj Kastrioti  e kishte kuptuar se Arbërit do ti ndihmonte , perveç fuqisë tyre, Zotit edhe bashkimi… Ndaj u bëri thirrje të gjithë princërve e prijësve që me daten 2 mars 1444 , të mblidheshin në një kuvend bese e bashkimi, ku si vend ishte zgjedhur Lezha (ndonse nën pretektoratin e Venedikut që “dridhej”..), ndersa si “seli” kuvendi do të kishte  Katedralen e Shenkollit.. Sipas shkrimeve të asaje kohe e më vonë , në Kuvendin e Lezhës kishin marrë pjesë perfaqesues të të gjitha principatave dhe krahinave shqiptare , ku më të shquarit ishin:  Gjergj Kastrioti  , Gjergj Araniti  , Andrea Topia me dy djemt e tij , Kominin dhe Muzakën dhe nipin e tij Tanushin , Gjergj Stres Balsha (nipi i Skenderbeut nga motra Jella) , Nikoll Dukagjini , Pal Dukagjini , Gjin  Muzaka , Teodor Muzaka (i riu) dhe disa pjestarë të kësaj familje , Lekë  Zaharia , Pjeter  Spani  , Lekë Dushmani  etjerë , por edhe perfaqesues të Venedikut , dhe  Stefan (Gojçini) Cernojeviç  (me dy djemt e tij Gjergjin e Gjonin), që perfaqesonte “berthamen” e Malit Zi (të mëvonshem). Kuvendi i  Lezhes mori disa vendime historike , si : Formimin e “Lidhjes  Shqiptare “ (ndonjë historian e quan lidhja e popujve shqiptarë ), ku per ta ruajtur këtë lidhje burrat e kuvendit dhanë BESEN ,ndaj kjo lidhje njihet edhe si BESLIDHJA e Lezhes. Në kuvendin e Lezhes u krijua një aleancë e madhe politike e ushtarake , në krye  të ciles u zgjodh Gjergj Kastrioti , që “emrohet”edhe  komandanti  suprem i  ushtrisë mbrojtese të Arberisë. Në kuvend u krijua arka e finances , ku secili kontribuonte sipas nje kuote të miratuar.. Gjithashtu ishte urdhëruar rikthimi i të gjithë arbërve (që kishin “perqafuar” besimin islam të pushtuesit..) në besimin kristian… Per të gjitha vendimet e Kuvendit të Lezhes që u miratuan , kuvendarët u betuan me dorë në Ungjill.. Kisha kartedrale e Shenkollit ishte dëshmitrarja dhe “garantja” para Zotit per respektimin e kësaj  beslidhje , që me  programin e bashkimit dhe veprimit të të gjitha principatave shqiptare, kuvendi i  2 marsit 1444 krijojë per herë parë të berthamen e një shteti të bashkuar Arbër-Shqiptar.. Në këtë shtet që do të “konsolidohej” nën udheheqjen e të madhit Skenderbe bënte pjesë (në mesin e shek.XV) edhe Dardania (Kosova)… Kuvendi i Lezhes dhe programi i saj kishin një jehonë të madhe kombetare dhe nderkombetare. Mbas  kësaj beslidhje  u shenuan edhe fitoret e para të rendësishme të betejave luftarake kundër ushtrive osmane… Nga këto suksese  lavdiplotë mendova të kujtoj ndër të parat  beteja, (fill pas Beslidhjes së Lezhës) të fituar nga ushtria trime arbënore e udhëhequr  nga Gjergj Kastrioti, në fushen e Torviollit (Dibër) me 29 qershor 1444. Gjergj Kastrioti  me ushtrinë e tij do ta shpartallonte   plotësisht  ushtrinë  turke-osmane  të  përbërë nga 25.000 ushtarë e oficerë të udhehequr nga Ali Pasha, një ndër komandantet më të shquar osaman… Ali Pasha kishte lënë në fushen e betejes  më shumë se gjysmen e ushtrisë së tij… Cilësoj  se si Gjrgj Kastrioti -Skenderbeu dhe Ali Pasha ishin të “vlersuar”si ndër komandantë më të zotët të perandorisë , ndaj  Marin Barleti, shkruan se u ndeshen luanët me luanë…Theksojmë se në ushtrinë “Skenderbegëjane” shquhen mjaft luftetarë trima nga “Malesia” , ku dallojnë edhe emrat dy kapidanëve “malësor” Nikollë Berisha dhe  Gjergj Kuka… Fitoret e ushtrisë së Arberisë të bashkuar nuk rreshten per më shumë se një çerek shekulli , ndaj fama e lavdia e komandantit legjendarë Gjergj Kastrioti mori dhenat e botes , madje  shpesh fama e tij merrte trajta hyjnore ,që me siguri i kishte pasur , pasi pa një shpirtë me një bekim të tillë do të kishte qenë e pamundur t’i bëhej ballë  ushtrisë të stermadhe të perandorisë turke-osmane , e cila  po të mos ishte ndalur në trojet arbënore , ajo do të kishte marshuar mbi Europen kristiane që dridhej shpesh nga frika… Gjithsesi Kuvendi i Lezhës  sot i perket historisë , por asaj historie me të cilen duhet të krenohemi në përjetësi ,sepse rreth gjashtë shekuj më parë , kemi qenë ndër të parët në Europë që kemi ditur të bashkojmë të gjitha forcat dhe trojet tona , dhe të krijojmë berthamen e një shteti unik , ku vetëm kështu të bashkuar kemi fituar…Ndaj ky është mesazhi kryesorë që nuk duhet ta harrojmë  as sot as mot…

BIBLIOGRAFI :

1.Gennaro Francione ,”Skenderbeu një hero Modern” ,fq30-31 , 189-190.

2.Dhimiter  Frangu , “Veprat e lavdishme  të Skenderbeut “ ,fq47 ,51-54 ,189.

3.Tajar  Zavalani ,” Histori e Shqiperisë”, fq.120-121.

4.At  Marin Sirdani , “Skanderbegu  mbas gojdhanave” ,fq.21-22 , 87-88.

Frang  Bardhi  ,”Skenderbeu”…

6.Serge  Metais ,”Histori e shqiptareve nga Iliret deri te pavaresia e Koseoves “,fq.244.

7.Edwin  Jacques ,”SHQIPTARET…” ,fq.204-205.

8.Marin  Barleti  ,”Historia e Skenderbeut…”

9.Virgjil  Kule , Gjergj Kastrioti Skënderbeu  -Kryqtari i fundit , fq.55-56.

10.Zhan  Klod Faveirial , “Historia më e vjeter e Shqiperisë” ,fq.283. 

11.Fan S. Noli ,Histori e Skenderbeut ,fq.34-35. 

Datë 02 mars 2022

Nga Agim  Xh. Dëshnica

Pas pyetjesh e kërkimesh të shumta, aty nga viti 1993, buzë lumit Erzen, nën një kodrinë afër Urës së Beshirit, u zbulua një gropë me eshtra njerëzish. Ç’qe ajo!? Prania e grave të përzishme dhe e burrave të tronditur,  ndër ta dhe të një antropologu, tregonte se nuk ishte gjetur një tumë ilire, por një varr i përbashkët, varr makabër i vitit 1951. Nga shenja të ndryshme ata njohën mbetjet nga trupat e 22 njerëzve të dashur, të pushkatuar në mesnatën e 26 shkurtit 1951, të lidhur tok me tela me gjemba, midis tyre dhe një vajzë. Oh, tmerr! Përse i vranë ata? 

Nuk do të mjaftonin vrasjet e shumë patriotëve, pa gjyq e me gjyq, që nisën qysh nga nëntori i vitit 1944, kur sadisti Mehmet Shehu, i njohur për epitetet “terror i bardhë”, “terror i kuq”, në vitin 1949 do të shprehej: “Ne duhet ta ashpërsojmë luftën kundër armiqve të pushtetit tonë, të vrasim njerëz, që të mundemi ta përballojmë situatën.”

Viti 1951 ishte një kohë, kur shumë qytetarë të zhgënjyer shpresonin, se pas prishjes me jugosllavët, do të ndodhnin ndryshime të thella. Ata që kishin radio, dëgjonin Radio Londrën, me sinjalin e njohur “Ju flet Londra!”, apo Ankaranë, me “Burasi Ankara!” Shpresonin më kot! Ndërkohë natën, aktivistët e Frontit Demokratik, kërkonin nëpër rrugët e tarracat e Tiranës fletushkat e hedhura, ndoshta nga qielli, kurse ditën nëpër trotuare, civilë të paguar gjurmonin kalimtarë të dyshimtë. Në mure u dukën pankarta me fjalën e rreptë “Vigjilencë!” Në Durrës, kur qytetarët ktheheshin në shtëpi, gjenin mbi radio letra me shënimin tronditës: ”Mos e hapni në kanalet italiane!” Në bregdet pushuesit porositeshin të ndërprisnin lojën me domino e të hynin ndër fjetore. Nga dritaret dukej në muzg patrulla e rojeve bregdetare me armë në duar. Banorët e majmur të Bllokut, natën shihnin ëndrra të frikshme me sulme të befasishme nga deti e ajri dhe nga malet. Ndaj zgjoheshin të trembur dhe në mbledhje të fshehta, hartonin lista arrestimesh me emra të diktuara nga krerët kryesorë të partisë, disa të njoftuara edhe nga agjentët e sigurimit.

Befas, në krahun e shkretë të oborrit të Ambasadës Sovjetike në rrugën e Durrësit në Tiranë, shpërtheu një sasi e pakët dinamiti, nga e cila u thyen vetëm disa xhama. Dhe ja, brenda një nate, sipas listave të përgatitura qysh më parë, u shoqëruan të lidhur mbi treqind vetë, midis tyre, Sabiha Kasimati, dijetare e Institutit të Shkencave, Jonuz Kaceli, nga familja e madhe e Kacelëve, Fejzi Dika, i lauruar në Montepelier për filozofi dhe pedagogji, poet e mendimtar patriot, Ing. Vasil Noçka, një prej yjeve të Universitetit të Shtutgardit, Prof. Ibrahim Babamusta, personalitet i njohur i kulturës perëndimore, Gaqo Qano, doktor i kirurgjisë dentare, i kthyer nga studimet në SHBA, Gani Strazimiri, inxhinier i shquar i ndërtimit, Rrok Radovani, profesor i kimisë, Tefik Gabrani, ekonomist, zotërues i disa gjuhëve, patriot i kthyer nga Selaniku në atdhe për Kosovën e shumë të tjerë. Nga listat e zeza nën diktatin e E. Hoxhës dhe të M. Shehut, u përzgjodhën për pushkatim 22 vetë, të gjithë banues në Tiranë. Shumë njerëz qenë të bindur se atentati dhe arrestimet u kryen me urdhër nga lart, me anën e shërbimit të fshehtë, me emrin Sigurimi i Shtetit, duke fashitur kështu ëndrrat e shpresat e qytetarëve për shembjen e diktaturës. Asnjë nuk u pyet për ngjarjen e bujëshme me dinamit, por veç për ndodhi e biografi të paraluftës. Madje, pati zyrtarë rusë, që ndërhynë për lirimin e disave prej tyre. Ishte koha, kur marrëdhëniet me Bashkimin Sovjetik, po bënin hapat e para. 

Ata 22 fatkeqë, pasi lindën, u rritën dhe u shkolluan, ecën nëpër udhën e jetës, herë me gëzime të pakta, herë të tronditur nga zhgënjime, apo nga dramat familjare, së fundi do t’i priste një mbarim tragjik, nga dora gjakatare e tiranit komunist E.Hoxha dhe e xhelatit M. Shehu. Pas arrestimit, u pushkatuan në mbarim të pesë ditëve, pa prokuror, pa gjyq e pa asnjë shpjegim zyrtar, në mesnatën e 26 shkurtit të vitit 1951, pranë Urës së Beshirit. Ky veprim u quajt i përligjur, sipas një dekreti mizor me gjashtë nene, për “veprimtari terroriste“, që u hartua me vonesë nga kreu i Ministrisë së Brendshme M. Shehu dhe u miratua rrufeshëm nga Presidumi i Kuvendit Popullor dhe Byroja e PPSH, më 26 shkurt 1951, kur gjithçka, pa gjyq, kishte marrë fund. Ministri i Drejtësisë u përjashtua nga kjo orgji juridike e pështirë. 26 shkurti shënon një datë të zezë të drejtësisë shqiptare që ngjeth jo vetëm çdo jurist në botë, por edhe njeriun më të thjeshtë. Një oficer i lartë i asaj kohe të mbrapshtë dëshmon: “Për pushkatimin e këtyre personave, nuk u bë gjyq! Ata u çuan direkt në vendin e pushkatimit dhe nuk u la kohë për gjykimin e çështjes.“ Pra, asnjë seancë gjyqësore nuk u zhvillua. Nuk u dëgjua as prokurori, as gjyqtari. Mungonin dëshmitarët dhe avokati. Viktimat, të lidhur me tela me gjemba të kohës së luftës, i hipën në një kamion. Jonuz Kacelin të vdekur nga torturat e hodhën nga dritarja. Askush  prej tyre nuk u njoh me vendimin. Sado i fshehtë qoftë vendi i krimit, papritur atje, shfaqen gjithmonë, si shënjtorë  dëshmitarët. Kështu një nga banorët pranë Urës së Beshirit sipas një zakoni te lashtë, u tregoi të afërmeve, sesi në mes të natës, kur era e maleve ulërinte si mallkim, i pushkatuan barbarisht të gjithë ashtu siç qenë, të lidhur tok. Kur krismat e armëve pushuan, u dëgjua britma e dhimbshme e një gruaje “Ç’i paskam bërë perëndisë!“  , plumbi nuk e kishte kapur! Atëherë iu sulën dhe ia shuan jetën, duke qëlluar egërsisht me kondakët e pushkëve. Pas disa çasteve, britmat e saj pushuan. Ndihej vetëm ulërima e erës dhe rrjedha e tërbuar e Erzenit. Një vetull hëne e pikëlluar rrezëllinte midis reve. Të vrarët, ashtu siç qenë, i mbuluan shkel e shko, në një gropë të përbashkët. Gjithçka kishte marrë fund. U dëgjua një motor që u ndez. Xhelatët, pasi mbaruan detyrën me sukses, u zhdukën si hajna nëpër natë. Të nesërmen nëpër shtëpitë e Tiranës, fshatarët e fshatit pranë, trokitën të tronditur në dyert e miqëve dhe rrëfyen ç’kishte ndodhur në mesnatë. 

Vite më vonë, ndërsa punohej për shpyllëzimin e asaj zone, një traktoristi i ra të fikët, kur pa që traktori nxori papritur një kufomë gruaje dhe po e hiqte zvarrë. Qe trupi i patretur i martires Sabiha Kasimati…

Pas ekzekutimit të viktimave, që shkuan drejt vdekjes pa e ditur pse, dokumentet gjyqësore u plotësuan të mangëta. Kur viktimat nuk jetonin më, nga një dokument i vonuar gjyqësor, merret vesh një vandalizëm i paparë, se më datën 27 shkurt 1951, një trup gjyqtarësh fantazmë i përbërë nga tre vetë, pa praninë e prokurorit, kishte dhënë vendimin e dënimit me vdekje për 22 të vdekur! Në atë dokument të turpshëm mungon sërish një nënshkrim. 

Pra, bllokmenët, uzurpatorët e Shqipërisë, me atë vrasje, kërcënuan gjithë popullin liridashës, kërcënuan drejtësinë, kërcënuan edhe Zotin. Me këtë rast, E. Hoxha u rek të tregonte dashurinë e madhe për miqtë e rinj sovjetikë, e mbi të gjitha të qetësonte jetën e tij të mbrapsht. As Shekspiri i tragjedive, s’do të mund të gjente fjalë për të treguar, sesi brenda një nate u krye ajo masakër e llahtarshme.

Pas atij akti kriminal, diktatori E. Hoxha do të hakërrehej me grushtin lart: “Reaksioni i brendshëm është strukur si miu dhe po lëvizi, e piu e zeza!”

Ja, cilët ishin ata, shumica në moshë të re, që humbën jetën, pa asnjë faj, nga pushkatimi mizor në natën e ftohtë të 26 shkurtit 1951:

Sabiha Kasimati, 

38 vjeçe. E lindur në Edërne të Turqisë, e diplomuar në Itali. Megjithëse iu ofrua një vend pune në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ajo vajzë patriote e ditur, dëshiroi vendin e saj, Shqipërinë. Pas kthimit në atdhe, punoi në Institutin e Shkencave, krahas shkencëtarëve të shquar në histori. Si ishte e mundur të dënohej me vdekje dhe të masakrohej një engjëllushe e atillë!? Fajtor për atë krim barbar ndaj asaj vajze të rrallë dijetare, ishte vetë dora e përbindëshit ziliqar E. Hoxha. 

Manush Peshkëpia, 

39 vjeç, poet patriot, lindur në Vlorë. Analistët e letërsisë e rendisin krahas me Fishtën, Poradecin, Koliqin, Kutelin etj. Ja, si është shprehur shkrimtari i shquar Vedat Kokona:“Shumë nga shokët e mi vdiqën zemërplasur pas dekadash me vuajtje dhe mjerime. Një nga këta fatzinj ishe edhe ti, Manush. Askush në këtë sallë dhe jashtë saj nuk të ka njohur si të kam njohur unë, si vëllai, gjashtëdhjetë vjet më parë… Shumë njerëz kam njohur në jetën time, pak kam çmuar, shumë pak kam dashur siç të kam dashur ty. Ti shkruaje vjersha pa e hequr veten poet, të mos jesh poet në vargje, nuk është faj. Faj është të mos jesh njeri. Ti, Manush, ishe poet njeri!” Edhe pas pushkatimit nga terrori i kuq në mesnatën e 26 shkurtit, ky poet njeri mbeti i gjallë në vargje e në dritë. 

Tefik Shehu, 

39 vjeç, lindi në Gjakovë. I diplomuar në Zagreb për ekonomi, financë dhe drejtësi. Në vitin 1939 u vendos e punoi në Tiranë. Pas pushtimit të Shqipërisë u kthye në Gjakovë. Atje u arrestua nga serbët, por mundi të shpëtonte me ndihmën e nacionalistëve shqiptarë. Më 1945 u arrestua nga komunistët shqiptarë në Tiranë, por me ndihmën e avokatit Koço Dilo, shpëtoi nga pushkatimi. Më 26 shkurt 1951, askush nuk mundi ta mbronte nga kriminelët.

Pjerin Guraziu, 

45 vjeç, lindur në Shkodër. Doktor i Shkencave Ekonomike, sportist me arritje të nivelit ndërkombëtar. Pedagog në shkollën tregtare të Vlorës. Drejtor i Doganës së Tiranës më 1938. Pas luftës, shef finance në Ministrinë e Financave dhe në Ministrinë e Bujqësisë. Anëtar i komisionit për organizimin e garave atletike në Ballkaniadën e vitit 1946. Për këto aftësi meritoi pushkatimin.

Jonuz Kaceli, 

43 vjeç, lindi në Tiranë, në familjen e madhe patriote të Kacelëve, e njohur për shërbime në dobi të atdheut, në ekonomi, kulturë, art etj. Më vonë, sipas një dëshmitari, për këto vlera, sadisti ministër i Ministrisë së Brendshme M. Shehu e vrau me tortura dhe e hodhi nga dritarja. 

Anton Delhysa, 

47 vjeç, lindur në Prizren. Specialist ndërtimi, kishte kryer me përfundime të shkëlqyera Shkollën Teknike të Fulzit. Njihet si drejtues i punimeve për ndërtimin e Shkollës Amerikane në Golem të Kavajës, të rikonstruksionit të Shkollës Teknike të Fulzit dhe të Ambasadës Amerikane në Tiranë. Pas luftës drejtoi punimet për ndërtimin e fabrikës së sheqerit në Maliq, për spitalin eGjirokastrës, për fabrikën e tullave në Vorë, etj. Për punën e tij, u dekorua edhe nga Presidiumi i Kuvendit Popullor. Së fundi, u shpërblye me pushkatim!… 

Haki Kodra, 

30 vjeç. Lindi në Dibër të Madhe. Pasi u diplomua për ekonomi në Universitetin e Zagrebit, u kthye në Dibër, ku ngriti një biznes të madh, por u luftua nga serbët, ndaj u largua dhe u vendos më 1940 në Tiranë. Pas luftës punoi në sektorin ekonomik. Në vitin e zi 1951 u pushkatua pa mëshirë e pafaj nga terroristët e kuq shqiptarë. 

Gafur Jegeni, 

41 vjeç. Lindi në Dibër. Ishte një nga përfaqësuesit e shquar të Jegenëve të Dibrës. Kreu studimet e larta në Akademinë Ushtarake në Itali. Nga viti 1935 më 1937, komandant i kufirit bregdetar të Shqipërisë. Në ditët e prillit 1939 në Vlorë, me gradën kapiten, kreu detyrën si patriot për mbrojtjen e atdheut. U arrestua dhe gjyqi ushtarak e dënoi me vdekje, më pas u internua në Ventotene. U lirua nga anglo-amerikanët më 1943. Pas kësaj u tërhoq nga ushtria. Në shkurt të vitit 1951, në vend të plotonit ushtarak italian të ekzekutimit, u ndodh përballë skuadrës së pushkatimit barbar me ushtarë shqiptarë, që mbanin yll të kuq në ballë. 

Myftar Jegeni, 

36 vjeç. Lindi në Dibër. Kreu Akademinë Ushtarake më 1937 në Itali. Me gradën kapiten më 7 prill 1939, luftoi në Durrës për mbrojtjen e atdheut, më pas edhe kundër ushtrisë gjermane. Kundërshtoi masakrat jugosllave, ndaj serbët, pasi e arrestuan, e dërguan në duart e komunistëve në Shqipëri. Pas prishjes së marrëdhënieve me Jugosllavinë, punoi llogaritar në një ndërmarrje ndërtimi në Tiranë, deri në vitin 1951. Nuk mundi të punonte më, sepse në atë mesnatë të zezë e pushkatuan pabesisht.

Reiz Selfo, 

lindur në Gjirokastër. U shqua si një nga sipërmarrësit e aftë në tregëti dhe në ndërtim. Disa nga veprat, si Firma “Selfo” në Vlorë, Ura e famshme e Dragotit mbi lumin Vjosë, Ura e Bënçës në Tepelenë, disa shkolla, ndër to, Gjimnazi në Gjirokastër dhe shumë të tjera, janë tregues të qartë të ndihmës së tij për lulëzimin e Shqipërisë. Si njeri bamirës dikur i dha ndihmë financiare edhe vetë E. Hoxhës, por dora e atij diktatori gjaktar, më 26 shkurt 1951, ia rrëmbeu jetën pa mëshirë biznesmenit të madh patriot.

Qemal Kacaruho, 

49 vjeç. Lindi në Gjirokastër. Ekonomist, zotërues i disa gjuhëve të huaja. Në vitet 20-40 punoi si kryeinspektor në doganën e Sarandës, më pas drejtor i përgjithshëm i Monopoleve dhe i Tatimeve në Ministrinë e Financave. Ndërkohë, mori pjesë në luftën kundër pushtueve italo-gjermanë. Pas luftës nuk u pranua të punonte si ekonomist në Tiranë, por jashtë saj, në minierën e Rubikut. Së fundi, e lanë jashtë edhe nga jeta, por nuk mundën ta fshinin nga kujtesa e kombit. 

Zyhdi Herri, 

30 vjeç. Lindi në Tiranë. Mësoi në Liceun e Korçës dhe në Gjimnazin e Tiranës, më pas vazhdoi studimet për drejtësi. Gjatë luftës bashkëpunoi me Frontin N.Çl. Pas luftës, ishte kryeredaktor i gazetës Bashkmi në Tiranë. Më pas e priti nata e ftohtë e pushkatimit pa gjyq e pa faj.

Gjon Temali, 

47 vjeç. Shkodran. Në vitet 40 studioi për farmaci në Universitetin e Firences. Nga viti 1946 deri në shkurt të vitit 1951, farmacist në Spitalin e Tiranës. Ky njeri, i përkushtuar në shërbimin human të mjeksisë, u desh të vritej si “terrorist”, pa gjyq e pa faj!

Petro Konomi, 

30 vjeç. Lindur në Kajro. Kreu studimet e larta në Turqi, në Robert Kolezh, mandej në Akademinë Ushtarake në Itali. Gjatë luftës përkrahu Frontin N.Çl. Pas luftës u emërua në ATSH. Edhe ky punonjës korrekt, duhej lidhur me tela, për t’u vrarë barbarisht!

Niko Lezo, 

50 vjeç. Lindur në Delvinë. Kimist. Zotërues i disa gjuhëve të huaja. Kreu Universitetin e Tuluzës në vitin 1921. Dy vjet më pas, ngriti të parin laborator kimik në Tiranë. Po atë vit zgjidhet deputet i Delvinës. Më 1940 arrestohet e internohet në Ventotene. Pas luftës, punon sërish kimist në laboratorin, që tashmë ishte nën vartësinë e Ministrisë së Shëndetësisë. Ky themelues i paharruar i laboratorit të parë shqiptar, u pushkatua pa mëshirë për kurrfarë faji!

Pandeli Nova, 

59 vjeç. Lindur në Opar, në një familje të pasur. Ekonomist. Zotërues i disa gjuhëve të huaja. Deri në vitin 1944 u mor me tregëti dhe njëkohësisht ndihmoi Frontin N.Çl. Pas luftës punoi në një shoqëri tregtare çeko-shqiptare. Prind i një djali partizan. Në mesatën e 26 shkurtit 1951, dëgjoni për herë fundit, zërin e ashpër të komandantit komunist: Zjarr! 

Thoma Katundi,

më i “vjetri” në moshë, 64 vjeç! Lindur në Katund të Korçës. Ish Vatran në SHBA. I djegur nga malli, u kthye në atdhe dhe punoi me ndershmëri. I edukuar nga idetë demokratike amerikane, duke përbuzur çdo tirani, humbi jetën më 26 shkurt 1951. Faji i tij nuk ishte vetëm dashuria për lirinë, por edhe malli për atdheun!

Mehmet Shkupi, 

58 vjeç. Lindi në Shkup dhe banoi në Tiranë. Ish pronar me arsim të mesëm dhe me profesion mjeshtër kaloriferi. Dyshohej si “agjent” i Legatës Franceze dhe se, gjoja, zhvillonte veprimtari terroriste. Pra, u dënua me vdekje pa asnjë provë e pa gjyq konkrete e pa gjyq!

Ali Qorraliu, 

61 vjeç, tiranas i pasur, jurist. Kreu studimet e larta në Kolegjin Juridik të Selanikut. Në kohën e luftës përkrahu Ballin Kombëtar, ndaj edhe u burgos nga regjimi komunist. Si u lirua, e arrestuan së dyti herë si “terrorist“ dhe e pushkatuan pa mëshirë, pa gjyq! Kur u zbulua ai varr i kobshëm masiv, u vu re se para pushkatimit ia kishin shkulur dhëmbët e florinjtë!

Fadil Dizdari, 

me origjinë nga Shkodra, lindur në Kavajë. Në kohën e Zogut kishte punuar si sekretar prefekture. I dashuruar pas librave, mbante hapur një librari në qendër të Tiranës. U arrestua dhe u pushktua pa gjyq, i dyshuar si “terrorist”, e “armik i pushtetit popullor.” Në të vërtetë, faji i tij ishte bujaria. Shiste pothuajse falas kryeveprat botërore, të ashtuquajtuar libra “të verdha” të autorëve me famë, si Viktor Hygo, Aleksandër Dyma, Frederik Shiler, etj. Nga ai shpëtoi vetëm unaza e fejesës, që u gjet në gropë, për të dëshmuar krimin e fshehtë e barbar në atë mesnatë të paharruar. 

Hekuran Troka, 

32 vjeç. Lindi në Kuçovë dhe banoi në Tiranë, me profesion tregtar. Në listën e zezë për atë djalë të hijshëm, ishte shënuar: “tregtar i dyshimtë spekulant”, “agjent i shërbimeve të huaja” dhe “ terrorist.” U pushkatua i dyshuar, pa gjyq. Familja iu internua dhe punoi në punë të rënda për bukën e gojës! 

Lluka Rashkoviç, 

51 vjeç. Lindur në Mal të Zi. Ardhur në Shqipëri me familjen në kohën e mbretërisë. Merrej me transport udhëtarësh. Ishte jashtë çdo rryme politike. Për jetën e pastër dhe punën e ndershme në shërbim të qytetarëve, e arrestuan dhe e pushkatuan pa gjyq!

Për atë gropë të braktisur në errësirën e ftohtë 71 vjet më parë nga xhelatët e nga fajtorët e shekullit, folën eshtrat, folën edhe gurët, folën arkivat e zbuluara edhe ato si gropa e të vrarëve. Foli kujtesa e njerëzve të ndershëm, e motrave, vëllezërive e nipave, foli kujtesa e një populli të tërë. Ishte një e folur me zë të lartë, që ta dëgjonte bota. për të marrë vesh, se ç’ishte në të vërtetë Republika Popullore Socialiste, ose Komuniste, e E. Hoxhës dhe e M. Shehut, “fanari ndriçues”, burgu e varri i përbashkët i shqiptarëve! 

             RJEDHA  LUMIT  NËN URË                        

 -Kushtuar 22 intelektualëve të vrarë 71 vjet më parë, pa gjyq e pa faj, në 26 shkurt- 1951, pranë Urës së Beshirit. 

Erzeni trishtueshëm te Urë e Beshirit rrjedh,

e sillet e shtillet  vorbulla, te bregu nën gjeth.

Me psherëtimë në zall, mbi bar hedh lotë-stërkala

sado krim  në terr, me pëshpërimë përhapet fjala!

Dritaret e hijet, dushqet e shkurret, tregojnë,

për gropë martirësh ne heshtje dhe gurët vajtojnë.

Dhe toka e zezë për njerëz të mirë pa faj,

ndër tela me gjemba thurur gjallë, skaj më skaj.

Cilës epoke tiranësh u përkasin, o antropolog

këto eshtra shpupurisur në pluhur të lidhur tok?!

Mos janë ilire, në errësira kohësh vrarë

nga spata , shigjeta, ushta hordhish barbarë?

Jo jo! Vrastarët nuk janë prej fisesh leshtorë,

por komisarë të kuq, me yll të kuq gjëmborë!

Komisarë qelish, pa gjyqe, pa firmë e vulë.

Komisarë pa shpirt, pa besë, pa mend e pa turp.

Komisarë me hakërime e me mandatën, 

me ngjirje, plotonë, krisma e plumba natën.

Dhe bisha fle, kur ngryset në pyll a në shpellë! 

Dhe ujët fle, drurët prehen në gjumë të thellë!      

Më kot fërkojnë duart me gjak komisarët,

më kot mundohen të harrohen gjithë të vrarët!

Nga gropa, nga gropa shpirtrat fluturuan lart,

me fllad Perëndie u qetua çdo lëngatë!

Një poet qiejsh ndër muza, libra diturie,

një bir Kosove e burrë i urtë malsie!

Njeri fisnik nga derë artistësh lulëzimi!

Ekonomist një tjetër me ëndrra përparimi!

Tjetri vatran, zhuritur nga mall mërgimi!

 Një ëngjëllore, nimfa e gjallërisë ujore,

 Sabi, Sabihaja, puhiza mëngjezore!

Në lumej, det e oqean dëgjohet thirrje e saj,

shpirti fëminor endet livadhesh në parajsë.

Mërmërojnë valët: Sabiha! Sabiha!

Buçasin dallgët: Sabi! Sabiha! Sabiha!          

Erzeni u zgjua, te urë e Beshirit rrjedh,

e sillet e shtillet nën lule e gjeth,

me zhaurimë në zall e mbi bar hedh lotë-stërkala,

për krime terri me ushtim përhapet fjala… 

NGA  NDUE  BACAJ 

HYRJE:

Prej rreth shtatëmbëdhjetë shekujsh në historinë memoriale e monumentale (dydimensionalshe, toksore e qiellore) qendron si vlerë referimi ,  ngallnjimi,  qeverimi , besimi e qytetrimi për mbarë Boten , vepra dhe emri i perandorit Ilir , Flavio  Valerio Kostandinit , që historia e ka “pagëzuar” në perjetsi me titullin ; Kostandini i Madh … Ky emër (Kostandini i Madh) na bënë të ndihemi krenarë ne shqiptarëve mbasi ai ishte prej mishi e gjaku iliro-shqiptar. Trupi i tij kishte “aromen” e tokës Iliro-Dardane…Sytë e tij për herë të parë panë driten e diellit , nën hisen e qiellit  që “mbulonte” trojet etnike shqiptare…E qara e lindjes ishte përshëndetja e parë e Kostandinit me fisin e tij famëmadh -Dardanet.  Ndërsa lotët që lagen “djepin” ishin “balsami” që do të ruante drejtuesin e “rindërtuesin” më gjenial të perandorisë më të madhe të asaj kohe (Perandorinë  Romake) ,që perbehej nga troje të qënsishme të Botës dhe të gjithë Europes së konsiderueshme të kohës , që i “ngjasonte”  Europes së sotme të Bashkuar.

DITLINDJA DHE VENDLINDJA E KOSTANDINIT   

Ditlindja e Flavio  Valerio Kastandinit  është disi e mjegulluar nga kohrat , ndaj ka autor që shkruajnë se nuk ka një datë të percaktuar , por e vendosin me “siguri” në mes viteve 273-280..1, por ka edhe autor qe e “fiskojnë” vitin e lindjes 274..2.. Nese ka “paqartesi” per ditlindjen ,per vendlindjen nuk ka asnjë dyshim se ajo u perket trojeve Ilire.. Kostandini kishte lindur në trojet etnike shqiptare.. në dheun e Shqiperisë. 3..Më konkretisht në Nassius-in e Dardanisë moçme, të Ilirikumit Lindor,4, apo më qartë në trojet e  Kosoves sotme, në Nishin e grabitur nga Serbia me “bekimin” e kongresit të Berlinit (1878). (Me ketë rast vlen të kujtohet se fatësisht ardhacaket e vonë sllav të shekujve VII-IX , mbas Krishtit, ndonse grabiten troje shqiptare e ndryshuan raporte popullsie me luftra e genocid , nuk arriten të grabisin e ndryshojnë ketë histori krenare Iliro-Shqiptare..)

Flavio Valerio Kastandini  ishte djali i dardanit Kostanco Kloros , dhe i Elenes , një kamariere me të cilen bashkejetonte. 5. Ky “zog” ilir (babai i Kostandinit) , me zotesin e tij të treguar gjatë betejave luftarake  kishte fituar grada e hierarki nën perandorinë Romake ; si August i Milanos e Çezar i Masimianos..6, etjerë.. (Kujtojmë se një mundesi e tillë u kishte “ardhur” te dera edhe Ilirëve si armiqtë më të mëdhenjë të romakeve pushtues , me dekretin e vitit 212 mbas Krishtit të perandorit Karakala , i cili u kishte dhënë qytetarinë (shtetësinë) të gjithë banoreve  të perandorisë  romake).7. Iliret jo një herë dalin në plan të parë  të ngjarjeve politike dhe keshtu marrin në duart e veta edhe fatin e perandorisë…8. 

FËMIJËRIA, ADOLISHENCE DHE BURRËRIMI  

Fëmijëria , adolishenca dhe burrërimi i Flavio Valerio Kostandini  kishte kaluar në mes “shetitjeve dhe trokitjeve” të një edukate Ilire , që herë e trishtonte (si djalë i jashteligjshëm i Kostancos) , e herë e gezonte (si djalë i një iliri që me zotësinë e tij kishte bërë shenjë e vend në perandorinë romake).  Në ato vite në krye të perandorisë Romake ishte Diokleciani edhe ky prej mishi e gjaku Ilir , madje prej  trojeve të Malesisë Madhe Etnike , (që në ato kohë nuk emertoheshin keshtu , por kishin si qender të njohur urbane  Dioklen , nga ku trashigoi mbiemrin ky perandor ). Diokleciani që e kishte  emruar Kostancon Çezar në Treviri e kishte këshilluar të ndahej… nga Elena (nëna e Kostandinit) dhe të martohej me Teodoren… Nga kjo njerkë djaloshi nuk mori ndonjë edukatë për të qenë , pasi ishte rritur në një regjiment të ushtrisë , por këtu Kostandini u bë një oficer i shkelqyer… Në fakt Kostandini  kishte luftuar edhe si ushtar i ushtrisë romake të Dioklecianit në një ekspeditë në Egjypt në vitin 296 dhe në luften persiane.. Në atë periudhë perandoret romak ishin dy ; Diokleciani dhe Masimiani..9. Në vitin 305 perandoret Diokleciani dhe Masimiani abdikuan nga froni dhe në vend të tyre u emrua Galeri në pjesen lindore dhe babai i Kostandinit , Kostanco Klori në pjesen perendimore.10. Augusti ilir ,Galerio i Nikomedisë e thërret Koastandinin si oficer të shkelqyer, duke menduar se ky nuk shkonte mirë me të atin.., por në të vertet Kostandinit  nuk i pelqente  të ishte nën urdherat e Çezarit  Servio. Kostandini nuk u ndie i qetë as  në shtabin e pergjithshem  të Galerios , prandaj një ditë të bukur  iku dhe pasi pershkoi të gjithë Europen , shkoi te babai i tij në Britani dhe e ndihmoi të fitonte disa beteja radhazi , por i ati pas disa muajsh vdiq në Jork..11, apo siç shkruhet u vra në betejen fatale të Jorkut..(v.306).12.

KOSTANDINI DREJT TITULLIT PERANDOR…!  

Ushtaret (që kishte komanduar babai i Kostandinit, Kostanci) e admironin Kostandinin per cilesitë e larta , si njeri e si strateg i shquar , ndaj e proklamuan një zëri  August.  Kostandini parapelqeu me modesti  titullin Çezar ,”pasi”, mendoi se  “keshtu i lejohet të komandoj legjionet , pa të cilat jeta i vihej në rrezik”. Dhe Galerio , Augusti në fuqi , megjithëse nuk dëshironte u detyrua të pranojë vendimin e legjionarëve…13.  Në keto kohë në perandorinë romake po “zienin” problemet politike , kishte  revolta dhe luftra të brendeshme per pushtet, gjëra që e kishin çuar perandorinë që në vitin 308 ,(de fakto) të qeverisej nga  gjashtë perandor  njëheresh. Tre në pjesen lindore (Galerio , Licini dhe Masimini ) , dhe tre në atë perendimore (Kastandini , Masimiani dhe i biri i tij Masenci). Në vitin 309 , Masenci rrezoi baban e tij , Masimianin ,që si pasojë u vetvra. Në ketë mënyrë mbeten vetem Kastandini dhe Masenci që luftonin per zotrimin  e Perandorisë Romake të Perendimit..14… Me 27 tetor 312 mbas Krishtit, dy  pretendentet kryesorë per fronin , Kostandini e Masenci u gjenden perballë me ushtritë e tyre , nja 20 kilometra  në veri të Romës,15, te Ura Milvio,16.. Kostandini me një manover të mençur e detyroi armikun e tij (Masencin) t’i  vendosi trupat pergjatë lumit Tevere. Pastaj Kostandini, ashtu si i ka thënë peshkopi e historiani Eusebio , pa në qiell një kryq të zjarrtë, në cilin lexoheshin keto fjalë: In hoc signo vinces. “Me ketë kryq do të fitosh”. Atë natë , teksa flinte , degjoi një zë shugullues , që i kërkonte të vendoste kryqin e Krishtit  në mburojat e legjionarëve. Dhe në agim ai urdhëroi që në vend të flamurit të vjetër të ngrihet një tjeter  që do të mbante një Kryq të madh me inicialet e Jezu Krishtit. Mbi ushtrinë armike (të Masencit N.B.) valvitej flamuri me simbolin e Diellit të vendosur nga Aureliani , si zoti i ri pagan.. Ishte hera e parë, në historinë e Romes , që lufta bëhej në emer të fesë. Por Kryqi fitoi. Dhe (lumi) Tevere zvarriste , drejt grykëderdhjes kufomat e Masencios e ushtarëve të tij.. Dukej se ai po flakte tej mbeturinat e botës së vjetër…17. Kjo luftë në histori njihet me “emrin” Beteja Milviane.. Kostandini mbeti i vetmi perandor i pjesës perendimore (të perandorisë romake)…Ndersa në pjesen Lindore pas vdekjes  së Galerit në vitin 311…18, ende mbeteshin Licinio e  Masiminio.  Më pas Masimino vdiq dhe Licinio u martua me motren e Kostandinit.  Për një moment u duk sikur do të mbretëronte rregulli e qetësia. Por një vit më pas gjakrat u ndezen serish. Kostandini mundi në Panoni një ushtri të Licinios , që si hakmarrje ndaj kristianëve  të Lindjes, filloi persekutimin e tyre. Kostandini ende nuk ishte konvertuar në (kristianizem) zyrtarisht , por kristianet e shihnin mbrojtësin e tyre. Ata perbënin maxhorancen  dërrmuese , por jo tersinë e ushtrisë së tij prej njëqind e tridhjetë mijë burrash,  kundër njëqind e gjashtëdhjetë mijë mbrojtësish të paganizmit  nën komanden e Licinios . Ata u ndeshen së pari në Adrianopol  e më pas në Shkoder , të parët korren fitore. Licinios u dorzua , prandaj i fali jeten, të cilit ja mori pas një viti . Dhe në emër të Krishtit u reformua një perandori, e cila romane kishte vetëm emrin..19. Nga viti 324 Kostandini ishte i vetmi perandor i Romës..20. Në vitin 330 ai per të qënë në një pozicion më qendror e transferoi kryeqytetin e perandoris në Bizant , në qytetin që e kishte ndertuar dhe i kishte dhënë emrin e tij , Kostandinopojë.  Kostandini pas vdekjes ju a la perandorinë tre bijeve të vet , Kostancos , Kostandinit dhe Konstantes..21.

KOSTANDINI  DHE  KRISTIANIZMI…   

Flavio Valerio Kostandini kishte lindur e  rritur në një ambient familjarë tolerant. Babai i tij , Kostanco Klori (Kloros)  adhuronte Diellin , ndersa nëna Elena , ishte e krishterë. Pavarisht ketyre ndryshimeve në besim , babai i Kostandinit , ndoqi një politikë tolerante ndaj të krishterëve (veçanarisht)në GALIA  (Franë , Spanjë , Britani), ku ai qeveriste dhe nuk zabtoi disa Edikte (urdhera perandorak  të viteve 303 – 305) të cilat persekutonin dhe shpronsonin tmerresisht të krishterët..22. Kjo të bën të mendosh që në rini Kostandini u bashkua me prirjen e njejtë të të atit , i predispozuar drejt një feje , që ashtu si feja e tij  shpallte ekzistencen e një zoti të vetem..23. Përkundër ketij ambienti familjare , ai prendorak ishte pagan , ku  feja e krishterë ndalohej me “ligje”, ndersa perandori i atyre viteve , Diokleciani njihej si  një ndër perandoret më persekutor të krishterëve , edhe kur ata ishin nga familja e vetë ketij perandori. Po e “ilustrojme” ketë me  diçka që na servirë historia: Valeria e bija e Dioklecianit ishte detyruar të martohej  me Galerion dhe të hiqte dore nga Kristianizmi. Duke mos duruar ëtë ambient pagan Veleria së bashku me Prisken (gruaja e Dioklecianit , që ishte e krishterë e fshehtë) ishin arratisur ..dhe fshehur në Selanik… Diokleciani po i kerkonte…dhe Licinio (atëherë Cezar i Dioklecianit N.B.) kur i zbulon se ku fshiheshin, ato  paten një fat të mjerë, pasi i detyron të hillen në detë e të mbyten… (autori i këtyre rrjeshtave e mbyllë me pyetjen..) : A e kish parashikuar Licinio se bashkë me të birin e tij do të vriteshin , po aty më pas  nga Kostandini i Madh..?? .24. Më pakë se dhjetë vjet më parë se të ngjitej në pushtet Kostandini , të krishterët e kishin pësuar në lekuren e tyre…Vlenë të kujtojmë…se kjo  periudhë kishte zgjatur tre shekuj, në të cilen dhjetra dhe mijëra  martirë ishin detyruar të deshmonin  dhe të ruanin  fenë ,duke derdhur gjakun e tyre…25. Edhe në trojet Ilire u derdh mjaft gjakë nga i cili “linden” dhjetra e qindra martirë e shenjëtorë nga të paret tanë. Me këtë rast po kujtojmë vetem dy shenjëtoret dardanet , Florin dhe Laurin që u martirizuan në fillimet e shekullit II , dhe sot kanë si dëshmi në Kosovë  kishen  katolike të Grazhdanikut , me datë kremtimi e perkujtimi 18 gushtin..   Kosatndini pas ardhjes në pushtet filloi zbatimin e planeve të tija , për rindërtimin e një perandorie më të fuqishme ekonomikisht dhe ushtarakisht , por edhe më moderne e më njerzore.. Për këtë  nevoitej një filozofi e re shpirtërore e jetësore , tek e cila njeriu “takonte” mbi  të gjitha tokësoren dhe qielloren , paqen ,tolerancen , pendesen e faljen , të cilat e benin njeriun më të pergjegjëshem dhe të vlefshëm para shtetit ,shoqerise , familjes ,vehtes dhe Zotit , i cili i kishte meshiruar krijesat njerëzore me të  derguarin e tij , Jezu Krishtin , doktrina e të cilit vijonte të perhapej e fitonte “terren”edhe pse në luftë me djajtë e shumtë që kishte lindur besimi pa besim , paganizmi.. Kostandini që në vitin 311 (edhe në bashkëpunim me ilirin Galerio)  kishte miratuar një dekret që  ndalonte perndjekjet e të krishtereve. Por pas vitit 312 kur  me shenjën e kryqit të Jezusit  korri fitoren e parë të madhe , (fitoret pas kësaj nuk do ti shterronin kurrë ..) , Kostandini do të shpallte në vitin 313 Ediktin e Milanos , Edikt që u nënshkrua edhe nga Augusti tjeter (i lindjes) Licinio.. me të cilin u takuan në Milano (Mediolanun)..26. Në Edikt ndër të tjera “thuhej”:

“…Tash e tutje kush dëshiron të besoj në atë Fe mund  ta bejnë atë lirisht  ,hapur dhe pa pengesa…dhenien e të gjitha lirive të krishterëve per kryerjen lirisht të riteve të tyre… ne u kemi dhenë atyre të gjitha  të drejtat si feve të tjera , per hirë të paqës së kohes sonë… Në lidhje me të krishteret…është mirë të urdhërojmë që tu rikthehen  pa pagesë, apo ndonjë formë kompensimi pasuritë e tyre të demtuara. Ata që kanë fituar prej tyre ndonjë dhuratë apo shperblim tjeter , janë të detyruar  t’ua  rikthejnë. Atje ku të krishteret kanë patur vendet e tyre të mbledhjeve dhe kishat e tyre , jeni të urdheruar t’i riparoni pa ngurim , apo kundershtim dhe  t’ua  dorzoni. Ju duhet t’i ofroni sherbimin tuaj komunitetit të krishterë , që urdherat tuaja të jenë sa më  efektive , në mënyrë që permes  shpirtmadhësisë sonë rendi publik të jetë i siguruar. Le të behet siç kemi thenë ne. Faktori  hyjnor që na qendron pranë në situatat  më të rendesishme që kemi kaluar , mund të ruajë dhe të zhvillojë sukseset tona ,per të miren e shtetit . Me synim që ky Edikt  të njihet prej të gjithëve , duhet të behet predikimi i tij kudo ,që mirdashja jonë mos të mbetet e fshehur.”. 27. Nese Licinio gjatë luftes per pushtet e shkeli Ediktin e Milanos , Kostandini jo vetem e  zbatoi me perpikmeri ,por ndërmori edhe një seri masash të efekshme që e nxori krishterimin  nga katakombet në dritë të diellit , dhe kishat e katakombeve i zevendesoi me katedralet madhështore , ndër  ndertesat më të bukura që njerzimi kishte parë deri atëherë…28. Në fakt,  që nga viti 313 ,Osio , peshkopi i Kordoves  u bë këshilltar i perandorit , që dalngadalë nisi të marrë mësime per fenë e krishterë. Kostandini i dhuroi Papës  pallatin Lateran , që do të bëhej selia e ardhshme e papëve.29. Kostandini ndaloi heqjen e denimit  me vdekje në kryq,   ndaloi luftën e gladiatorëve, miratoi heqjen e të drejtes  së babait që të shiste apo vriste fëmijet e tij , kufizoi divorcin , “ligjeroi”denimin e shkelejes së Kurores dhe vendosi të drejten e trashigimisë.. Gjithashtu nxorri dekretin per ndihmë dhe mbrojtje të jetimëve (në vitin 315..),vejushave, të varfërve etjer.. Në vitin 321 dita e diel caktohet ditë pushimi..30, duke zevendesuar kështu të shtunden hebraike. Institucionit të Kishes pak nga pak i njihet statusi juridik , që më parë i takonte vetem  besimit pagan. Dalngadal festat e Krishtera  u bënë ditë pushimi…Në mbreterimin e Kostandinit  kthimi në  fenë e krishterë u bë në mënyre masive, sidomos në krahinat Ilire..31. Në vitin 323 shenjat e krishtera  u zënë vendin shenjave pagane në monedha… Terminologjia  e krishterë nis të perdoret në legjislacion.. Kishes i njihet e drejta të trashigojë etj.32.  Perandori Kostandini i Madh  në vitin 325 thërret koncilin e parë ekumenik të Nikeas …per ti dhënë fund ndarjes dhe mungeses së harmonisë  të provokuar nga herezia ariane… Koncili i Nikeas formuloi njërën nga doktrinat kryesore të fesë së krishterë , domethenë atë të Trinisë  së Shenjte, të përbërë nga Zoti Atë …i Biri (Jezusi..) dhe Shpirti i shenjtë…Koncili u mblodh me 19 qershor (325) dhe zgjati dy muaj. Sipas  raporteve të ndryshme  ishin të pranishem rreth 250 -320 ipeshkev.. Herezia ariane kishte filluar të gërryente  krishterimin pasi ajo mohonte natyren hyjnore të Jezu Krishtit. Arianizmi i kishte patur fillesat nga një “teolog” i krishter me emrin Arios nga Aleksandria e Egjyptit.. Ipeshkëvët në këtë koncil formuluan kredon nikeane  që thoshte: “Besojmë në një At të Shenjtë unik të plotfuqishem , krijues të të gjitha gjerave të dukshme dhe të padukshme. Dhe në një Zot  Jezu Krishtin , birë të Zotit, fëmijë i vetem dhe i lindur nga Ati , nga e njëjta lendë e Atit , Zot prej Zotit , dritë prej dritës . Zotë i vertetë prej Zotit vertetë , i përftuar dhe jo krijuar , bashkëthelbësor me Atin, nëpërmjet tij janë krijuar të gjitha gjerat , në qiell dhe në tokë , për ne njerzit  dhe për shpëtimin tonë zbriti prej qiellit  dhe u mëshirua  , u bë njeri , u zhbë dhe ditën e tretë u ngjall , u ngjit në qiell , dhe do të kthehet për të gjykuar të gjallët dhe të vdekurit.  Nëpër Shpirtin e Shenjtë.”.33. U fiksua dita (e parë) e Pashkëve në të dielen e parë që pasonte  hënën e plotë pas ekuinoksit të pranveres..34. Kostandini ndërton bazilikat e para ; baziliken e Lateranos , e Shen Pjetrit në Vatikan , e Varrit Shenjtë në Jeruzalem etj..35.Vlen të kujtohet se disa autor i spjegojnë shumë nga vendimet e perandorit Kostandin në favor të krishterimit , si të kryera nën ndikimin e nënës tij Helenës (Elenës apo Lenës…), me emrin e të ciles lidhen disa nga ngjarjet më domethenese si : zbulimi i Varrit Jezusit , Kryqit dhe Gozhdëve  të Kryqëzimit të Krishtit. Helena për këto është lumnuar shenjtore.. 36. Është “interesant” se megjithë perkrahjen dhe perqafimin që i bëri krishterimit ,Kostandini u pagëzua  vetëm në vitin 326.. Kostandini vdiq me 22 maj të vitit 337…37. Trupi i tij i futur në arkivol të artë dhe i veshur me purpur u varros në kishen e Apostujve  të Shenjtë , në varrin e pergatitur prej atij vet në mes dymbëdhjetë varreve simbolike të Apostujve të Jezu Krishtit. Për veprat e tij shpirtërore , ndërtimore, shtetrore e qytetare , Kostandini është quajtur i MADH , ndërsa Selia e Shenjtë e ka  shenjtëruar , dhe sot Ai është Shën  Kostandini , që njihet si padron i ruajtësve  së thesareve. Data e 21 majit  perkujtohet e festohet si dita e Shen Kostandinit per mbarë boten e  krishterë. Në të gjithë boten janë të ndertuara  kisha  me emrin e Shën Kostandinit . Një kishë e till deshmohet se ka qënë e ndërtuar edhe në Berat në vitin 1644.. Kisha me emrin e ketij shenjetori Iliro-shqiptarë ka të ndertuara te arbereshet në Itali , ku ka edhe një Fshat me emrin e Shen Kostandinit..38. Edhe vendi i rezidences të Fesë së re (Kristianizmin) , Roma , ishte “vendosur” de fakto gjatë qeverisjes së perandorisë Romake nga  Kostandini i Madh..Theksojmë se për-rreth dy shekuj kishte pasur debate për rezidencën (botërore)  të Kristianizmit (në mes Jeruzalemit dhe Romës), pasi siç dihet në  Jeruzalem kishte lindur kjo FE , ndërsa Roma ishte qëndra e perandorisë dhe citohej në fjalen e Jezu Krishtit, që i ishte drejtuar apostullit Pjeter duke i thenë ; dhe unë po të them : Ti je Pietër (shkemb , gurë ) dhe mbi ketë shkembë do të ndertoj Kishen time..39. Apostulli Pietër kishte predikua fjalën e Mesisë dhe kishte ngritur “rezidencën” e kristianizmit me gjakun e tij në Romë , aty ku edhe u martirizua në vitin 64, në të njejten kohë me apostullin tjeter Shen Pali..40. Prej asaj kohe e deri sot kanë kaluar rreth shtatëmbëdhjet shekuj ,por vepra shtetndërtuese , qytetare dhe hyjnore e Kostandinit Madh jo vetem nuk është mbuluar me asnjë hije harrese , por perkundrazi ajo ka ardhur duke u bërë burim drite , që edhe sot merret si vlerë  referimi e ndriçimi , me shpresë se do të kthiellohen sado pak rrugët tona shpesh me hije e mjegull , të së kaluares së larget e të afert.. Mjerisht ne shqiptaret që duhet të ishim të parët , për të marrë rreze dritë nga kjo dritë e birit tonë  të Madh , vijojmë të jemi të “vonuar”.. Por pa harruar se ne Iliro-Shqiptarët gjatë këtyre shtatëmbedhjetë shekujve i kemi dhënë Botes edhe një “ TRINI ” me trajta njerzore e hyjnore , në momentet më delikate për fatet e njerzimit..:

Së pari Kostandinin e Madh (që i kushtohet ky shkrim) , kur bota lëkundej në mes paganizmit shkaterrimtarë dhe Kristianizmit shpetimtarë ,

së dyti Gjergj Kastriotin –Skenderbe , “mesinë” që me shpaten  hyjnore mbrojti besimin e qytetrimin kristian në Europen e ligështuar të shekullit XV ,

 së treti Nënë Trezen , predikuesen hyjnore të  shekullit XX , e cila me fjalë e vepra shpëtoi nga mjerimi , mijera e miliona shpirtra , që dergjeshin në moçalin e varferisë  morale  e  shpitrore , të nënshtruar e mashtruar nga  djajtë e verdh , të kuq apo të zi… 

Në fund një Lutje , Shën Kostandinit si shenjetori padron i ruajtjes të thesareve ; lutu per ne se jemi “thesari”  i trashigimisë tënde Iliro-Arbënore-Shqiptare..!

REFERENCAT:

1.Jose Antonio Ullate Fabo , Kunder kodit Da Vinçit , fq.141,botimi shqip, Dituria, 2005.

2.Simon   Cox , Sekretet e kodit Da Vinçit (guidë mbi faktet, personazhet dhe misteret e kodit …), fq.97, sh.b. Bota Shqiptare, Tiranë 2005.

3.Simon  Cox ,po aty ,fq.97

4.Edwin  Jacques ,“SHQIPTARET” ,historia e popullit shqiptarë nga lashtesia deri në ditet e sotme ,fq.152,- Fondacioni Abraham Linkoln 1995.  

5.Indro   Montanelli , Histori e  Romes , fq.368, RCS S.p.A. Milano 1997.

6.Indro  Montanelli , po aty , fq.368

7.Ferdinand  Schevill ,BALLKANI  ,historia dhe qytetrimi , fq.37, sh.b. Eugen,Tiranë 2002.

8.Aleksander Stipçeviq , ILIRET , Historia , jeta ,kultura , simbolet e kultit ,fq.68

9.Simon  Cox , po aty , fq.97, botime Toena-2002.

10.Simon  Cox , po aty , fq.97-98

11.Indro  Montanelli , po aty , fq.368

12.Edwin   Jacques   , po aty , fq.152

13.Indro   Montanelli , po aty , fq.368-369

14.Simon  Cox  , po aty , fq.98

15.Indro   Montanelli , po  aty , fq.369

16.Jose  Antonio Ullate Fabo , po  aty , fq.142

17.Indro  Montanelli , po  aty , fq.369

18.Simon  Cox  , po  aty  , fq.98

19.Indro  Montanelli  , po  aty , fq.370

20.Edwin  Jacques  , po  aty  , fq.152-153

21.Simon   Cox  ,  po  aty  , fq.99-101

22.Michel  Lemonnier O.P.,Histori  e Kishes, (Zhvillimi i jetës  së kishës  nga Rrëshajat deri në ditët tona, fq.56-57, perkthye shqip Ferdinand Leka, Enti botues “Gjergj Fishta”.

23.Jose  Antonio Ullate  Fabo , po aty , fq.141

24.Zhan  Klod  Faveirial , Historia  (më e vjeter) e Shqiperisë ,fq.91, Plejad 2004.

25.Jose  Antonio  Ullate  Fabo , po  aty , fq.146

26.Michel  Lemonnier O.P. ,po aty , fq.88

27.Marrë nga“ILIRIA BIBLIKE”.pergatitur  nga Nikollë  Loka e Gjet  Kola, fq.25. 

28.Iliria  Biblike …perg. nga Nikollë Loka e Gjet  Kola , po aty, fq.24

29.Jose  Antonio  Ullate  Fabo , po aty , fq.142, GEER 2005.

30.Iliria  Biblike…perg. nga Nikoll Loka e Gjet  Kola , po aty , fq.57-58

31.Serge Metais, Histori e Shqiptareve (nga Iliret te pavaresia e Kosoves), fq.169.

32.Michel  Lemonnier O.P. , po aty ,  fq.89

33.Simon  Cox  , po  aty , fq.92-95

34.Simon  Cox  , po  aty , fq.100

35.Michel   Lemonnier  O.P.,  po aty  , fq.89

36.Iliria  Biblike …perg. nga Nikollë  Loka e  Gjet  Kola , po aty , fq.74

37.Simon   Cox  , po  aty  , fq.100

38.Iliria  Biblike…perg. nga Nikollë  Loka  e  Gjet  Kola  , po  aty  ,fq.58

39.Michel   Lemonnier O.P.  , po aty , fq.21

40.Indro  Montanelli, po aty , fq.299.