Prof.as.dr. Hasan Bello/

Në fillim të shekullit XX, telegrafi i Morsit ishte një nga mjetet kryesore të komunikimit zyrtar nëpër kancelaritë dhe administratat shtetërore. Pajisje të tilla, me leva metalike, bobina dhe tinguj të shkurtër e të gjatë, bënin të mundur dërgimin e mesazheve në distanca të mëdha brenda pak minutash.

Për shtete të vogla e të sapokrijuara, telegrafi përfaqësonte një armë diplomatike.

Pas aktit historik, Ismail Qemali dërgoi një notë telegrafike drejtuar Fuqive të Mëdha (Britanisë, Francës, Austro-Hungarisë, Italisë, Gjermanisë dhe Rusisë), ku shpallte mëvetësinë e Shqipërisë dhe kërkonte njohjen ndërkombëtare.

Kështu, aparati i thjeshtë i Morsit u bë një instrument i heshtur, por i fuqishëm, në lindjen e shtetit shqiptar. Ai e shndërroi aktin e shpalljes së Pavarësisë nga një ngjarje lokale në një lajm ndërkombëtar. Nëse flamuri në Vlorë i dha ngjyrë simbolit të kombit, telat e telegrafit e shndërruan atë në fakt politik të njohur në kancelaritë e Europës.

Ky është telegrafi me të cilin shqiptarët, për kushtet dhe rrethanat që ndodheshin kanë bërë “shakanë” më serioze në histori…

Gjon F. Ivezaj/

Branko Merxhani, i lindur në vitin 1894 në qytetin e Nishit në Perandorinë Osmane, është një nga figurat më të shquara të mendimit shqiptar të shekullit të XX, një intelektual i thellë, publicist, filozof, pedagog dhe patriot i përkushtuar ndaj kombit dhe kulturës së tij. Ai lindi në një familje ku trashëgimia kulturore dhe intelektuale ishte e pasur dhe e larmishme. Babai i tij ishte një gjykatës ortodoks shqiptar nga Sopiku i Pogonit, ndërsa nëna e tij, me origjinë gjermane, i ofroi një ndikim të veçantë në formimin kulturor dhe intelektual të tij, duke i dhënë akses në gjuhë të huaja dhe letërsi të thelluar. Kjo kombinim i origjinave shqiptare dhe evropiane i mundësoi Merxhanit një perspektivë të gjerë dhe multidimensionale për kulturën dhe shoqërinë, duke formuar një themel të fuqishëm për mendimin e tij filozofik dhe publicistik.

Qysh në moshë të hershme, Merxhani tregoi një kureshtje të jashtëzakonshme për historinë, letërsinë dhe filozofinë. Arsimi i tij filloi në qytetin e Bursës, ku ndoqi shkollën gjermane, një vend ku ai mori njohuri të thella mbi letërsinë dhe filozofinë evropiane. Pas mbarimit të shkollës së mesme, ai vazhdoi studimet në Austri, ku u njoh me mendimet filozofike dhe sociologjike të kohës, duke u ekspozuar ndaj teorive të avancuara për shoqërinë dhe kulturën. Ky edukim evropian do të ndikonte thellësisht në formimin e programit të tij ideologjik dhe vizionit për modernizimin e shoqërisë shqiptare, gjithmonë në respekt të traditave dhe identitetit kombëtar.

Pas kthimit në Shqipëri, Merxhani filloi punën në shtyp, duke shërbyer fillimisht si gazetar dhe publicist në Turqi dhe më pas në vendin e tij, duke dhënë kontribut të rëndësishëm në zhvillimin e mendimit intelektual shqiptar. Ai ishte një nga figurat kryesore që prezantoi konceptin e “Neo-shqiptarizmit”, një program ideologjik dhe kulturor që synonte zhvillimin e një vetëdijeje historike dhe shoqërore te shqiptarët. Ky koncept ishte i frymëzuar nga mendimi sociologjik i Ziya Gökalp-it dhe synonte t’i bashkonte shqiptarët me kulturën dhe qytetërimin perëndimor pa humbur lidhjen me traditat dhe identitetin kombëtar.

Në vitet 1930, Merxhani u vendos fillimisht në Gjirokastër dhe më pas në Tiranë, ku bashkëpunoi me revista dhe botime të rëndësishme të kohës. Ai kontribuoi në revistat “Demokratia” të Jorgji Meksit, “Illyria” dhe “Koha e Re”, duke bashkëpunuar me intelektualë të shquar si Karl Gurakuqi, Vangjel Koça, Suat Asllani, Petro Marko dhe Tajar Zavala. Në këtë periudhë, Merxhani filloi të ndërtonte një platformë të thellë filozofike dhe kulturore, duke u bërë mentor dhe udhëheqës i mendimit modern shqiptar. Artikujt e tij publikoheshin përmes eseve, analizave shoqërore, studimeve historike dhe komenteve mbi letërsinë, duke krijuar një hapësirë të gjallë intelektuale për reflektim dhe debat kritik.

Në tetor të vitit 1936, Merxhani filloi botimin e revistës “Përpjekja Shqiptare”, një botim që shërbeu si instrument edukativ dhe patriotik, duke promovuar letërsi moderne shqipe, përkthime nga autorë të huaj, ese filozofike dhe analiza shoqërore. Kjo revistë, e cila vazhdoi deri në vitin 1939, pati një ndikim të madh në formimin e mendimit kulturor shqiptar, duke lidhur brezat e rinj me konceptet e modernitetit evropian, pa humbur respektin për historinë dhe traditat kombëtare. “Përpjekja Shqiptare” u bë një model i integrimit të dijes, kulturës dhe patriotizmit, duke ofruar një hapësirë ku mendimi kritik dhe reflektimi për shoqërinë shqiptare ishin të përqendruar dhe të strukturuar.

Branko Merxhani nuk ishte vetëm publicist dhe filozof; ai ishte edhe pedagog i përkushtuar, duke u përpjekur të edukonte studentët dhe të rinjtë shqiptarë në kuptimin e vlerave historike, filozofike dhe kulturore. Ai besonte se arsimi dhe kultura janë baza e zhvillimit të një shoqërie të ndriçuar dhe se vetëm individët e arsimuar mund të kontribuojnë në përparimin e kombit. Në ligjëratat dhe shkrimet e tij, ai i inkurajonte studentët të kuptonin historinë e tyre, të njohin vlerat evropiane dhe të ndërtojnë një shoqëri të bazuar mbi dijen, moralin dhe integritetin qytetar.

Në vitin 1939, pas pushtimit italian të Shqipërisë, Merxhani u shpërngul në Stamboll, ku vazhdoi aktivitetin e tij publicistik dhe intelektual, duke ruajtur një qëndrim kritik dhe të pavarur ndaj regjimeve politike. Ai vazhdoi të shkruante artikuj dhe analiza mbi kulturën dhe historinë shqiptare, duke lënë gjurmë të thella në historiografinë dhe publicistikën shqiptare. Ai jetoi në Stamboll deri në vitin 1981, duke ruajtur integritetin dhe vizionin e tij për Shqipërinë dhe kulturën e saj, duke e bërë veprimtarinë e tij një burim të pasur për studiuesit dhe historianët shqiptarë të brezave të ardhshëm.

Trashëgimia e Branko Merxhanit është e pasur me kontribute në historiografinë shqiptare, publicistikë, arsimin e brezave të rinj dhe zhvillimin e mendimit kritik. Ai dha një kontribut të jashtëzakonshëm në formimin e identitetit kulturor shqiptar, duke theksuar rëndësinë e ruajtjes së historisë, traditave dhe lidhjes me qytetërimin perëndimor. Ai ishte një vizionar që besonte se përparimi i një kombi nuk mund të ndodhë pa edukim, vetëdije historike dhe angazhim kulturor.

Branko Merxhani nuk ishte thjesht një akademik apo publicist; ai ishte një vizionar, një edukator dhe një patriot i përkushtuar. Ai tregoi se dashuria për vendin nuk shprehet vetëm me fjalë, por përmes veprave, edukimit, shkrimeve dhe ligjëratave, duke frymëzuar brezat e rinj të shqiptarëve që të punojnë për përparimin e shoqërisë dhe ruajtjen e identitetit kombëtar. Trashëgimia e tij mbetet një shembull i gjallë i angazhimit intelektual dhe patriotik dhe një dëshmi e fuqishme e rolit të intelektualëve në zhvillimin e një shoqërie të ndriçuar dhe të përgjegjshme.

Në përfundim, Branko Merxhani është një nga figurat më të shquara të mendimit shqiptar të shekullit XX, një intelektual i përkushtuar që kontribuoi në zhvillimin e kulturës, edukimit dhe publicistikës shqiptare. Ai la pas një trashëgimi të pasur intelektuale dhe kulturore, duke u bërë një pikë reference për studiuesit dhe historianët shqiptarë, dhe një shembull i pashlyeshëm i dashurisë për vendin, dijes dhe kulturës. Përmes veprës së tij, Merxhani tregon se edukimi, kultura dhe patriotizmi duhet të ecin gjithmonë së bashku, duke krijuar një udhërrëfyes të qartë për brezat e ardhshëm të shqiptarëve.

Foto: kultplus.com

Paulin Zefi/

Banorët e fshatit të Kallmetit, përveç ruajtjes së veshjes së bukur tradicionale, që e pozicionon këtë vendbanim të lashtë si një areal etnokulturor të veçantë ndërmjet Zadrimës dhe Mirditës, janë dalluar ndër shekuj për tradita të pasura në bujqësi dhe zejtari. Kultivimi i varietetit autokton të rrushit “Kallmet”, të njohur nga vendasit si “Rrush vneshte”, prej të cilit prodhohet vera cilësore dhe shumë e famshme me të njëjtin emër, bashkë me “Ullirin kokërrmadh të Kallmetit [1]” dhe fasulen e njohur ne emrin “Grosha e Kallmetit [2]”, dëshmojnë për një trashëgimi bujqësore të mirëstrukturuar dhe të përcjellë brez pas brezi. Përveç burimeve historike, një dëshmi e gjallë e traditës së hershme të kultivimit të ullirit në Kallmet është një ulli që ka ardhur deri në ditët tona, i cili nga specialistët e olivikultures dhe të historisë është vlerësuar me një moshë rreth 1.000–1.500 vjeçare [3].

Për prodhimin e vajit të ullirit, përveç mjeteve shtëpiake që gjendeshin pothuajse në çdo familje kallmetore, në fshat kanë funksionuar dikur katër mullinj vaji [4]. Tre prej tyre, si ai i Tom Ndojit, Pjetër Jakut dhe Pjetër Çupit, kanë funksionuar rregullisht deri në Luftën e II Botërore [5]. Këta mullinj përbëheshin nga guri i madh, lema, shportat me thupra shelgu, turku i vajit, burgitë, pela (trung druri), budallahat së bashku me lugun kanal dhe për të vënë në lëvizje mullirin e blojës së ullirit përdoreshin kafshë (kuaj) ose njerëz të fuqishëm [6]. Ndërsa, shfrytëzimi i burimeve të shumta natyrore të ujit ka bërë të mundur jo vetëm ujitjen e tokave bujqësore, por edhe ndërtimin e një rrjeti të dendur mullinjsh uji për bluarjen e drithit. Kallmeti ka pasur gjithsej 18 mullinj uji, prej të cilëve 8 janë ushqyer nga një rrjedhë e Përroit të Qershisë [7], i cili ka një pellg të gjerë ujëmbledhës që përfshin prurjet nga shpatet perëndimore të Malit të Velës (1172 m) dhe Malit të Sheshit të Velës (1050 m), si dhe shpatet lindore e veriore të Malit të Kroit (584 m) dhe Malit të Kepshit (577 m).

Nga 8 mullinjtë e përmendur, të cilët në traditën vendase njihen me emërtimin karakteristik “Mullinjtë e Kishës”, vetëm 6 prej tyre vijuan të funksiononin edhe pas përfundimit të Luftës së II Botërore (1939–1945). Në vitin 1956, në kuadër të procesit të kolektivizimit bujqësor që shënoi një ndërhyrje të thellë në strukturat e pronës private në Shqipëri, këto njësi prodhuese u shtetëzuan dhe kaluan nën administrimin e Komisionit të Kolektivizimit, për t’i kaluar më pas Kooperativës Bujqësore. Vetëm më 9 shtator 1991, pas vendimeve të Komisionit të Vlerësimit dhe Shpërndarjes së Pasurisë së Kooperativës Bujqësore të Kallmetit, mullinjtë iu rikthyen përsëri përdoruesve të tyre të hershëm. Megjithatë, nga të gjithë mullinjtë e Kallmetit, deri në ditët e sotme kanë mbijetuar vetëm dy: “Mulliri i Mark Mati Markut”, i cili është ngritur në fund të shek. XVIII dhe që konsiderohet si më i vjetri, si dhe “Mulliri i Prend Jak Tomës”, i ndërtuar në mesin e shek. XIX. Të dy mullinjtë, deri në fillim të shek. XX, ndodheshin nën administrimin e drejtpërdrejtë të Dioqezës së Lezhës. Mons. Francesco Malczynski (1870–1908) ia kaloi më pas në përdorim Jak Tomës të dy këto njësi prodhuese.

Megjithatë, rreth një dekadë më vonë, për shkak të pamundësisë për t’i administruar njëkohësisht, Jak Toma iu drejtua ipeshkvit të Lezhës, Mons. Luigj Bumçit (1911–1943), një figurë e shquar kishtare dhe atdhetare, duke kërkuar që mulliri i vjetër t’i kalohej në përdorim një familjeje tjetër kallmetore. Si rezultat, Mons. Luigj Bumçi ia besoi administrimin e këtij mulliri Mati Markut. Pas përfundimit të Luftës II Botërore, me aprovimin e vetë Kishës Katolike, mullinjtë kaluan gradualisht në administrimin e plotë të familjeve që i kishin në përdorim. Pasi iu hoqën atyre padrejtësisht në vitin 1956 dhe iu rikthyen sërish vetëm pas 35 vitesh, më 1991, mullinjtë vijuan të funksiononin deri në vitin 1996. Braktisja e tyre solli një proces gradual amortizimi, i cili përfundoi me rrënimin e plotë të çative dhe me dëmtimin apo humbjen e pjesës më të madhe të elementevë funksionalë. Megjithatë, fatmirësisht, të gjithë strukturat murale vijojnë ende të qëndrojnë në këmbë, duke imponuar kalimtarët me hijeshinë e tyre. “Mulliri i Mark Mati Markut” është i pozicionuar në anën e djathtë të Përroit të Qershisë, ngjitur me aksin rrugor të asfaltuar që lidh qendrën e fshatit Kallmet i Madh me Kishën-Katedrale të Kallmetit, nga e cila e ndan një distancë prej rreth 120 metrash.

Objekti paraqitet me një planimetri drejtkëndore me përmasa 11.25 m gjatësi dhe 5 m gjerësi. Muret, të ndërtuara kryesisht me gurë gëlqerorë, arrijnë një lartësi deri në 3 m. Porta, e vendosur në pjesën veriore të fasadës perëndimore, ka dimensione 1.82 m lartësi dhe 1.23 m gjerësi. Ajo është ndërtuar me qemer të harkuar dhe blloqe guri të punuar me mjeshtëri të veçantë. Hapësira e brendshme ndriçohet nga një dritare me përmasa mesatare dhe një dritare e vogël e tipit frëngji. Pjesa veriore e murit, si edhe segmenti perëndimor pranë portës, janë të mbuluara nga një vegjetacion i dendur me urth. Rreth 80 m në perëndim të këtij objekti, në hapësirën ndërmjet Përroit të Qershisë dhe rrugës së asfaltuar, ndodhet “Mulliri i Prend Jak Tomës”. Ky monument arkitektonik paraqitet po ashtu me një planimetri drejtkëndore, me përmasa 8.67 m gjatësi dhe 5 m gjerësi. Porta e tij, e pozicionuar në pjesën jugore të fasadës perëndimore, mbulohet me arkitra të rrafshët dhe ka dimensione 1.75 m lartësi dhe 0.92 m gjerësi. Muret, të ndërtuara kryesisht me gurë gëlqerorë, arrijnë lartësinë 2.17 m, ndërkohë që hapësira e brendshme ndriçohet nga një dritare me dimensione 0.66 m lartësi dhe 0.47 m gjerësi.

Kjo dritare, e realizuar me kornizë prej guri të latuar, përfaqëson një ndër elementët më të veçantë arkitektonikë të monumentit, pasi në pjesën e sipërme të saj është gdhendur një reliev me përmasa 22 x 22 cm, ku paraqitet një kryq latin me krahë të barabartë, i kompozuar brenda një kuadrati të ngritur mbi sipërfaqen e kornizës. Një tjetër element i veçantë i “Mullirit të Prend Jak Tomës” është oxhaku i vendosur në murin jugor, i punuar me mjeshtëri të rrallë dhe i ruajtur në formën e tij origjinale. Dëshmitë e studiuesit të përpiktë vendas, njëherësh, trashëgimtar i “Prend Jak Tomës” dhe njeriu që përkujdeset për këtë mulli, Prof. Zef Toma, vërtetojnë se gjatë shek. XIX dhe në gjysmën e parë të shek. XX, mullinjtë e Kallmetit dhe në mënyrë të veçantë “Mullinjtë e Kishës” nuk shërbenin vetëm për të mbuluar nevojat e banorëve të fshatit Kallmet dhe të trevës së gjerë të Zadrimës, por tërhiqnin gjithashtu një pjesë të konsiderueshme të popullsisë nga Mali i Jushit në veri e deri në Bregun e Matës në jug.

Ky fakt dëshmon jo vetëm për rëndësinë ekonomike të këtyre mullinjve në jetën e përditshme, por edhe për rolin e tyre në lidhjen dhe ndërveprimin e zonave të ndryshme të Shqipërisë Veriperëndimore, duke i dhënë kësaj hapësirë një dimension të dukshëm shoqëror e kulturor. Mullinjtë e ujit në Kallmet përbëjnë një trashëgimi të çmuar historike, arkitektonike dhe etnokulturore, e cila dëshmon për zhvillimin ekonomik, shoqëror dhe shpirtëror të Kallmetit ndër shekuj. Të lidhur ngushtë me traditat bujqësore dhe zejtarinë vendase, ata kanë pasur një rol integrues rajonal, duke ndërlidhur banorët e Kallmetit me komunitetet e zonës së Nënshkodrës dhe më gjerë. Megjithëse kanë mbijetuar vetëm dy prej tyre, strukturat murale dhe elementët arkitektonikë të ruajtur deri më sot, mbeten dëshmi autentike të mjeshtërive ndërtimore vendase dhe të mënyrës së shfrytëzimit të burimeve natyrore. Në këtë kontekst, është e domosdoshme që mullinjtë të inventarizohen, të restaurohen dhe të ruhen si Monumente Kulture, ndërkohë që promovimi i tyre përmes itinerareve turistike, muzealizimit dhe përfshirjes së komunitetit vendas do të mundësonte jo vetëm mbrojtjen e Trashëgimisë Kulturore të Kallmetit, por edhe nxitjen e zhvillimit të qëndrueshëm ekonomik të zonës.

BIBLIOGRAFIA:

1- Z.Toma, Disa veçori etnografike dhe tradita të kallmetit, në: Lis, 6, Lezhë: Lisitan & Gjergj Fishta, 1993, f. 35-37; E.Coli, Kallmeti: Fakte dhe gojëdhëna, f. 26-28.

2- M.Pema, Shënime historike për disa treva të Lezhës (Komuna Kallmet), f. 6.

3- E.Coli, Kallmeti: Fakte dhe gojëdhëna, f. 28.

4- Z.Toma, Disa veçori etnografike dhe tradita të kallmetit, në: Lis, 6, Lezhë: Lisitan & Gjergj Fishta, 1993, f. 36.

5- M.Pema, Shënime historike për disa treva të Lezhës (Komuna Kallmet), f. 52.

6- Ibidem, f. 52.

7- Z.Toma, Disa veçori etnografike dhe tradita të kallmetit, në: Lis, 6, Lezhë: Lisitan & Gjergj Fishta, 1993, f. 35-37.

Enver Sulaj/

Mbetja e Shqipërisë nën kampin e kuq, pas LDB-së, me gjithë përpjekjen e forcave nacionaliste për një Shqipëri me perëndimin, përbën një zhvillim dramatik për kombin tonë, pasojat e të cilit vërehen edhe sot. Poashtu mbetja e Kosovës dhe viseve tjera etnike nën Jugosllavinë përbën plagën tjetër kombëtare, që për nacionalistët shqiptarë ishte kambanë alarmi për të bërë të pamundurën që një ditë të dilet nga këto kthetra. 

Menjëherë pas luftës, Enver Hoxha, përveç eliminimit të kundërshtarëve  politikë, u vërsul gjithashtu edhe mbi klerin, mbi intelektualët me dije perëndimore dhe mbi gjithçka që e ruante si të shenjtë identitetin shqiptar. Përpjekjet për ta rrëzuar nga pushteti qenë të vazhdueshme, por ai dilte çdoherë fitues-ishte një hap para të tjerëve. Dhe, kjo, tashmë është e qartë sepse në Shqipëri po luanin lojën e tyre edhe shërbimet inteligjente dhe faturën e këtyre lojrave tashmë dihet se e kemi paguar shtrenjtë ne shqiptarët.

Jo vetëm një e zezë për shqiptarët, por orientimi i Shqipërisë, herë kah Kina e herë kah Bashkimi Sovjetik, e bënin atë një vend të rrezikshëm për paqen dhe stabilitetin e Evropës dhe për interesat amerikane në këtë pjesë të botës. Shqipëria e vogël qe bërë një e keqe e madhe, që eksperimentonte jo vetëm me veten, por e kërcënonte sigurinë e një rajoni më të gjerë, sepse nga portet shqiptare kontrollohej mbarë Mesdheu. 

Nuk ka më opozitë politike në Shqipëri, thuhet një raport të CIA-s nga Shqipëria. Pushteti komunist po shtrihej me egërsinë e tij në çdo pore të jetës. Kufiri ishte shndërruar në një kufi vdekjeje. Gjithnjë sipas raporteve të shërbimit sekret amerikan, kufiri ishte bërë zonë e ndaluar-që përfshinte një territor prej 1500 metrash largësi. “Ashtu si në jug të Shqipërisë, edhe përgjatë kufirit verior ekziston një zonë e ndaluar, me një thellësi prej afërsisht 1,500 metrash” (CIA, 29 maj 1952).

Edhe kjo Shqipëri komuniste e si mos më keq, u pengonte fqinjve tanë nga veriu e jugu. Orekset për ta zhbërë vijuan edhe pas LDB-së. Në njërën anë Greqia, me gjendjen e luftës së shpallur, e në tjetrën Jugosllavia e Titos, e cila përpiqej që të shfrytëzonte çdo moment, njëherë për ta destabilizuar e pastaj, mundësisht, edhe për të ndërhyrë ushtarakisht në Shqipëri e për të krijuar një republikë të re jugosllave.

Shqetësimin për zhvillimet në Shqipëri e kanë shoqëruar gjatë tërë atyre viteve qeverinë amerikane, e cila përmes burimeve të saj të inteligjencës ndiqte çdo hap në zhvillimet në vend, qoftë lëvizjet në fushën ekonomike, por edhe lëvizjen e trupave ushtarake, në zonat ku pritej të kishte përpjekje për lëvizje antikomuniste. Nga perspektiva e dokumenteve të CIA-s, mund të shihet se shqiptarët, jo vetëm që kanë qenë të vetëmashtruar, por shpesh edhe pre e bashkëpunimit ideologjik, qoftë me jugosllavët e sovjetikët përmes shkëmbimit të informacioneve sekrete, por edhe lojrave të këtyre shërbimeve, që tashmë janë të njohura botërisht. 

Forcat nacionaliste shqiptare nuk kishin asnjë dilemë se fundi i së keqes në Shqipëri ishte ngadhënimi mbi ideologjinë komuniste. Në një raport të shërbimit sekret ameriakn, CIA, të publikuar më 15 shtator 1949, ku pasqyrohen pikëpamjet e Bllokut Kombëtar Independent, thuhet: “BKI (Balli Kombëtar Independent-vër. E.S.) ka si bazë të programit të saj politik dy synime themelore: Të përdorë të gjitha mjetet për ta çliruar Shqipërinë nga zgjedha sovjetike dhe të kërkojë çdo mundësi për t’ia mundësuar popullit shqiptar të fitojë lirinë e nevojshme për të vendosur lirisht të ardhmen e saj“. 

“Komunizmi në Shqipëri ka më shumë natyrë racore sesa shoqërore, pra shërben si kamuflazh për imperializmin pansllav sovjetik. Rreziku vdekjeprurës i presionit pansllav mbi kombin e vogël shqiptar, qoftë në formën e carizmit apo të bolshevizmit, mbetet gjithmonë i njëjtë. Partia Komuniste Shqiptare u krijua dhe u organizua nga dy agjentë sllavë të quajtur Dushan dhe Miladin, të cilët synonin vetëm të përgatisnin terrenin për infiltrimin rus.”

Fshatari shqiptar ishte shkatërruar. Atij i ishte marrë gjithçka, edhe ajo trohë toke që e kishte, duke e përballur për herë të parë në historinë e tij me kequshyeshmërinë, sa më të drejtë Ismail Kadare bëntë thirrje në ditën e fundit të regjimit, që fshatarit t´i kthehej fondi blegtoral e të përmirësohej raca shqiptare, e cila përmes kequshqyerjes kishte pësuar si më së keq. Deri këtu kishte shkruar çështja, ndërkohë qeveria shqiptare e Enver Hoxhës, duke ndjekur modelin rus të kolzolave, po bënëtë eksperimenete të tilla duke bërë kolektivizimin e tokave e duke e lënë fshtarin pa një copë tokë, nga e cila ai nuk kishte hequr dorë kurrë.

Të ndodhur në zonën e nxehër kufitare, veriu i Shqipërisë qe bërë arenë përplasjesh të shpeshta në mes shërbimeve, por që popullata e pagoi shtrenjtë-duke qenë të detyruar të largoheshin, qoftë për shkak të bindjeve ideologjike, por edhe të propagandës jugosllave që bëhej në këto zona. “Ekziston dëshmi e pakënaqësisë së përhapur midis popullit shqiptar, shumica dërrmuese e të cilit është kundër regjimit aktual komunist të Enver Hoxhës. Regjimi qëndron në pushtet vetëm nëpërmjet terrorit politik dhe kontrollit të rreptë mbi të gjitha mjetet e jetesës. Policia sekrete, e kontrolluar nga Ministri i Brendshëm, Gjeneral Lejtnant Mehmet Shehu, ka zhvilluar një rrjet të gjerë spiunësh vendorë që mbajnë nën vëzhgim të afërt popullsinë. Përveç kësaj, Ministria e Brendshme ka njësi speciale ndjekjeje që operojnë kryesisht në zonat malore, ku ndjekin grupet e izoluara të rezistencës aktive dhe përhapin terror tek fshatarësia.” “Mjete të tjera të përdorura nga regjimi për të shtypur popullin janë: rojet e fshatit, të përbëra nga disa rrufianë besnikë të Partisë Komuniste; agjitatorët nga organizatat e rinisë komuniste; dhe formacionet e ushtrisë së rregullt, e cila aktualisht është numerikisht më e madhe se kurrë më parë në historinë moderne të Shqipërisë.”  Operacionet policore në Shqipërinë veriore po rriten çdo ditë; 800 burra të Armatës Speciale mbërritën në Pukë dhe Iballë në fillim të shkurtit 1950, duke ardhur nga Shkodra dhe Kukësi. Janë bërë shumë arrestime dhe vazhdon sekuestrimi i armëve nga civilët — 55 armë janë konfiskuar nga autoritetet gjatë dy muajve të fundit. Në të njëjtën zonë të përgjithshme, ka një shtim të aktivitetit nga ana e agjentëve të Qeverisë që kanë për detyrë kapjen e çdo agjenti të huaj që mund të veprojë në atë zonë”. (CIA, 13 shkurt 1951).  Për ata që në Shqipërinë e Enver Hoxhës shihnin një forcë ushtarke kombëtare, që në një situatë apo tjetër do t’i gjendej në krahë pjesës tejetër të kombit të ndarë, ja ç’shkruhet në një raport të CIA-s, të datës 25 shtator 1951:” Edhe pse ushtarët e thjeshtë të Ushtrisë Shqiptare duket se e urrejnë regjimin aktual, shumica e oficerëve dhe politikanëve janë anëtarë besnikë të partisë. Mbi ta qëndrojnë Mehmet Shehu, i cili ka kontroll të plotë mbi të gjitha forcat e sigurisë, dhe Enver Hoxha, që është Komandant i Përgjithshëm dhe Ministër i Mbrojtjes Kombëtare. Më lart akoma janë numri i madh i “ekspertëve” sovjetikë të KGB-së dhe ushtarakëve, të cilët sot janë zotëruesit e vërtetë të forcave të armatosura dhe të sigurisë në Shqipëri. Bashkimi Sovjetik kontribuon si drejtpërdrejt ashtu edhe tërthorazi në mbështetjen e regjimit të Hoxhës. Ndihma ekonomike, materialet luftarake dhe ekspertët ushtarakë e teknikë përbëjnë ndihmën e hapur dhe të drejtpërdrejtë sovjetike. Vlerësohet se rreth 1,000 ekspertë ushtarakë dhe civilë sovjetikë mbajnë aktualisht pozita kyçe në polici, ushtri, dhe në administratën civile si dhe krye të udhëheqjes së lartë të byros së partisë” (CIA, 25 shtator 1951). Në dhjetor të vitit 1950 CIA raporton për lëvizje ushtarake brenda Paktit të Varshavës, ku nuk mënjanohej, sigurisht, as Shqipëria. ”Dërgesat ajrore të materialeve luftarake dhe të trupave me parashutë në Shqipëri përmes Budapestit vazhduan gjatë muajit nëntor. Më 15 nëntor u raportua se “Divizioni i 10-të Sovjetik Ajror” është transferuar në Veszprem dhe Papa, prej nga do të niset drejt Shqipërisë” (CIA, 11 dhjetor 1950).

Ndonëse në popull shpesh përflitej për vizita të befasishme të liderëve të lartë në zona të caktuara, këto vizita shpesh janë ndjekur edhe nga shërbimi sekret amerikan, dhe ajo që është më e çuditshmja, bashkë me Ministrin Mehmet Shehu, në makinë e tij ndodhej edhe një rus: “Më 3 shkurt 1950, Gjenerali Mehmet Shehu mbërriti në Pukë, ku vizitoi disa njësi policore të stacionuara aty; pak më vonë, ai u nis drejt Kukësit. Shehu, i cili sapo kishte ardhur nga Shkodra, ishte në një turne të përgjithshëm inspektimi përgjatë kufirit verior të Shqipërisë me Jugosllavinë. Ai shoqërohej nga dy kamionë me ushtarë, dhe në makinën e tij udhëtonin dy persona me rroba civile, njëri prej të cilëve besohej të ishte rus (CIA, 13 shkurt 1951). Ndërkohë, i njëjti raport flet edhe për fluturime mbi qiellin verior: “Aeroplanë të paidentifikuar vazhdojnë të kryejnë fluturime ditën dhe natën mbi Shqipërinë e veriut, pavarësisht kushteve të pafavorshme atmosferike”.

“Operacionet policore në Shqipërinë veriore po rriten çdo ditë; 800 burra të Armatës Speciale mbërritën në Pukë dhe Iballë në fillim të shkurtit 1950, duke ardhur nga Shkodra dhe Kukësi. Janë bërë shumë arrestime dhe vazhdon sekuestrimi i armëve nga civilët — 55 armë janë konfiskuar nga autoritetet gjatë dy muajve të fundit. Në të njëjtën zonë të përgjithshme, ka një shtim të aktivitetit nga ana e agjentëve të Qeverisë që kanë për detyrë kapjen e çdo agjenti të huaj që mund të veprojë në atë zonë” (CIA, 13 shkurt 1951).  Në rrethan të tilla të rënda, jo pak qytetarë detyroheshin të largoheshin nga Shqipëria, qoftë për shkak të mjerimit ekonomik, por edhe për shkak të bindjeve ideologjike. Duke qenë më afër kufirit, presioni ishte i shumëfishtë. 

Kjo që u tha më lart është vetëm një copëz e zhvillimeve në Shqipëri në vitet 50, ku ka ankth, frikë e trishtim, ndërkohë vendi po hynte në epokën e tij më të errët, nga e cila zyrtarisht ka dalur në 90-ën, por gjurmët e mentalitetit komunist dhe pasardhësve të tij ideologjikë vijojnë të frymojnë pa u hyrë një therrë në këmbë, ndonëse mëkatet e bëra ndj popullit të tyre janë të mëdha dhe asnjëherë nuk kanë dhënë përgjegjësi për to. 

Banorët e Lumës dhe viseve tjera në kufirin me Jugosllavinë i kishin të njohura mizoritë sllave që nga Luftërat ballkanike, kur forcat serbe në shenjë hakmarrjeje, kishin masakruar e shkretuar fshatra të tëra. Ndonëse ka kaluar kohë e gjatë, autori i këtij shkrimi akoma i ka të freskëta këto zhvillime, përmes kujtimeve nga gjyshi e babai, por edhe patriotë të tjerë, të cilët kanë rrëfyer mbi ato që opinionit tashmë i janë bërë të ditura edhe përmes burimeve tjera. Por, për hir të së vërtetës historike duhet të rikthehen në memorie këto zhvillime, sepse ua kemi borxh shpirtrave të vuajtur e të masakruar të cilët meritojnë të prehen në qetësi.

PS: Citimet janë hequr nga autori. 

Paulin Zefi/

Fortifikimi i Zejmenit është një vendbanim parahistorik me mure mbrojtës, që ndodhet 8.5 km në juglindje të qytetit të Lezhës, në kodrat që ngrihen mbi ultësirën bregdetare, rreth 800 m në lindje të fshatit Zejmen. Ky fortifikim është i vendosur mbi një kodër shkëmbore me lartësi rreth 163 m mbi nivelin e detit, e cila ofron një pamje dominuese mbi zonën përreth. Ajo ka një rëndësi strategjike pikërisht për shkak të pozicionit të saj dominant, nga ku kontrollohej rrjedha e poshtme e lumit Mat, qasja në drejtim të Lezhës dhe në brendësi të territoreve përreth. Vetë fshati i Zejmenit është një vendbanim shumë i hershëm dhe përveç fortifikimit në fjalë, pak më lart në drejtim të veriut gjenden mbetjet e një fortifikimi tjetër i njohur si “Kalaja e Gaboit [1]”, por që është një ndërtim më i vonë.

Të dhënat për Fortifikimin Prehistorik të Zejmenit vijnë kryesisht nga një raport mbi vëzhgimet e kryera nga arkeologët, Rovena Kurti dhe Rudenc Ruka, në zonën kodrinore të Shqipërisë Veriperëndimore (Lezhë-Shkodër) në vitin 2017 [2]. Mbi këtë fortifikim shumë pak të njohur, por me një vertikale shumë të thellë historike, anipse në mënyrë sintetike, flet edhe Prof.Dr.Neritan Ceka [3]. Struktura e fortifikimit përbëhet nga tre rrethime të harkuara që zbresin në shpatin jugor të kodrës, duke mbuluar një sipërfaqe prej afërsisht 2 ha. Gjatësia dhe gjerësia maksimale e fortifikimit arrijnë rreth 200 metra. Rrethimi i majës së kodrës, mbulon një sipërfage të përgjithshme rreth 1.950 m² [gjatësia maksimale 33 m; gjerësia maksimale rreth 60 m] [4]. Ai ka formë rrethore në katërkëndore të çrregullt me kënde të harkuara.

Një hyrje duket në murin perëndimor, pranë këndit jugperëndimor, e cila formohet nga ndërprerja e murit pranë një shkëmbi natyror. Rrethimi i dytë ndodhet rreth 45 m më poshtë, drejt jugut, dhe përcaktohet nga një mur i dytë i harkuar, i cili lidh dy muret anësorë. Edhe përgjatë këtij muri duket të ketë një hyrje pranë këndit jugperëndimor të rrethimit. Muret anësorë vazhdojnë poshtë shpatit jugor dhe ndalojnë në një brez të thepisur shkembor, i cili ofron një mbrojtje shumë të mirë natyrore. Gjurmë të një muri të tretë rrethues në këtë skaj të fortifikimit janë pak të dukshme në këndin juglindor, ndërsa humbasin drejt jugperëndimit, për arsye të pranisë së shkëmbit të thiktë natyror në këtë pjesë. Muret mbrojtëse janë ndërtuar me gurë gëlqerorë të çrregullt, pa përdorimin e materialit lidhës, një teknikë tipike për periudhën prehistorike ose protohistorike.

Në zona të caktuara, shkëmbi natyror është përdorur si pjesë integrale e murit, ose në raste të tjera, muri është ndërtuar direkt mbi të. Gjerësia e murit eshtë e vështirë të përcaktohet me saktësi, pasi paraqitet në formën e një trakti të gjerë e të çrregullt gurësh, por në pjesët e ruajtura më mirë gjerësia arrin rreth 2 – 2.50 m [5]. Në bazë të rilevimit të fundit që kam bërë më 18.09.2025 pranë majës së masivit shkëmbor, lartësia maksimale e mureve arrin deri në 0.80 m. Organizimi dhe teknika e ndërtimit të këtij fortifikimi tregojnë ngjashmëri me fortifikime të tjera protohistorike në Shqipëri, si ato të Malit Kolaj, Trajanit dhe Podgories në juglindje, si dhe me fortifikimet e Karosit, Hadëraj dhe Kuçit në jugperëndim të vendit.

Datimi i saktë i ndërtimit të fortifikimit të Zejmenit vjon të mbetet i pasigurt për shkak të mungesës së gërmimeve arkeologjike sistematike, por duke u bazuar në teknikat e ndërtimit dhe materialet e gjetura në sipërfaqe, mendohet se i përket periudhës së Bronzit të Vonë ose fillimit të Epokës së Hekurit, pra në periudhën tranzitore të kalimit nga Epoka e Bronzit në atë të Hekurit. Ky fortifikim është një dëshmi shumë e rëndësishme e zhvillimit të hershëm urban dhe sistemit mbrojtës në territorin shqiptar, duke pasqyruar organizimin dhe teknikat ndërtimore të kohës. Ai ka një rëndësi të madhe historike dhe arkeologjike, pasi është një nga vendbanimet e fortifikuara më të hershme në truallin shqiptar. Nga vëzhgimet e fundit arkeologjike në zonat kodrinore të Shqipërisë Veriperëndimore, rezulton se Fortifikimi Prehistorik i Zejmenit mund të ketë qenë pjesë integrale e një rrjeti më të gjerë vendbanimesh të fortifikuara ilire në rajonin e Lezhës dhe Shkodrës.

Fortifikimi ka shërbyer njëkohësisht si vend mbrojtjeje për banorët e tij, si qendër strehimi për popullsinë lokale në rastet kur përballeshin me sulme eventuale nga armiq të ndryshëm, por edhe si pikë vrojtimi dhe sinjalizimi. Po ashtu, ky fortifikim prehistorik, si një pikë e rëndësishme strategjike, ndoshta shërbente edhe si një qendër mbrojtëse për rrugët tregtare që lidhnin bregdetin e Adriatikut me brendësinë e Ilirisë. Në mungesë të një burimi të shkruar që ta lidhë drejtpërdrejt me një fis specifik ilir, përcaktimi etnik i ndërtuesve të këtij fortifikimi mund të bëhet vetëm nëpërmjet analizës arkeologjike dhe krahasimit me të dhënat për shpërndarjen e fiseve ilire në këtë rajon. Fisi ilir i Abrejve (ose Abroi, sipas varianteve të ndryshme leksikore), i përmendur nga autorë antikë si Hekateu i Miletit dhe Plini Plaku, banonte kryesisht në hapësirën ndërmjet qytetit të Lezhës dhe rrjedhës së poshtme të lumit Mat, me një prani mjaft të fuqishme edhe në krahina të brendshme të Shqipërisë së Veriut. Kjo shtrirje përputhet plotësisht me pozicionin gjeografik të fortifikimit prehistorik të Zejmenit, çka e bën të arsyeshme hipotezën se ky vendbanim mund të ketë qenë pjesë e territorit të Abrejve.

Megjithatë, në mungesë të gërmimeve të thelluara arkeologjike dhe dëshmive të drejtpërdrejta epigrafike apo dokumentare, kjo lidhje mbetet në nivel hipotetik. Duhet marrë parasysh gjithashtu se kufijtë midis fiseve ilire nuk kanë qenë gjithmonë të fiksuar dhe karakterizoheshin nga lëvizshmëri në kohë të ndryshme historike. Prandaj, ka gjasa që përtej Abrejve, në këtë hapësirë të kenë ndikuar edhe fise të tjera si Albanët më në jug apo Pirustët më në lindje, nëse shtrirja e tyre ka qenë më e gjerë në kohët prehistorike. Ndërmarrja e gërmimeve sistematike arkeologjike në fortifikimin prehistorik të Zejmenit do të mundësonte jo vetëm identifikimin më të saktë të autorëve të ndërtimit të tij, por edhe do të kontribuonte ndjeshëm në zbardhjen e fazave të hershme të zhvillimit të qytezave të hershme ilire në këtë rajon. Rezultatet e një ekspedite të tillë do të ndihmonin në përftimin e një panorame më të qartë mbi mënyrën e organizimit shoqëror dhe strukturat ekonomike të këtyre bashkësive në periudhën e kalimit nga Epoka e Bronzit në atë të Hekurit.

Për më tepër, këto të dhëna do të ishin me rëndësi thelbësore për kuptimin më të thelluar të proceseve të formimit dhe konsolidimit të etnosit ilir si një grup etnik i veçantë në kontekstin historik dhe kulturor të Ballkanit Perëndimor. Megjithëse aktualisht pak i njohur dhe i pazbuluar në mënyrë të plotë, siti arkeologjik i fortifikimit të Zejmenit paraqet një potencial të konsiderueshëm për t’u integruar në Trashëgiminë Kulturore Kombëtare si një monument me vlera të veçanta historike dhe arkeologjike. Përveç rëndësisë së tij shkencore në kuadër të studimeve mbi vendbanimet prehistorike në Shqipërinë Veriperëndimore, ky sit mund të zhvillohet edhe si një destinacion i rëndësishëm për turizmin kulturor, duke kontribuar në promovimin dhe valorizimin e Trashëgimisë sonë Historike në nivel kombëtar dhe ndërkombëtar.

BIBLIOGRAFIA:

1- L.Gjergji, Toponamastika e Zejmenit, në: Lisi, 3, Lezhë: 1971, f. 200.

2- R.Kurti & R.Ruka, Raport mbi vëzhgimin arkeologjik në zonën kodrinore të Shqipërisë Veriperëndimore (Lezhë-Shkodër, viti 2017), në: Candavia, 7, Akademia e Studimeve Albanologjike / Instituti i Arkeologjisë, Tiranë: 2018, f. 150-152.

3- N.Ceka, Në fillimet e qytetit ilir, f. 65-66.

4- R.Kurti & R.Ruka, Raport mbi vëzhgimin arkeologjik në zonën kodrinore të Shqipërisë Veriperëndimore (Lezhë-Shkodër, viti 2017), në: Candavia, 7, Akademia e Studimeve Albanologjike / Instituti i Arkeologjisë, Tiranë: 2018, f. 151.

5- Ibidem, f. 151.