Fuat Memelli/

Disa mbresa nga romani i fundit i Shefqet Mekos.

Ndër librat që lexova këto ditë ishte edhe romani “Rënia” e gazetarit dhe shkrimtarit Shefqet Meko. Ёshtё njё nga librat mё tё veçantё shkruar pёr kёtёpёriudhё dramatike tё shoqёrisё shqiptare. Ngjarjet e romanit zhvillohen në vitet 1987 deri 1990, në agoninë e sistemit komunist. Për ato kohë, janë bërë shkrime e botime, është folur në shtyp, në radio e televizion. Por, një roman i mirëfilltë si ky, ku autori depёrton thellё nё psikologjinё e kohёs, nё karaktere, ngarJe e momente tё jetuara, nё statukuonё vetvrasёse dhe propogandёn vdektare si ajo qё dёshmoi njё brez tёrё,nuk është shkruar dhe Meko vjen me njё rrёfim tёdobishёm.

“Rënia” është libri i nëntë i Shefqetit. Në këto botime përfshihen shkrime publicistikë,pёrkthime,tregime, novela si dhe tre romane. Prej afro një çerek shekulli, ai jeton në Amerikë, krijimtaria e Mekos ёshtё njё “dallgё” qё shkon e vjen Shqipëri-Amerika.Ai ёshtё kёtu dhe mbetet atje.Ёshtё atje dhe vjen kёtu. Kjo bie në sy sidomos në dy romanet e parë, “Saga përtej Atlantikut “ dhe Viza Amerikane” ndërsa te romani “Rënia” ka njё vetrrotullim plot fantazi artistike nga Shqipëria e “viteve tё zymta”kur “shtrёngonim rripin”…. Kjo ndodh sepse megjithëse autori tani ka dy atdhe, ai është i lidhur pazgjidhshmërisht me atdheun e parë, pasi siç ka thënë Noli : ”Ne mërgimtarët vetëm degët kemi në mërgim, ndërsa rrënjët i kemi në Shqipëri.”

Romani të mbërthen qysh në faqet e para e deri në fund. Në epiqendër të romanit është gazetari Maks Prifti, kryeredaktor i gazetës së studentëve të ish Institutit të Lartë Bujqësor siç fantazon autori Shkolla e Lartё B. Maksi në fakt tё ngjason me autorin, por ngjason edhe me secilin nga ne qё jetuam ato vite.Ai ka punuar me përkushtim duke sjellë në faqet e gazetës një “sinfoni” zërash studentorë” siç shprehet vetë.Megjithëse shkrimet kishin frymën e kohës ,disa prej tyre e kishin kaluar “cakun’’ dhe gazetari jep llogari për këto “dalje nga shinat”. Rënia kishte filluar prej kohësh. Në mënyrë artistike autori tregon . mbylljen e Shqipërisë në guaskën e saj duke pretenduar për të qënë “fanar ndriçues” për të tjerët; varfëria ekonomike që kishte çuar te ushqimet me racion, tufëzimi ekstrem i fshatit, lufta e klasave duke internuar dhe burgosur mijra vetë. Janë ndarë sa e sa çifte ku një nga ata që nuk e pranuan në parti , për një njollë të gjetur në arkiv, ndahet vajza që e donte me shpirt dhe i kishin shkëmbyer unazat. Kjo dashuri është një linjë tjetër plot mbresa e romanit. Të gjitha këto më lart etj, ia kishin çuar thikën në palcë popullit. Rënia e murit të Berlinit dha shpresë për shumë vende të lindjes, midis tyre edhe për Shqipërinë. Edhe Tirana kishte ndier “tërmetin”. Vatra të këtij “tërmeti” ishin studentët e Institutit Bujqësor si dhe ata të Universitetit Shtetëror të Tiranës.

Në vorbullën e ngjarjeve në agimin e demokracisë, një vend të veçantë në roman ze ajo e ambasaave. Njё“tabllo murale” dhe artistiklisht e arrirё.Duke lëvizur me dyrotakun e tij (biçkletën) Maks Prifti përshkruan me drithërimë ato ngjarje. Grupe njerëzish vrapojnë drejt ambasadave. Disa nëna kërkojnë djemtë, ndonjë vajzë kërkon vëllanë. Edhe në këto ngjarje bie në sy dyzimi i personazhit kryesor që është vetë autori.-Të hyj apo të mos hyj? -pyet vetën ai.-Do rri këtu ku linda dhe u rita, është zëri tjetër që i del nga zemra. (Duke ndjerë këtë dyzim, na vjen ndërmend “”dvojniku”(dyzimi) i Mjakovskit, i cili në fillim i këndoi plot zjarr Revolucionit të Tetorit, por më pas kur pa se ç’ndodhi, pësoi zhgënjim.)

Ne që e kemi jetuar atë periudhë tranzicioni në Shqipëri, duke lexuar këtë pjesë na shfaqen para syve protestat dhe na duket sikur ndjejmë zërin e studentëve. Autori shprehet se “partia “polli” një parti të re.” “Flakeshin tesera partie dhe idealet e mëdha i merte era si gjethet e vjeshtës.”Shqipëria nuk ishte më “fanari ndriçues” por kandili që po shuhej. Megjithëse autori përshëndet agimin e demokracisë, ai pëson edhe zhgënjim kur sheh që disa që i kishin shërbyer pushtetit duke marrë edhe njerëz në qafë, siç ishte një operativ, i cili kishte ndrruar lëkurën dhe ishte bërë bodigard i liderëve të rinj. Ai ndjen dyzim pasi demokracia krahas të mirave, solli edhe fenomene negative si shatërrimet, korrupsioni, vrasjet, prostitucioni, largimet masive jashtë atdheut, etj, fenomene të cilat janë plagë të hapura edhe sot pas 30 e ca vjetësh. Tre romanet e Shefqët Mekos janë promovuar në Shqipëri dhe kritikë të letërsisë i anë vlerësuar ato. Dy romanet e para “Saga përtej Atlantikut” dhe “Viza amerikane”janë përkthyer në anglisht dhe janë paraqitur me sukses në panairin ndërkombëtar të librit në Pekin dhe Malinë tё Filipineve.

Duke mbyllur këto mbresa, desha të theksoj se romani “Rënia”, për problematikën që trajton, për bukurinë e të shkruarit, për mbresat e pashlyera që le tëk lexuesi, është një vlerë e shtuar në letërsinë shqipe. Ai ёshtё njё rrëfim drithёrues, njё “grafi psikologjike” e kohёs, qёbesoj kritikёt dhe lёvruesit e letrave do shohin vlera dhe realizёm.

“Kushedi sa gra janë në botë që kanë nevojë të humbin pafajësinë, për të ruajtur urtësinë”-kështu shkruante poeti Lirik i Greqisë së lashtë, Arkiloku.

E vendosur në SHBA-ës, aty nga fundi i shekullit të 20-ë, shkrimtarja shqiptaro-amerikane Raimonda Moisiu, ka shkruar mjaft libra; në gjininë e romanit, poezisë, përkthimit, gazetarisë dhe publicistikës.

Kam në dorë romanin “Pafajësia e Evës”, të cilin ajo e shkroi dhe e botoi për herë të parë në vitin 2009-ë, roman që u vlerësua ndjeshëm nga kritika e kohës, dhe në vitin 2021-ë ajo e rishkroi përsëri romanin për vete dhe për audiencën e admirueshme të lexuesve të krijimtarisë së saj.

Teksa e lexoja këtë vepër letrare, vura re se romani shquhej për stilin ideo-artistik dhe përmbajtjen thellësisht historiko-shoqërore. Autorja Moisiu dialogon me vetveten dhe me forcën e shpirtit njerëzor shpreh atë peshën e pafajsisë që e ka munduar tërë jetën, ajo rrëfen lirshëm për njerëzit e vërtetë dhe stinët e largëta të jetës, i afron ato sikundër afrohet edhe mosha, derisa i njehson në thelbin e tyre me kujtimet e mendimet e mefshta dhe përvojat jetësore, ndërmjet lindjes dhe agonisë, të cilat i ka pasqyruar në këtë vepër origjinale. Në roman, ngjarjet enden me fill historik, që sillet dhe përsillet në sfondin e gjerë jetësor dhe problemeve të mprehta shoqërore në segmente të ndryshme kohore nga diktatura komuniste që bazohej në diktaturën e proletariatit dhe luftën e klasave dhe më tej në tranzicionin më të gjatë.

Autorja Moisiu guxon dhe pasqyron sistemin në fuqi dhe shoqërinë shqiptare në atë botën surreale të Shqipërisë komuniste të viteve ’70-ë, e cila bazohej në një shoqëri dhe rregjim që synonte plotësisht të ruante stabilitetin e saj të gurtë, dhe e faktorizonte atë si antiteza e Europës Juglindore dhe Ballkanit Perëndimor, qysh prej vendosjes së rregjimit komunist pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore.

Leximi i romanit më shëmbëllen me një rrugë gjithë të papritura që kapërthejnë ngjarje nga më të cuditëshmet dhe episode nga më dramatiket që ka kaluar Shqipëria. Me gjenialitetin dhe vitalitetin e shkaqeve të vërteta, të cilat paraqiten në roman, autorja Moisiu, ato ngjarjet më kulmore ka marrë përsipër t’i përshkruajë nëpërmjet fatit dhe jetës së heroinës kryesore të romanit, që është Eva Suvaria, përmes fatit të babait të saj, Komandant Lirim Suvarisë, një ish-partizan i plagosur në kokë dhe i verbuar në luftën nacional-clirimtare, dhe përmes fatit të personazheve të tjerë, të cilët nga brezi në brez krijuan karaktere tipike në rrethana tipike historike dhe shoqërore, dhe përmes portretizimit të gjendjes shpirtërore të tyre dhe të ngjarjeve reale, me detaje të sakta, konkrete dhe ndonjëherë edhe alarmante.

Autorja ka ditur të hyjë thellë në sjelljet dhe qëndrimin e personazheve dhe zhvillimin e ngjarjeve, ajo di të ëndërrojë, të qajë për të kaluarën dhe të shpresojë ndoshta edhe në të ardhmen e saj të palumtur, sepse kjo është jeta! Madje ajo di të gjykojë, të akuzojë, dhe në momente të vecanta, ajo di të mbajë qëndrim kritik, apo edhe të falë që të vazhdojë të jetojë midis identitetit dhe botës së re që e rrethon.

Romani gati autobiografik ka një arkitekturë të shumë trajtëshme, ka një sërë karakteresh që gëlojnë nëpër faqet e tij, që i japin jetë dhe frymëmarrje, romanit. Me mjeshtëri ideo-artistike dhe filozofike, autorja Moisiu synon të pasqyrojë shkaqet e vërteta të gjendjes njerëzore dhe asaj sociale, dhe peshën e fajit e të pafajshmes, Eva Suvaria, -e cila është edhe strumbullari i ngjarjeve në tërë dramacitetin e romanit. Heroina e romanit përbledh në vetvete tërë tiparet e një vajze të bukur dhe të ciltër, me ata sytë e butë dhe përkëdhelës, vajza që vinte nga qyteti i Enkelanës; «…si princesha Harmonia e Enkelejve në pikturë!-shkruan autorja. Pavarësisht kohës se kur shtjellohen ngjarjet, autorja Moisiu e ka nisur rrëfimin aty nga mesi i jetës të Eva Suvarisë, e cila ishte rikthyer në vendlindje si turiste kësaj here, prej ku ishte larguar dhe kishte emigruar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Ky truk i shkrimtares Moisiu ka jo vetëm një logjikë historike, porse inteligjenca ambicioze dhe shqetësimi i brendëshëm i saj (autores), e shtyrë nga motivet dhe emocionet, e kapërxejnë shqetësimin individual të saj në një shqetësim kolektiv, gjë që e bën lehtësisht dhe të thjeshtë, sikur po i rrëfen dikujt rishtas historinë e përgjumur të jetës së saj, strukur diku në cep të kujtesës. Kompozicioni i romanit paraqitet me prologun, dymbëdhjetë kapituj dhe epilogun, që zgjeron vështrimin e saj ideo-artistik me imazhet e gjalla sikundër e kërkon e vërteta dhe autorja ka aftësinë të dizenjojë se si të mësohemi të përballojmë dhimbjet e të jetojmë dashurinë. Ky është cmimi i pafajsisë, dhimbjes dhe dashurisë!

Romani i kushtohet rrugëtimit të fatit, historisë së dashurisë, divorcit të dhimbshëm dhe ndarjes të detyruar të Eva Suvarisë dhe Bardhyl Priskës. Nëpërmjet fatit të tyre autorja na zbulon përvojën e qindra cifteve dhe familjeve shqiptare që u divorcuan dhe u ndanë me detyrim dhe forcë, duke paguar edhe koston mizore të internimit të familjeve, të pushkatimit të prindërve apo të vetë atyre, bashkëshortëve dhe të shpalljes së tyre “armiq dhe tradhëtarë të kombit”. Arritja më e madhe e autores është ndërrthurrja e realitetit mizor historik dhe temës së spikatur të dashurisë. Kjo e fundit që bashkon njerëzit pavarësisht kalvarit të dhimbjeve, vuajtjeve, humbjeve njerëzore dhe sakrificave, porse kërkon, durim, ndjeshmëri dhe mirëkuptim.

Autorja Moisiu zhbiron brenda individualitetit të pafajsisë së Evës, duke ndjekur një rrugë koncize, dhe është aq e aftë në të menduar dhe analitike, sa ajo e paraqet rrëfenjën thellësisht emocionale, dhe e nxjerr atë vazhdimisht zbuluar nga pritshmëritë e ngurta dhe perspektivat e ngushta të luftës së klasave. Për më tepër, edhe protagonistët e sistemit totalitar prezantohen në mënyrën më të natyrëshme dhe transparente. E nisur nga pikësynimi ideor, autorja guxon dhe zbulon njerëzit e pushtetit komunist; që nga hetuesit, agjentët e policisë, pseudo-intelektualët dhe zhytjen e tyre në krime, vrasje, pushkatime, vese, hipokrizi, degjenerim dhe poshtërsi, deri në eleminimin e njëri-tjetrit, si ligji kryesor i sistemit në fuqi, duke na paraqitur kështu edhe kalbëzimin e rregjimit totalitar komunist. Portretin dhe jetën e Lirim Suvarisë, autorja e ka paraqitur me admirim, ndjeshmëri, respekt dhe mirëkuptim, me tonet e përthinjura dhe sytë cehrezbehta (të verbuar në luftë) e një komandanti trim të plagosur, që u qëndron viteve me shkëlqimin e një shpirti luftarak, por që cmon idealin dhe lirinë për të cilat luftoi dhe besoi.

Dashuria paralele e Evës me Lulin dhe me Remin dhe fatet tragjike të tyre janë një gjetje moderne e autores. Ky paralelizëm e mban lexuesin në tension dhe ngjarjet përputhen me dramat që ka kaluar Shqipëria, duke e bërë audiencën të reflektojë për ngritjen dhe të mendojë për urat midis së shkuarës, së tashmes dhe së ardhmes. Duke ndjekur linjat e romanit vëren se autorja Moisiu e konsideron poezinë dhe muzikën “gjuhën e ndjenjave”, që është njëkohësisht edhe gjuha komunikuese midis njerëzve; “ Eva pati dëgjuar se poetit i kishte vdekur gruaja disa vite të shkuara, dhe flitej se po përjetonte dashurinë e re me atë gruan që po shëtiste. Poeti kishte zgjedhur të ngushëllonte veten dhe ndante dhimbjen me gruan e re, dhe mbase kjo dashuri ishte shërim i vragës që kishte lënë pas humbjes së bashkëshortes, nënës së vajzave të tij. Dashuria e re e bënte poetin të ndjehej i ri në moshën e fisnikërisë, ripërtëritje dhe muzë për poetin, që thurrte vargje lirike aq të bukura për dashurinë”. Mbase kjo është edhe arësyeja që jehonën e vargjeve të Lasgush Poradecit do e prekim në thelbin e tyre të përbashkët edhe te ky roman, që janë vargjet lirike, të cilat zënë një vend të vecantë në krijimtarinë e autores edhe si poete. Interesante janë “fërshëllimat” dhe pjesët muzikore si “simfonitë baritore” që i flasin zemrës më fort se arësyes në momente të caktuara në udhëtimin e lumtur e të trishtë të jetës.

Shumë interesante në roman është dhënë edhe një nga sfidat që i është bërë diktaturës komuniste; Arratisja e 16 anëtarve të familjes Fezollari nëpërmjet liqenit të Pogradecit (Ohrit). Po ashtu edhe historinë mizore, prekëse, dhe tragjike të ciftit që u vra dhe u masakrua në kufi, në tentativë për t’u arratisur, autorja e ka rrëfyer me qasje profesionale, ideo-artistike dhe filozofike dhe zbulon një pasqyrë të jashtëzakonshme të kodit ndëshkues të diktaturës komuniste. Ndonëse ky roman ka qenë prova e parë e autores në gjininë e prozës, gjithësesi ai përbën një provë të suksesëshme, që mbi të gjitha reflekton një imagjinatë të zhvilluar të autores, dhe prirjen për një prozë të mbushur me ide, mendime dhe krijimtari artistike që padyshim më pas autorja solli prurje të suksesëshme dhe të rëndësishme në letërsinë shqipe dhe publicistikën shqiptare. Autorja Raimonda Moisiu ka meritën të jetë ndër të parat autore femra, që me kurajo, guxim dhe vendosmëri ka krijuar një mjedis thellësisht emocional dhe ka paraqitur një kronikë të gjerë historiko-shoqërore midis dy epokave; të një epoke që autorja përpiqet të na i japë në të gjitha aspektet, përvojat jetësore dhe në të gjithë kompleksitetin e saj, dhe ndërkohë të epokës së erës së re që po frynte, -atë të demokracisë.

Romani gati autobiografik, paraqet ngjarje dhe kronika historike e shoqërore të rëndësishme që të zgjojnë njëherësh ndjesitë, të cilat hedhin dritë mbi fajin e të pafajshmes, Eva, heroinës kryesore të romanit, dhe personazheve të tjerë që e rrethojnë atë, si një sfond njerëzor i domosdoshëm për të vërtetuar peshën e asaj pafajësie që ajo mbart në funksion të viteve dhe përvojave jetësore, të cilat u bënë për të (autoren), burim frymëzimi, muzë, dhe mjaft materiale krijuese për t’i hedhur në letër. Ndërsa anën ideo- artistike të romanit autorja e shoqëron me një rikthim dhe hulumtim të kujdesshëm njerëzor dhe historik, njëherazi, i thellë dhe bindës, që përcjell dhimbjen dhe dashurinë e vazhdueshme në sytë e lodhur të lexuesit. Duke e jetuar jetën në tërë shtrirjen e saj, autorja manovron si një “dizajnere grafike, në përdorimin i fjalëve dhe frazave shpërthyese”, duke u përpjekur kështu të ruajë harmoninë e tyre.

Me një intensitet të përsosur dhe me forcën e një shpirti unik njerëzor, shkrimtarja Raimonda Moisiu ka shkruar një libër shprehës dhe domethënës, ajo ka shkruar manifestin e dashurisë dhe divorcit të dhimbshëm, ku mbizotëron befasia e një harmonie të ëmbël në fund të romanit që është sa prekëse aq edhe emocionuese; Takimi mbas disa vite ndarje, i Eva Suvarisë dhe Bardhyl Priskës!

Te cdo fajtor ekziston sadopak një element i pafajësisë, -dhe për stilin dhe aftësinë e saj për të pasqyruar me vërtetësi ato ngjarje të qenësishme dhe përvojat jetësore të jetës së saj, ky roman do t’u rrëmbejë zemrën dhe hapë sytë për ta lexuar me respekt dhe admirim.

Shkrimtarja, Poetja, dhe Publicisjta shqiptaro-amerikane Raimonda Moisiu, aktualisht jeton në Florida të SHBA-ës, dhe vazhdon të shkruajë prozë, poezi, përkthim, dhe publicistikë bashkëkohore për lexuesit dhe admiruesit e krijimtarisë së saj. Nën rrezet e diellit Floridian, autorja Raimonda Moisiu po përkthen në gjuhën angleze romanin autobiografik “Pafajësia e Evës”, që tashmë ka marrë udhën e botimit.

Elsa XHAI

Gazetare/Lektore

Tiranë, Gusht, 2022

Nga Lumnie Thaçi-Halili/

Poezitë e A. Iliazit më ranë në sy në një nga ato ditë të zakonshme kur rasti të dhuron diçka të pazakontë. Poezitë e tij i ndjeva ndryshe që në leximin e parë, ishin vargje që nuk kërkonin vëmendje, por të cilat e fitonin vetë, me një qetësi të thellë dhe një ndjenjë që zgjaste përtej fjalës. Kështu që, fillova ta ndjek pa bujë sa herë që postonte, ia dhuroja një pëlqej (like) të sinqertë, (jo thjesht si reagim në rrjete sociale), por si një shenjë vlerësimi për atë çfarë sillnin fjalët e tij, si një miratim të heshtur për një poezi që më fliste përmes autorit, i cili e jeton poezinë si mënyrë përshëndetjeje dhe si gjuhë për të krijuar miqësi. Nuk është vetëm fakti që poezia e tij është përkthyer në shumë gjuhë të botës, e cila dëshmon për rezonancën e saj universale, por mënyra se si ai komunikon me botën, me lexuesin, me mikun apo miken, është ajo që mbetet unike: përmes metaforës në vargje, me një buzëqeshje të përkthyer në ndjenjë; përmes një zëri të veçantë që nuk kërkon të dominojë, por të trokasë lehtë.

Kjo vëmendje e qetë solli një afrim të natyrshëm, për t’u bërë ftesë hyrëse e kësaj bote poetike përmes përshëndetjes e ndjesisë në mikpritje. Mikpritje, e cila merr formë me kurorëzimin e botimit të një përmbledhje me poezi të tij në Shtëpinë Botuese URA, në Prishtinë. E si rrjedhojë vjen botimi i librit me poezi “Kuajt qajnë” të Arben Iliazit, botoi URA, Prishtinë, 2025.

Ky vëllim poetik nuk ndjek ndarjen tradicionale në cikle, për të përcaktuar llojoren e secilit cikël, ashtu siç jemi mësuar rëndom. Poezitë që përbëjnë këtë libër ngjajnë si yje që s’janë mbledhur në konstelacion, por që qëndrojnë në një dritë të vetme, shpërndarë në thellësi të ndryshme të boshtit orientues krijimtar. Gjashtë poema përshkojnë librin si rrugë të gjera mes pasazheve të tjera poetike, që herë lidhen në motive, herë ikin larg njëra-tjetrës e ndahen rrënjësisht. Megjithatë, në tërësi, ato mbajnë një frymë të përbashkët: përpjekjen për të dëgjuar tingujt e brendshëm të kohës, të ndjesisë-dashurisë, të humbjes dhe të kërkimit. Pra, nuk është një rrugë lineare, nuk ndjek një fill, as një mozaik të qëllimshëm, por ndjek një ndjenjë, më shumë në formën e një peizazhi të brendshëm, ku lexuesi mund të humbasë e të gjejë veten që nga fillimi e deri në fund, nëpër nëntëdhjetë e tetë (98) titujt poetikë që përmban libri.

Figura e kalit në vështrimin mitologjik, urtinë popullore dhe poetike Kali ka galopuar nëpër faqe letrare që nga koha e Homerit, me hijen e Kalit të Trojës dhe krahët e Pegasit. Që i bie, prej agimit të mitologjisë, kali ka qenë frymëzim: herë si mashtrim hyjnor në Trojë, herë si Pegas qiellor. “Kali i Trojës, ideuar nga Uliksi dhe i ndërtuar nga Epeu, ishte prej druri dhe bosh nga brenda. Grekët ua ofruan trojanëve si dhuratë ndaj Athinës pse i kishin vjedhur Paladion. Dhe spiuni Sinon i bindi trojanët që ta pranonin…” (Barbara Colonna, Fjalor mitologjik, Botimet Toena, Tiranë, 2005, f. 178). “Pegasi, kalë me fletë, që luan rol të madh në shumë legjenda. Ai lindi nga gjaku i Gorgonës Meduzë, që vrau Perseu. Heroi e përdori atë në shumë ekspedita…Pegasi u bë për poetët e vjetër, si dhe të kohës së re simbol i frymëzimit poetik. Zeusi e vendosi Pegasin në qiell, në formën e yllësisë së Pegasit…” (Hartuar nga Todi Dhama, Fjalor i mitologjisë, Rilindja, Prishtinë, 1988, f. 192-93).

Në vijimësi, edhe nga letërsia popullore shohim shumë fjalë të urta të mrekullueshme, të cilat janë thesar i trashëgimisë sonë gjuhësore dhe kulturore, që pasurojnë në mënyrë të veçantë çdo reflektim letrar e filozofik mbi simbolin e kalit, sidomos në kontekstin e librit “Kuajt qajnë” që kemi për studim dhe poezive tjera si shembull nga letërsia, më gjerë. Pra, krahas librit, urtësia popullore shqiptare na ofron një imazh më të pasur dhe më kompleks të kalit, nxjerrë si analogji nga libri “Fjalë të urta shqipe” (ΛABIA TAN). Në thëniet, si:“Kali, ku bie, aty do ngrihet”; “Kali kur don me dek, hjek kah shpia”-atdheu, vendlindja (“Fjalë të urta shqipe, Botimi i dytë, Rilindja, Prishtinë, 1987, f. 40-41); apo “Kali i mirë të shpëton kryt”; “Kali i mirë s’blihet me pare.” (po aty, f. 33-34), kali nuk është vetëm simbol i nënshtrimit, por edhe shenjë e vlerës, besnikërisë, qëndrueshmërisë dhe virtytit. Populli e njeh kalin si mik të njeriut, si figurë që kërkon drejtim e jo shfrytëzim.

Si pasqyrim i pashmangshëm, sot, figura e kalit është një nga metaforat më të fuqishme dhe më të përhapura në letërsinë botërore dhe atë shqiptare. Kali nuk është vetëm një kafshë shërbyese, por një simbol universal i forcës, i lirisë, i nënshtrimit, i shpirtit të padukshëm njerëzor, dhe mbi të gjitha, një metaforë për dinjitetin e rrezikuar. Ndërsa ndër poetët shqiptarë që kanë shkruar poezi të paharrueshme për kuajt, veçanërisht spikat Dritëro Agolli, i cili në mënyrë të përsëritur, ka përdorur kalin si figurë qendrore në disa poezi të tij. Në një antologji poetike, përgatitur nga Roland Zisi, me titullin “Antologji poetike për kuajt”, botoi Naimi, 2014, janë përmbledhur shumë poezi që e trajtojnë këtë figurë në forma të ndryshme, si: mik, si martir, si kujtesë, si mjet rebelimi a bindje etj. Si hap pasues, është e famshme edhe poezia e Gj. Marinajt “Kuajt”, e kanonizuar në letërsinë shqipe, për bukurinë dhe thellësinë e saj, ku kali paraqitet si metaforë e njeriut të nënshtruar, që vrapon gjithë jetën, pa e ditur pse, nuk pyet, nuk kundërshton, nuk qan, nuk qesh, thjesht hesht, dëgjon e bindet. Ai-kali është figura e njeriut të përulur ndaj pushtetit, ndaj sistemit, ndaj rrjedhës që s’e kontrollon dot, një krijesë që ka humbur identitetin dhe mendimin e vet. Në këtë aspekt, poezia merr një ton satirik, kritik dhe reflektiv.

Në suazën e këtij vështrimi poetik, nga letërsia e përbotshme përzgjodha poezinë e Viktor Hygoit “Tre kuajt”, ku paraqitet figura e kalit si një simbol kompleks dhe shumëplanësh për njeriun në shoqëri. Përmes tre kuajve të ndryshëm, ai e përdor këtë figurë jo thjesht si kafshë, por si metaforë të jetës njerëzore, të shtresave, të ideologjive dhe të fateve të ndryshme. Kali si simbol i aristokracisë dhe krenarisë së rreme: kali i parë është fisnik, i stolisur, flet latinisht (sum qui sum-jam që jam) dhe është krenar për gjakun e tij. Ai është si një shtatore e gjallë e klasës së lartë, që mburret me origjinën por s’ka thellësi. Kali, që këtu pasqyron njeriun që jeton në lavdi të trashëguar, por është i zbrazët në vlerë reale, dhe tjetra, kalin si mishërim të dhunës dhe të fanatizmit ushtarak. Ndërsa kali i dytë është luftëtar, i fortë, i frikshëm, por i verbuar nga lavdia e betejave. Ai është si një njeri militant, që nuk reflekton, por vetëm zbraz fuqinë e tij në emër të pushtetit apo fesë, i cili humb njerëzoren në emër të misionit. Kali si figurë e njeriut të shtypur dhe të ndershëm, është kali i tretë, i cili është i lodhur, i varfër, i përdorur pa mëshirë, por i vetmi që mendon, që flet me dhimbje dhe shfaq ndjeshmëri e urtësi. Si figura më humane e njeriut të thjeshtë, që vuan por s’pushon së punuari, së shpresuari: “Punoj shumë dhe jam, shihnie nga brinja ime/Ku gjaku rrjedh, dhe nga shpina e lagur në mundime…” (Viktor Hygo, Ndëshkimet, përkthyer nga L. Poradeci e S. Caci, Rilindja, Prishtinë, 1982, f. 46-47-48).

Në kontrast të thellë nga shembujt e mësipërm, poezia “Kuajt qajnë…” e Arben Iliazit e risjell kalin si qenien e vetme që ka ruajtur ndjeshmërinë, që qan në vend të njerëzve, sepse ata s’qajnë më. Në këtë vizion poetik, kuajt janë bërë kujtesë e dhimbjes, mbartës të shpirtit të pastër, teksa njerëzit kanë ngrirë ndjenjën, kuajt vazhdojnë të ndjejnë, të vuajnë, të qajnë për ta. Ata janë pasqyra e humbjes sonë njerëzore ndër vite.

Në këtë tetradë poetike, krahasuar nga katër kënde të ndryshme poetike: poezia e kritikës (Gj. Marinajt), poezia e ndjeshmërisë (A. Iliazit) dhe urtia e popullit dhe ajo e (V. Hygoit), kali mbetet një pasqyrë ku njeriu mund ta shohë veten si i nënshtruar, si i harruar, si i ndjeshëm ose si qenie me vlerë të brendshme. Dallimet dhe ngjashmëritë ndërmjet këtyre vizioneve nuk janë vetëm letrare, por edhe kulturore, dhe do të shërbenin në të ardhmen si fushë e frytshme për një lexim krahasues mbi simbolikën e kafshës në shërbim të reflektimit njerëzor.

Poezia “Kuajt qajnë” që ngjiz titullin si kryefjalë të dhimbjes poetike

Arkitekturën poetike të këtij libri me poezi e mban si titull një poezi që është kaq e shkurtër dhe e thjeshtë, por që bart një univers të madh: “Kuajt qajnë…” të duket si një pikë loti që reflekton qiellin e gjithë përmbledhjes. Ajo është një poezi emblematike, që e koncentron prej këtuhit gjithë dhimbjen dhe ndjeshmërinë e poezive tjera pas. Prandaj, ajo nuk ka nevojë të jetë më e gjatë, mjafton për aq sa është, sepse thotë shumë. Si një mantra, ajo përmbledh me tetë vargje atë që shumë poezi të (stër)gjata nuk mund ta arrijnë dot. Titulli i librit është metaforë e tërësisë, “Kuajt qajnë” është shumë më tepër se një poezi. Është një gjendje, është një akuarel ndjenjash, është një pyetje filozofike mbi humanizmin e humbur. Kur lexuesi sapo ndeshet me këtë titull, ai do të ndalet e do të pyesë: “Kuajt… qajnë? Po njerëzit?” Dhe, që aty nis udhëtimi i leximit, nis hermeneutika personale e lexuesit (Hans-Georg Gadamer, Hermeneutika, në librin “Historia e filozofisë”, Plejad, Tiranë, 2008, f. 339). Poezia e titullit është çelës i përmbledhjes, i cili ndalet drejt një dere të madhe hyrëse, drejt një bote dhimbjesh, kumtesash… është si çelësi i heshtur që hap një dhomë të madhe, është simboli, lidhësi, emri i frymës që përshkon gjithë librin, ku shpesh një poezi e vetme bart identitetin e gjithë veprës. Dhe më e rëndësishmja është se lexuesi do ta mbajë në mend edhe pasi libri të përfundojë së lexuari.

Poezia e kësaj përmbledhjeje nuk kërkon të thërrasë me zë të lartë, as të detyrojë ndjenjën. Ajo ecën ngadalë, pa shkelur kujtime, dhe flet me gjuhën e heshtjes së pikëlluar, si lotët që rrëshqasin mbi bar, pa zhurmë, pa bujë, por me peshë të njëmendtë. Titulli “Kuajt qajnë” nuk është thjesht një poezi e shkurtër. Është shtylla që mban qiellin e dhimbjes, çelësi i brendshëm i kësaj përmbledhjeje, një metaforë që shndërrohet në gjendje poetike dhe thirrje e nënkuptuar për rizgjim njerëzor. Si përfundim i kësaj logjike, libri nis me fjalën që qan, një poezi që pëshpërit nga dhimbja e plagëve, me një përsëritje të zëshme që ngjan në një vajtim ritmik:

“ Qajnë kuajt, qajnë kuajt,

të gjithë kuajt qajnë…” (A. Iliazi, Kuajt qajnë, URA, Prishtinë, 2025, f. 15).

Kjo anaforë (përsëritje) e njëpasnjëshme, është më shumë se një strukturë formale. Është klithmë, është ritual, është përpjekje për të zgjuar një ndjesi që njerëzit e kanë harruar. Vetë përsëritja është pjesë e dhimbjes, sepse ajo nuk ecën përpara, ajo sillet e përpëlitet, ngrin në vend, ashtu si mallkimi i atyre që nuk u dëgjuan kurrë. Kryesisht, kali këtu është figurë e dhimbjes së pastër:

“Qajnë kuajt, të vetmit,

që dashuria u dhemb si plagë.”

Në këtë varg kemi një metaforë thellësisht të rrallë: dashuria nuk është më ndjenjë e bukur, por plagë e hapur. Dhe vetëm kuajt, si kafshë të heshtura, të duruara, besnike ndaj të zotërve, janë ata që e përjetojnë këtë lëndim emocional. Në këtë lexim, kuajt janë më njerëzorë se njerëzit. Ata ruajnë një pastërti ndjesore që njerëzimi tashmë e ka humbur. Më tutje vazhdon me heshtjen e barit, prej lotëve të pazëshëm:

“Qajnë kuajt, qajnë kuajt,

lot u shkasin mbi bar.”

Ky është një nga imazhet më vizuale dhe simbolike të poezisë: lotët nuk bien mbi gur, mbi beton, por mbi bar, mbi gjallëri, mbi tokë. Është një qarje që ushqen dhimbjen, që e lë pas gjurmën e vet në natyrë. Dhe po ashtu, është një qarje e heshtur, sepse lotët rrëshqasin pa britma.

Kthimi i shikimit kah njerëzit është shumë i drejtpërdrejtë:

“Qajnë kuajt për njerëzit,

që kanë harruar të qajnë.”

Ky varg përmbyllës duket si akuzë e butë, por është mjaft therës, sepse njeriu është ai që ka harruar të ndjejë, që ka ngrirë brenda vetes çdo dhimbje të vërtetë, ndërsa kuajt, krijesat e heshtjes, qajnë për ne. Sikurse shihet, ky është qarku hermeneutik i plotë: poezia fillon me kuajt që qajnë, dhe përfundon me njerëzimin që s’qan më. Ka ndodhur një përmbysje e rendit emocional, ku këtij rendi i duhet domosdoshmërisht një thirrje për rizgjim të shpirtit.

Kuajt me zërin e heshtjes poetike si formë e lartë rezistence, paraqiten në këtë poezi pa britma. Këtu nuk ka deklarata të fuqishme. Dhe pikërisht për këtë, kjo poezi godet thellë. Heshtja është përmbajtje, është etike, është refuzim për të imituar brutalitetin e harresës. Tejpërtej, në heshtjen e saj të përmbajtur, poezia ulërin më shumë se çdo klithmë.

Poezia pasqyron kuajt si dëshmitarë. Ata bëhen mbajtës të kujtesës ndjenjore që njerëzit e kanë fshirë (mbase nga theqafja e dinamizmit…), zë vend një tragjedi e heshtur, ajo e ndjeshmërisë së mpirë, e shpirtit të ngurosur nga dhuna, harresa dhe ikja. Nga vetë poezia, kuajt nuk janë vetëm kafshë të përvuajtura, por figura të ndjeshmërisë së pastër, që bartin mallin, kujtesën, dhimbjen, dëshmitë, atë që njerëzit shpesh e nëpërkëmbin për të mos u përballur me të. Në një kohë ku klithmat shndërrohen në zhurmë dhe dhimbja kthehet në statistikë, kjo poezi rikthen fjalën e heshtur si akt rezistence, si formë kujtese të përhershme. Dhe kështu, poezia bëhet një lloj epitafi i ndjeshmërisë së humbur, por jo për të vdekurit fizikisht, po për ndjeshmërinë që është shuar te të gjallët. Në fund, ajo nuk kërkon të shpjegojë, por të zgjojë përmes një heshtjeje që troket lehtë, një vajtimi që s’ka emër, lotëve që bien pa tingull, për peshën e një epoke të humbur. Kështu që, në kuptimin hermeneutik, kjo poezi nuk jep përgjigje, por veç lartëson dilemën e përkohësisë përballë lexuesit dhe pyet aktualisht: Ka më ndjenja njeriu i sotëm, apo kanë ndjenja sot vetëm kuajt për të qarë në emrin tonë?!

Vargu si mjet zbërthimi emocional mbi poetikën e shpërfaqjes

Vepra me poezi “Kuajt qajnë” e Arben Iliazit është një përmbledhje lirike moderne, me një gamë të gjerë nëndegësh, sipas klasifikimit të përgjithshëm llojor: lirike dashurie, lirike filozofike, lirike ekzistenciale, lirike elegjiake, dhe herë pas here lirike sociale me sfond historik e kombëtar. Kjo shumëllojshmëri e tipologjive brenda lirikës e bën përmbledhjen shumë të pasur estetikisht dhe thellësisht njerëzore të prekshme, sepse ka në epiqendër emocionin personal, dashurinë, mungesën, vetminë, trishtimin, mallin, kujtesën, apo thënë shkurt e shqip, dritën shpirtërore. Kjo shihet, madje, edhe kur flitet për ngjarje historike, si në poezitë “Kosovë” apo “Varrezat Çame”, se poeti nuk rrëfen objektivisht, por përjeton ndjeshmërisht, që do të thotë në mënyrë lirike. Mirëpo, përmbledhja dallohet edhe për llojin e poezive refleksive-filozofike, të cilat kahojnë drejt poezisë meditative, në ç’rast poeti vëren, shtjellon dhe mediton mbi kuptimin e jetës, kohës, ekzistencës e vdekjes: ”Tabula Rasa”, “Njeriu dhe historia”, “Asgjë nuk ka mbaruar”, “Epilog” etj. Njëkohësisht duhet të kemi parasysh që ka edhe poezi me tone elegjiake, të cilat mund të përfshihen lirisht në lirizmin e dhimbjes dhe të humbjes, që janë tipike për elegjitë moderne sot, si: “Asaj që shkoi”, “Dashuritë e shkuara”, “Ti ike”, “Te Varrezat Çame” etj. Duke mos lënë mënjanë pa përmendur edhe një klasifikim të rëndësishëm dhe mjaft të bukur, atë të poezive të dashurisë, të cilat edhe mund të klasifikohen si liriko-erotike, të përjetuara shpesh me një ndërthurje të ndjenjës dhe simbolit, të realitetit trupor dhe ndjesisë metafizike.

Në vijim të kësaj, vepra “Kuajt qajnë”, në bazë të poezive të shumta (98), ajo përmban tematika të ndryshme, prandaj, më poshtë do të paraqitet një ndarje tematike e poezive sipas temave dhe motiveve që ato përfaqësojnë, ku çdo motiv ngrihet mbi peripecitë e subjektit llojor.

Është klasifikimi, i cili nuk mund të mënjanohet, ngase ndihmon në ndërtimin e skeletit mendimor poetik të studimit në fjalë. Fillohet radhazi:

1. Motivi kombëtar dhe kujtesa historike pasqyrohen te poezitë që sjellin përkatësi identiteti dhe trauma historike, nëpërmjet imazheve simbolike të vendit, në këta tituj: “Kosovë”, “Varrezat Çame”, “Në sytë e perëndimit”, “Flamur”, “Njeriu dhe historia”;

2. Identitet, ekzistencë dhe vetëdije të thellë paraqesin poezitë që shqyrtojnë lindjen, vetëkuptimin, përvojën personale dhe qenien njerëzore përballë kohës dhe botës: “U linda në gjurmë rrufeje”, “Tabula Rasa”, “Është një dritë”, “Njeriu”, “Njeriu dhe historia”, “Nuk jam i dikurshmi”, “Fjalë…nyje…”, “Asgjë nuk ka mbaruar”, “Shpirt i terratisur”, “Zbazëti”, “Me hijen time”, “E pambaruar”, “Çast”, “Paralele”, “Të gjitha pluhur e helm”, “Këmba e Adamit”;

3. Kohën, kujtesën dhe reflektimin mbi të kaluarën e tregojnë poezitë që meditojnë mbi kalimin e kohës, mbi kujtimet, mbi ndërrimin e stinëve dhe pritjen: “Netëve ëndërrova lumin…”, “Një mijë e një vjeshta”, “Ku je dita ime?”, “Epilog”, “Kur do kthehemi ndonjëherë?”, “Leximi i historisë”, “Kthimi i madh”, “Fundi i ëndrrës”, “Fundi i botës”, “Dëshirë e plakur”, “Mospërshtatje”, “Mos ma kujto…”, “Dëshira e plakur”, “E shita”, “E piva mëngjesin”;

4. Dashuria, mungesa dhe ndjeshmëria intime, përçohet prej poezive që flasin për ndjenjën e dashurisë, për mungesën, kujtimin e saj dhe vetminë e mbetur pas: “E dashur”, “Dashuria”, “Letra…”, “Dashuria, tingulli…”, “Asaj që shkoi”, “Ti ike”, “Të pres”, “Kur ti…”, “Çast fatal”, “Përsiatje”, “E gjitha çfarë kam dashur”, “Dituritë e shkuara”, “Lirikë vjeshte”, “Ndarje”, “Etja”, “Kam etje”, “Mirësjellja”;

5. Shqetësimi social, historia dhe heronjtë përmbledhin në mënyrë domethënëse poezitë që rrëmojnë marrëdhënien e individit me shoqërinë, mitin e heroit dhe përplasjet kolektive: “Heronjtë”, “Heronjtë vranë veten”, “Turma”, “Flamur”, “Në sytë e perëndimit”, “Në varrimin e të gjallëve”, “Njerëz mbi ura”, “Po vijnë robotët”, “Zjarre të ftohtë”, “Rend e rend”, “Heroi i panjohur”;

6. Udhëtimi, arratisja dhe kërkimi i shpëtimit, marrin në shqyrtim poezitë që përshkruajnë lëvizje, kapërcime kufijsh fizikë ose shpirtërorë, si simbol të ndryshimit: “Dola”, “Shtegtim”, “Arratisje”, “Duke ecur…”, “Kurorë është fundi…”, “Hapuni dyer”, “Hapni dritaret…”, “Gjithnjë pas një ëndrre”, “Prapë e prapë”, “Më rrëfe”, “Fli dhe zgjohu”, “Pozoj para vdekjes”;

7. Vdekja, fundi dhe heshtja, zbardhin kuptimet e poezive që përballen me fundin, zhdukjen, heshtjen dhe pajtimin me të pashmangshmen: “Vdekja e qytetit”, “Bie mbrëmja…”, “Ulen netët”, “Epilog”, “Mos fol”, “Larg”, “Diçka mungon”, “O shpirti im i lartësive të ajrit…”, “Nata”, “Çast fatal”, “Te lumenjtë”;

8. Natyra dhe elementi lirik, prekin në thelb poezitë që përdorin natyrën si metaforë të brendshme, mbushur me ndjesi, estetikë dhe intuitë: “Lumi”, “Gjarpëron një lumë”, “Lumi ynë”, “Baladë”, “Akuarel”, “Plepi”, “Lirikë vjeshte”, “Gjithë natën nuhata jargavanë”.

Me ndjeshmëri të lartë dhe një vështrim estetik që shkon përtej fjalës së shkruar, lexuesi do të përjetojë dy nga poezitë më të fuqishme dhe përfaqësuese të kujtesës kolektive shqiptare nga motivi kombëtar e kujtesa historike, poezitë: “Kosovë” dhe “Te Varrezat Çame”. Ripërsëritim, se këto nuk janë vetëm poezi, janë klithma të mbyllura në vargje, janë dëshmi të pathëna të dhimbjeve që ende digjen në brendësi të popullit. Përmes një gjuhe poetike të ngarkuar me simbole dhe heshtje që flasin, autori A. Iliazi ngre jo vetëm vargje, por monumente shpirtërore të qëndresës historike, të cilat do të mbetën pashlyeshme nëpër secilën kohë që do të vijë. Andaj, “Kosovë” është elegji e një dheu të gjallë që qan në heshtje. Ajo është si një vizatim me dritëhije, ku realiteti i luftës së fundit, dhimbja, plagët, betimet, rrënojat e jetës dhe drita që vjen si dasmë e përvëluar, përshkojnë një hapësirë (Kosovën si tërësi e Reçakun si veçanti) të përvëluar nga kujtesa. Ajo hapet me një figurë rrëqethëse: “Plagë akoma e freskët”, një varg që nuk ka nevojë për zbukurime. Vetë fjala “plagë” është emër i historisë sonë të pashëruar. Imazhet janë të ngjeshura dhe të goditura:

“Aty-këtu kafshime tragjike

të luftës.

Fletë që hidhen tutje erës

Në dasmën e dritës.

Një zog i përzhitur

këndon në Reçak.” (po aty, f. 103).

Të gjitha vargjet krijojnë një univers të lodhur nga zjarri dhe vdekja, ku natyra vetë është bërë dëshmitare e krimit, siç është e njohur sot e njëzet e gjashtë vjet më parë “Masakra e Reçakut”, jo vetëm si vendngjarje reale, por si pikë përvëluese e ndërgjegjes kombëtare dhe ndërkombëtare me një ton dokumentues e rrëfimtar. Poezia përfundon me një metaforë të thjeshtë dhe të përkryer:

“Ti rri gjithmonë,

duke tundur djepin…”

Përfundimisht, Kosova në këto vargje është nënë e gjallë që tund djepin mbi varre, si një qenie mitike që e rrit jetën mbi gjakun e fëmijëve të saj apo si një akt poetik i ngjashëm me ikonat e Shën Mërisë me Krishtin në prehër. Në tërë poezinë, vendi është trup, është frymë, është heshtje që mban në prehër gjithë tragjedinë.

Poema “Te varrezat Çame” (po aty, f. 104) është një poemë tronditëse, një klithmë kolektive për kujtesën e plagosur, por edhe një rrëfim hermeneutik i atij lëndimi që nuk pushon së pikëlluari tash e tetëdhjetë vjet më parë, një marsh mortor që rrjedh përtej pa prajshëm. Prandaj, lexuesi ftohet të hyjë në një procesion të shenjtë, me një ecje të ngadaltë mbi historinë e gjakosur, të bëjë edhe një marshim mbi kujtimet që nuk ngjallin mëshira, por kërkojnë drejtësi. Vargjet e poemës nuk janë më fjalë, ato janë kërcitje eshtrash prej varreve, zëra nga nëndheu, britma të fëmijëve të humbur, hije që ecin bashkë me të gjallët e secilës kohë!

“Ecim ngadalë,

mos shkelim mbi kujtime…”

Vargu i parë ruan një ton solemn që ruan respektin e shenjtë për dhembjen e të shkuarës. Nga ky çast, lexuesi nuk është më vëzhgues, ai bëhet pjesë e një pelegrinazhi poetik, që zbret jo vetëm në varre, por në thellësitë më të dhimbshme të ndërgjegjes historike shqiptare. Poema është gjuha e një dhimbjeje që nuk pushon së rrjedhuri, si gjaku i freskët i viktimave “që ende pikon… e botën spërkat”.

Simbolika dhe heshtjet që fshihen mes vargjeve janë të shumta, ja disa: “Kujtimet si hije”, duke na përkujtuar se nuk janë ngjarje të largëta, por trupa të pranishëm, hije që qajnë, që “ende pikojnë”; “Retë që shkulen nga trishtimi”, ngaqë qielli, që zakonisht simbolizon shpresë, këtu është i mbushur me re që bëhen trumba trishtimi; “Kafka dhe kockat”, një përplasje e dhunshme simbolike e të gjallëve që ecin mbi eshtrat e vetvetes, një metaforë për mungesën e vetëdijes kolektive; “Sanije Bollati, Vëllezërit Bako, Qafëbota dhe Paramithia, Parga, Arpica, Sajadha” janë emra konkretë që i japin poemës trup historik, por edhe shenjtëri martirësh, duke u ndërthurur me natyrën, me hënën, me yjet që bien “të djegur nga drita e tyre”; “Shenjat dhe mitet”, se e kaluara nuk është e shuar, por ajo ristrukturohet si mit, si udhërrëfyes i të ardhmes. Këtu heshtja nuk është asgjëja, është bartëse e një peshe që fjala nuk mund ta mbajë e vetme. Në këtë poemë, nuk ndahen të gjallët nga të vdekurit:

”Me të gjallët e vdekur

të vdekurit e gjallë.”

Estetika e poezisë buron nga intensiteti i përmbajtur autorial i rrëfimit, nga simbolet që nuk bërtasin, por përgjakin ngadalë, nga narrativa e fragmentuar që rrjedh, jo veç si kujtesë kolektive, po edhe si përjetim personal. “Kali, që në fund dëgjohet të qajë”, mbart plagët e zotërve që s’janë më, ndërsa “Dhe zëri i gushëkuqit nga Çafëbota” është jehona e fundit e një bote që s’pranon të heshtë, edhe pse askush s’e dëgjon më me vëmendjen që meriton.

Poezia “Flamur” është një nga ato poezi që, pa përmendur drejtpërdrejtë historinë apo datat, vesh dhimbjen e një kombi me gjuhën e përjetësisë poetike. Ajo nuk është poezi dekorative për simbolin e flamurit, por një rrëfim i thyer i një refugjati, i një njeriu pa rrënjë, që përmes vargjeve rrëfen braktisjen, mallin dhe një dashuri që nuk pushon së djeguri.

Poezia fillon me një varg rebelues dhe të fuqishëm emocionalisht:

“Gjallë ke mbetur, gjallë.”

Kjo nuk është një thënie dekorative. Është një psherëtimë, një konstatim me lot dhe gjak. Është trup i frymëzuar, është tjetër qenie që qëndron në jetë përtej mallkimeve, përtej vdekjes, përtej tradhtive.

“Kush të mallkoi

e nuk rivdiq nga heshtja

llahtar?!”

Përmes kësaj pyetjeje retorike, poeti akuzon, njëherësh edhe mbron e shpërfaq një etikë të pashlyer, që kush mallkon flamurin, mallkon të pamallkueshmen, sepse flamuri është vetë historia, është martirizimi që nuk shfajësohet dot me heshtje.

Simbol i përvuajtjes sublime dhe shpresës së braktisur shprehet kështu:

“Liqen i kripur lotësh plot nur,

ku vuajnë vuajtjet sublime.”

Këto janë ndër vargjet më të veçanta dhe të goditura stilistikisht: një liqen i kripur lotësh që përkund vuajtjen më të pastër, vuajtjen që nuk bërtet, por digjet brenda. Kjo është vuajtja e një atdheu të braktisur, e një njeriu të shkulur nga rrënjët, që e shenjtëron dhimbjen nëpërmjet heshtjes. Ndërsa poeti si refugjat i përjetshëm me ndarjen ekzistenciale nga atdheu në pjesën përmbyllëse të poezisë është rrëqethëse dhe thellësisht njerëzore kur thotë:

“Mos më thuaj asnjë fjalë!

Asgjë mos më rrëfe

mua refugjatit të përjetshëm,

rrënjëdalë,

që kam mbetur pa atdhe.” (po aty, f. 30)

Kjo është një nga mënyrat më të bukura për të përshkruar ndjesinë e atyre që s’janë më në tokën e tyre, të cilët s’janë as kurrkund të qetë. Termi “refugjat i përjetshëm” nuk është vetëm politik, është gjendje e brendshme ekzistenciale, njeri pa tokë, pa identitet, pa flamur… Në fund, malli për të vdekur nën flamur, mbase më tepër është ëndërr e jona-shqiptarëve, kur je i shpërngulur:

“Të bie të vdes

në shesh të ballit tënd…”

Poezia këtu në fund arrin kulmin e ndjenjës së përjetshme, dëshirë për të vdekur pranë flamurit, jo si gjest heroik, por si akt kthimi, si akt shenjtërimi personal për çdo shqiptar.

Vetëm duke e lexuar librin, do të shohim që disa poezi duken si nyje të një tërësie shpirtërore, ku njeriu, fjala, koha dhe jeta nuk janë ndarë, por shihen të përthurura si në një rrjetë të padukshme që quhet vetëdije poetike me një mozaik shpirtrash e vello të ndryshme. Janë si një homazh për të pashpjegueshmen, për atë që fjalët vetëm e afrojnë, por s’e kapin kurrë. Ia vlen të përshkruajmë disa nga to. “Është një dritë”, poezi minimaliste dhe metafizike, ku drita nuk është ndriçim, por esencë, frymëmarrje e padukshme e gjithësisë, që lind gjithçka nga asgjëja dhe po aq shpejt vdes në ngricën e fatit. Kjo dritë është mirazhi i ekzistencës, një çast i shenjtë që ndizet e shuhet në brendinë tonë. Kurse “Tabula Rasa”, është një poezi afreskë, e tejmbushur me figura, zëra, pyetje dhe heshtje, që përpiqet të zbulojë çfarë ka mbetur nga bota pas stuhive, ku më pas përgjigjja është një fletë e bardhë, sikur disa herë të jetë shkruar dhe fshirë. Këtu të duket sikur poeti gërryen shtresat e realitetit si një arkeolog i absurdit dhe zbulon se gjithçka është imitim, peng, njollë, shpirt pa trup, buf që ha fytyrën e njeriut, një apokalips i heshtur që ndodh çdo ditë… E “Njeriu” është poezi e thjeshtë dhe me forcë të madhe ndjeshmërie, njeriu është lundërtar i fikur, qenie që qan jo nga dhimbja, por nga vetmia, që ka hënë të mbytura dhe yje të fikur, dhe i cili jeton pa kufi, pa lot, pa dashuri. Është një figurë parësore në universin e poezisë, njeriu i zbrazët në një botë të përgjakur nga mungesa e kuptimit. Tek “Njeriu dhe historia” , kuptohet si poezi-refleksioni, ku njeriu dhe historia shikojnë fytyrat e njëri-tjetrit në dritën që vetë kanë ndezur. Është një baraspeshë mes buzëqeshjes dhe dhimbjes, mes asaj që historia ka marrë shumë prej njeriut, si dhe anasjelltas, që njeriu ka marrë nga vetë historia. Një lirikë ekzistenciale e përthyer me ëndrra, mollë, shi dhe ringjallje është “Asgjë nuk ka mbaruar”. Poeti zvarritet në flakët e pritjes, u lakua në transfigurime, dhe befas qëndron përballë një mahnitjeje që nuk mbaron, sepse asgjë nuk mbaron në një botë që ushqehet me mall dhe ëndje. Kjo është një poezi e përjetimit të papërfunduar, si vetë dashuria apo si vetë jeta. Te “Fjalë…Nyje…”:

“Fjalë të lidhura nyje në gurmazin e qiellit,

shpirt i robëruar i çastit kur merr frymë

në ligjërimin e një zogu të vetmuar.

Kujtesë që hiqet zvarrë

nën hije ullinjsh,

që lozin në kitarë.” (po aty, f. 44).

Kjo poezi është shpirt i lidhur në nyje, nyje të cilat nuk zgjidhen kurrë, por vetëm thuren më thellë në muzikën e humbjes. Ironike dhe mitike njëkohësisht është edhe poezia “Këmba e Adamit”, që vë në dyshim krijuesin dhe të krijuarin. A është njeriu krijuesi i Zotit? A e ka bërë vetë formën e këmbës që e sundon? Kjo është një poezi e mendimit që kthehet në figurë, një trazim i shenjtërive me një stil të beftë e goditës.

Dashuria si zë lirik dhe dëshmi e ndjenjës

Poezitë e kësaj vepre kanë një bukuri të thellë dhe një mall poetik që digjet në çdo varg, e konkretisht këto janë poezitë e dashurisë, të cilat përbëjnë një njësi tematike liriko-metafizike, ku dashuria nuk është vetëm ndjenjë, por udhë, kujtesë, trishtim, dritë e shuar, ëndërr e padukshme dhe shpërthim i brendshëm. Më poshtë po sjellim një analizë të shkurtër, estetike dhe të përzgjedhur për disa nga këto poezi, me theks të nënvizuar te më të veçantat për ndjesinë që përjetohet te lexuesi me origjinalitetin e tyre. Ja poezia “Asaj që shkoi”, e qartë, por thellësisht e hidhur, një përshëndetje e butë me të pathënat, me fjalët që nuk u thanë dhe ëndrrat që nuk ndodhën. Vargjet kulmojnë nga një frazë emocionale, e përbërë nga dy njësi paralele “më vjen të qesh, më vjen të qaj”, si një pikë dyshimi e pashërueshme apo gjendje shpirtërore të papërcaktuar?! Dallohet, si mjaft e bukur për nga sinqeriteti emocional dhe eleganca e rimës. Ndërsa tjetra poezi, “Paralele” është minimaliste, në formë strukturale, filozofike si një poezi cikël, e cila rrotullohet në vetvete si dritë e dritës së thyer, e vogël në trup, por e madhe në kuptim:

“Deti më fsheh enigma,

që i zbuloj në sytë e tu.

Sytë e tu fshehin enigma,

që i zbuloj te deti…” (po aty, f. 24).

“E dashur”, lirikë që mund të merret si poezi e nduarnduarshme, e larmishme si një mozaik ngjyrash e përjetimesh, ku koha, qielli, dielli dhe shpresa krijojnë një univers të tejdukshëm dashurie. Mjaft e pasur për nga shumëdimensionaliteti dhe thellësia imagjinative. Poezia eksploron bukurinë e përjetshme dhe të pashpjegueshme të qenies së dashur, duke e vendosur atë në një raport kozmik me universin dhe kohën. Ngrit pyetje mbi identitetin, ndjesinë e përbashkët dhe misterin e ekzistencës që s’e përkufizon vetëm individi, por edhe një “tjetër” i brendshëm që lë gjurmë e heshtje përmes vargjeve të lira, pa rimë, por që ka ritëm të brendshëm:

”Mos është dikush tjetër

Te vetja jote, imja

Që vjen e ikën e na lë pa gojë?” (po aty, f. 45).

Shumë interesante është edhe poezia ku dashuria është një letër e humbur diku mes flokëve dhe vdekjes “Dashuria, letra…” (f. 46). Drithëron për metaforën e varkës me rrema të thyer:

“Varkë me rrema të thyer

Që nuk të çon askund

Por të nxjerr në çdo breg.” (f. 46).

Një imazh i jashtëzakonshëm i një ndjenje që nuk çon askund, por gjithmonë të sjell në të njëjtën brengë. Fill pas kësaj poezie, vjen radhazi edhe tjetra poezi e përngjashme me reflektim nga i njëjti ndriçim “Dashuria tingulli…” (f. 47), por në sipërfaqe të ndryshme: njëra në letër që i shkruhet vdekjes, tjetra në zë, të cilën e humb era. Që të dy poezitë nuk e shkruajnë dashurinë si një ndjenjë të përcaktuar ose të përmbyllur, por vetëm si një energji shpërthyese dhe të pakontrollueshme, e cila ngjizet në kufirin ndërmjet pranisë dhe mungesës, ndërmjet trupores dhe ëndërrimtares, ndërmjet jetës dhe amshimit. Kurse “Dashuria, tingulli…”, është poezi e ndërlikuar dhe eterike, një dashuri që i ngjan zërit të erës në trup të ditës, si simetri që thyhet nga dëshira. Një mjegull poetike që në heshtje mbyll gjithë të thënat:

“Mjegullat ku mbyten hënat

Kur shihen në pasqyrën

e detit që merr era… (f. 47)

E hijshme dhe elegante si tingull i pakapshëm që tretet në erë, e cila nuk qëndron, po vetëm preket për një çast. Andaj, të dy poezitë, përmbajnë në njëfarë mënyre ndjeshmërinë fizike jo si shfaqje erotike, por si drithërimë shpirtërore, si një trup që është muzë, por jo një trup që zotërohet. Është një dashuri që të nxjerr në çdo breg, por nuk të çon askund, thjesht një endje poetike nëpër vetvete.

Vlen të ceket se poezia e A. Iliazit vjen edhe dufshëm si një shpërthim sensual i një momenti rebel kur trupi digjet, qielli pushon, hëna pozon me të dashurën, si tek poezia “Gjithë natën nuhata jargavanë” me një erotizëm të ndjeshëm dhe të ngjitur me frymën e natyrës, me ç’rast natyra nuk është sfond, por pjesë e përjetimit. Rebelimi i jargavanëve, gjiri i të dashurës, hëna që bëhet sfond dhe qerpikët që ngjajnë me lindjen, të gjitha krijojnë një atmosferë që shndërrohet në art sensual të përbrendshëm. Figura kryesore e kësaj poezie është “jargavani”, i cili nuk është thjesht një lule aromatike, por bëhet metaforë e ndjesisë trupore, e afërsisë intime. Jargavani është preteksti estetik për të shprehur aromën e trupit të dashurisë:

“Gjithë natës nuhata jargavanë,

që rebeluan në një degë marsi,” (f. 48).

Ndërkohë rebelimi i jargavanëve është rebelimi i ndjenjës kundër ndarjes, kundër ftohjes, kundër vdekjes së momentit. Kurse tek vargjet e mëposhtme:

“Pak para ndarjes,

ti pozoje me hënën në sfond,” (f. 48).

Dashuria bëhet skenë poetike, e dashura shndërrohet në imazh simbolik, si një ikonë e feminitetit dhe e largimit me një si përqafim që s’ka fund, por veç nisje të përhershme.

Në vijimësi të pandërprerë po i referohemi poezisë “O shpirti im i lartësive të ajrit…”, e cila shfaqet si një himn i gjatë për një dashuri qiellore, të pangjashme me tokën. Një përhumbje mbi dallëndyshe, det, erëra dhe pritje. Ndër më të bukurat për ëndërrimin dhe peizazhin e brendshëm liriko-epik. Figura kryesore e poezisë është “shpirti i lartësive të ajrit”, një metaforë e dashurisë që nuk zbret në tokë, por mbetet në qiej, vallëzon, shtrëngon erën, nuk mund të kapet, por vetëm të ndjehet.

Ky shpirt është një qenie qiellore, që ngjall ndjenjat më të pastra në botën më të errët, si dritë mbi natyrën e pangjyrshme. Hasim kompozita poetike (ngjyrargjendi, kristale-thyera), të përdorura mjeshtërisht për të ndërtuar një gjuhë të re ndijore, që ngre vargjet mbi nivelin e zakonshëm të shprehjes:

“Mbi muzikën tënde të syve,

ku dashuria këndellet në ëndrrat e natës

si një ujëvarë ngjyrargjendi,” (f. 49).

“Asgjë nuk ka mbaruar”, një poezi e ekzistencës së papërfunduar, me temën e dashurisë si udhëtim metafizik përmes përjetimeve të brendshme, që nuk përfundojnë kurrë sepse çdo gjë vazhdon e jeton në mallin që mbetet e bëhet materie (limfë mbi fytyrë). Figurat e ndryshme stilistike, si metafora, epiteti, aliteracioni dhe asonanca, personifikimi dhe simbolizmi, i japin ton estetik poezisë:

“U zvarrita drejt teje

në ëndrrat me aromë mollësh,

që më shtynë drejt fundit të botës etj.” (f. 50).

Shtjellojmë më tej poezinë “Mos ma kujto…” elegji e një dashurie që nuk ndodhi asnjëherë, si një stinë e paardhur kurrëherë:

“Atje, ku strehohen ëndrrat

me grimcat fosforeshente të kësaj bote,

që lulëzojnë në kraharorin tënd të zbuluar,

e sajojnë ylbere pritjesh të gjata

me drithërimën e ditës që mbaron.

Atje ku të kisha, por kurrë nuk të pata…” (f. 51).

Sikurse edhe shihet në fund, ka për temë dashurinë e jetuar vetëm në ndjenjë, por jo në realitet, apo, qe thjesht një mundësi e heshtur, duke mbetur e përjetshme në shpirt. E vargu i fundit: “Atje ku të kisha, por kurrë nuk të pata…”, është goditur bukur si një teoremë poetike e dashurisë së pamundshme, delikate dhe filozofike.

Përbashkësitë e këtyre dy poezive të fundit përgjasojnë me dy hemisfera të të njëjtit shpirt të plagosur nga mungesa, ku çdo gjë që nuk u realizua, bëhet më e fortë dhe më e thellë, e mbështjellë me fosforeshencë të mallit, pavarësisht këngës që s’u këndua kurrë.

Duke shfletuar rend në libër, lexuesi mbërrin tek një çast që nuk ndodh dot “Çast fatal”, një varkë e dashurisë që lundron në ajër të ngrirë. E jashtëzakonshme për tonin “Ah…jam me vonesë”.

Kjo poezi lëviz në një hapësirë ku dashuria ekziston vetëm si rikujtim poetik në një kohë që është ngrirë:

“Te çasti ku nuk jemi bashkë,

i ngrirë në të ftohtin zjarr,

qëndroj i mahnitur

si më parë.” (f. 53).

Ani pse “çasti” është fjalë kyçe në poezi, ai mbetet një çast i përhershëm i mospërmbushjes, ku uni autorial në lirikë rri pezull, në një univers të zbehur, pa vend dhe pa kohë, teksa e vetmja lëvizje është brenda kujtimit, që rikrijohet përmes imazheve të zbehta dhe vizatimeve të tretshme. Fundi i poezisë është një apoteozë e vonesës, jo në kuptimin fizik, por në përmasën metafizike të mungesës së mundësisë.

Ndodh dhe rrëfimi i përmbysjes së përjetimit të dhimbjes, atëherë kur humbja nuk përjetohet si shuarje, por si transformim i thellë shpirtëror, kur lirika e vargjeve gjen udhën e duhur në aftësinë për t’u shndërruar në tjetrin, për ta përthithur atë, për ta bërë pjesë të formës së vet të re te poezia“Kur ti…”:

“Tani më sheh hutueshëm,

vjen rrotull meje si flutur

e vdekjes, që ringjallet tek unë.” (f. 52).

Edhe kjo është një dashuri që vazhdon, e pakapshme si paraket, por gjithmonë e gjallë, e vendosur ndërmjet përjetimit dhe mosqenies, ndërmjet skajeve të vetëflijimit dhe ndriçimit të brendshëm. Vargjet janë të ndërthurura me ritëm të matur dhe me figura të zhdërvjellëta të kontrastit: fitore përmes humbjes, ringjallje përmes pranisë që shkatërron. Ndërsa “flutura e vdekjes” është një përfytyrim mbresëlënës, me ngarkesë të dyfishtë estetike dhe emocionale, që sjell përdorimin e simbolit të frikshëm si pasqyrë të dashurisë së pavdekshme.

Në mendime të bëra vargje, poeti nuk kërkon një dashuri të stuhishme, as një afrim dramatik, ai kërkon një gjest të thjeshtë, një pëllëmbë që mbart ngrohtësinë e botës, për të rizgjuar atë pjesë të vetes që është shuar nga dhimbja ose lodhja emocionale. Ai kërkon një lutje të përkundshme për afërsi, një gjendje e përkulur e shpirtit që kërkon zgjim përmes përkëdheljes dhe prekje përmes përulësisë:

“Merre në pëllëmbë,

e dashur

kokën time,

të zgjosh gjumin që fle!

Dhe luaj me të,

kur orët e brengës

ndrydhen me hare!

Kur unë nuk jam unë

dhe ne nuk jemi ne…” (E dashur, f. 54).

Ndërsa vargjet e fundit ngërthejnë një krizë të qetë identiteti, një shpërbërje që ndodh kur lidhja humb formën, kur shpirti kërkon të ringrihet përmes një ndjesie të pastër dhe

pa kërkesa; lirizëm të përmbajtur dhe të tejpërdredhur, ndërtuar me fjali të shkurtra…

Këtu në këtë libër i këndohet himn edhe shumësit të dashurisë, është fjala për dashuritë e shkuara, të cilat janë e nuk janë, një kor i fjetur që fërgëllojnë në ëndrra “Dashuritë e shkuara”. Dashuritë që nuk janë më fizike, por që mbijetojnë në një dimension të brendshëm, mistik. Janë dashuri të kthyera në fuqi drite, që i qasen subjektit poetik jo për të trokitur, por për ta udhëhequr nëpër kujtime që nuk harrohen, sepse nuk ndjehen asnjëherë të qeta, duke përforcuar idenë se gjurmët e ndjenjave nuk treten, por nguliten në ndjeshmëri dhe kthehen herë pas here si shkëlqime. Më konkretisht, poezia flet për dashurinë si memorie e pashlyeshme, e cila nuk gjen prehje në harresë, por as në praninë e plotë, pra, lëkundet në një hapësirë të tretë, të paemër, ku emocionet mbajnë aromën e dikurshme, por me plagë të reja:

“Djegur, përvëluar,

Frymëpamarrë,

notoni mes netëve të mia,

në lotët e pa tharë

që heshtur më kanë vrarë.” (f. 62).

Duke mos harruar se kjo poezi përbëhet nga tri tablo të njëjta në thelb, por të ndryshme në përmasë dhe intensitet, që shtresojnë një kujtesë emocionale të shumëfishtë me vargje të lira që përcaktohen në lexim vetvetiu nga një intonacion homogjen. Ndërtuar me epitete të rralla dhe të përzgjedhura sipas ngjyrës emocionale, jo përshkruese: hënëza, gushëvjollcë, dritëpurpura, pulëbardhat e harrimit, që përbëjnë një galeri emërimesh të përziera mes bukurisë dhe mungesës, që nuk lënë vend për ndjenjë të qetë. Në pjesën e fundit, vargjet bëhen më të thjeshta në fjalë, por më të rënda në ndjesi:

“Qindra herë kam vdekur

e prapë çdo ditë vdes

Tek ju… dashuri të hershme, të harruara” (f. 62).

Këtu, rituali i rikthimit në një dhembje të heshtur bëhet zakon, një tërheqje pa kthim, që sidoqoftë, është zgjedhje estetike: dashuria është më tepër një përvojë e brendshme e pavdekshme, sesa një marrëdhënie e përfunduar.

Gjenden dhe poezi të ndërtuara me një stil aforistik në hapje që nisin me një pohim të paduruar për t’u pranuar, si:“Të vrasësh mendjen është e kotë”, një sentencë e zbrazët, që përmban refuzimin e çdo logjike ekzistenciale, e cila bën pjesë te poezia “Përsiatje”. Poezia përshfaq një meditim të acartë mbi absurditetin e ekzistencës, ku vetë mendimi për të kuptuar botën rrëzohet si një lojë boshe. Kjo është një poezi filozofike e ngarkuar me ironi të heshtur, ku gjithçka nga qielli e deri tek yjet, është vënë në pikëpyetje jo për t’u kuptuar, por për t’u përjetuar si pjesë e një ndërgjegjeje që shkrin gjithçka në boshësi. Poeti përshkruan një realitet ku asgjëja është gjallë, ndërsa shpresa është një ngashërim i mpirë që digjet pa kuptim në një botë të ndriçuar nga flakë të zbrazëta. Kjo botë nuk është për poetin një vendbanimi, por një hije që kthehet te vetja, një qenie që rrotullohet mbi vetveten pa fund dhe pa qëllim. Veçori këtu është “asgjëja” si lojë e madhe që përbën një imazh të fortë nihilist, ku zbrazëtia jo vetëm që ekziston, por edhe argëtohet me njeriun, me vargje si:

“ku hijet e mbrëmjes, të pajeta

kthehen sërish te vetja.” (f. 64).

Në këtë mënyrë krijohet një qarkullim i vetmisë, një mbyllje brenda vetvetes pa dalje dhe pa ndriçim. Vetmia në këtë poezi është ngritur në një notë estetike gati muzikale, si: “një tingull pa tinguj” është një paradoks akustik, që shpall heshtjen si melodi të errët. Kurse figura e minjve dhe gjarpërinjve, të përfshirë në një lloj akti grotesk kënaqësie dhe mbijetese, është një kritikë e brendshme ndaj jetës së ulët dhe instinktive, që në mungesë të shpirtit kanë vetëm trupa që zhgërryhen. Fundi i poezisë është ndër më të fuqishmit emocionalisht:

“Kështu vjen një kohë

pa kohë,

që yjet

s’dinë ku bien

dhe digjen brenda syve të tyre

me cicërimën e erës në gojë.”

Tregohet përmbysja e kozmosit, ku as më të ndritshmit nuk kanë më një drejtim, dhe shkrumbohen nga vetë drita e tyre. Janë vargje që përmbajtësojnë zërin e vetëdijes së dëshpëruar; psherëtimën e heshtur të absurdit, vargje të cilat as nuk akuzojnë, as nuk shpresojnë, por thjesht dëshmojnë një zbrazëti që përmbushet vetëm me ndriçime të rreme dhe heshtje të thella.

Veçori poetike e librit “Kuajt qajnë” të Arben Iliazit është edhe përafrimi i poezive, ku në rastin konkret dallohen mprehtësish tri poezi, të cilat po i nënvendosim me përshkrim: “Braktisje”, “Vdekja e qytetit” dhe “Pritje”. Këto tri poezi përbëjnë një triptik poetik apo trekëndësh konceptual poetik të zbrazëtisë, ku vetmia, heshtja dhe rënia e një bote të dikurshme përhapen si mjegull përtej individit, duke krijuar një simbiozë të trishtë mes njeriut, qytetit dhe kohës. Këtu kemi një poetikë të fundit, ku çdo gjë që ka pasur jetë, është zhvendosur në një ekzistencë të heshtur, në një kohë që nuk ikën më, por as nuk ndalet fare.

E para “Braktisje” është një skicë e rrënimit të brendshëm, një tablo melankolike e moskthimit, ku gjithçka është përthithur nga heshtja e mureve të zbrazura. Vargjet:

“Bravat e dyerve si kujtime

po ndryshken,

ngaqë kyçin ka humbur koha” (f. 66).

Përfaqësojnë kujtime të mbyllura përgjithmonë, ndërsa imazhet që shpërbëhen në ajër janë rrënojat e jetës së dikurshme. Natyra është po ashtu në zhbërje: gjethnaja, netët që notojnë dhe djegia shurdhmemece, të gjitha tregojnë një heshtje që bërtet nga mungesa, plakjen e pandalshme të vetë kohës. Kurse zbehja progresive përshkruhet me foljet e vargëzuara njëra pas tjetrës: shpurriten, hollohen, ngjyhen, ndryshken, digjen, tirret. Gjithashtu edhe ndërprerja e frazave dhe ngrirja e pamjes në “sy mallkimi” thellojnë idenë e një përmbylljeje pa shpresë e pa kthim.

Nga ana tjetër “Vdekja e qytetit” është në përmasë e dhimbshme, se qyteti nuk shkatërrohet me dhunë, por zhbëhet me heshtje, si një larvë që dha shpirt, një qenie urbane që vdes pa zhurmë. Banorët nuk ikin, ata shtegtojnë me mjegullat, një figurë tronditëse sa vetë jeta që përmban brengën e përjetshme të emigrimit, të largimit të heshtur që nuk sjell as ndarje e as kthim. E dhimbshme, sepse poeti mbetet i vetëm me tokën si entitet që afrohet, një materie që rrëshqet drejt shpirtit të tij, ndërsa hija e vetes i mungon, ashtu siç i mungon edhe vetvetja e dikurshme. Ja vargjet për ilustrim:

“Jeta vazhdon!

Ditët murosen

në mendjen time.

Në ecjen e çdo hapi

Më shfaqen perëndime…

Sa më mungon hija ime.” (f. 67).

Të gjitha këto shpalosin një mbijetesë të pamend, një jetë pa lëvizje e pa frymëzime, teksa perëndimet që përndjekin ecjen krijojnë një ritual të përditshëm vdekjeje, ku çdo hap është një kthim në të shkuarën.

E treta poezi e këtij triptiku titullohet “Pritje”, e cila poezi është e përkulur mbi motivin e mbeturinës njerëzore në kohë, ku personazhet-ata, që presin nuk janë më plot jetë, por kthyer në hije, të ulur në ndenjëse që i thërret heshtja, lidhen me një kronotop të caktuar.

Në këtë tekst, gjithçka është zhvendosur nga një realitet i ngrohtë në një hapësirë të përhimtë, ku edhe vetë pyetjet janë pa adresë. Pritja nuk është më për dikë që do të vijë, por për një kuptim që nuk mbërrin asnjëherë nga askurri. Vargjet janë të mbushura me anafora pyetëse, që theksojnë zbrazëtinë dhe zhdukjen:

Ku shkuan yjet, hënat?

E ëmbla, e hidhur jeta?

Ku shkuan zogjtë, ëndrrat?

Ku shkuan vegimet e shkreta?

Ku shkoi uji, burimet,

brengat, mundimet që lamë?

Ku shkuan dëfrimet, tundimet

me sytë e tyre plot zjarrm?” (f. 68).

Një seri e dhimbshme që merr formën e një përvuajtjeje të heshtur. Fjalët në poezi si: “fantazma”, “jargët”, “rrëza të marrta”, “orgji e frikës” krijojnë një univers surreal, ku gjithçka ka marrë trajta të shpërfytyruara. Si paralelizëm vjen fundi i poezisë si më i fuqishmi:

“dhe lumi i vajit tim

dhimbjet i kthen në burim.”

Përmbyllet me një paradoks emocional, ku dhimbja nuk përthithet, por kthehet në substancë që vazhdon të rrjedhë.

Tre zërat që ndërtojnë një harmoni amalgamimi dhe simbiozë mes vete, përbëjnë një strukturë të përbashkët emocionale dhe semantike, ku secila poezi projekton të njëjtën atmosferë të fundosjes, por nga një kënd unik: njëra nga shtëpia që zhbëhet në “Braktisje”, tjetra nga qyteti që tretet në “Vdekja e qytetit”, dhe e treta nga prania njerëzore që mpaket në pritje në “Pritje”. Kështu, krijohet një shndërrim gradual i të jetuarës në hijeshi (nëse mund të thuhet) të ftohta, ku kujtimet nuk shuhen, por kthehen në forma të gjalla të mungesës. Brenda kësaj simbioze ndodhin përsëritje figurative që shërbejnë si lidhëse të brendshme: yjet dhe hija që zhduken njëkohësisht në të tria poezitë, netët që nuk sjellin më agim, era që shfaqet si zë i zbrazëtisë dhe mallkimi i heshtur që bëhet frymëmarrje e të papërfunduarës.

Poezia që bëhet epifani e përmbyllja “Epilog”

Pas gjithë këtij udhëtimi nëpër dritëhijet e shpirtit të librit “Kuajt qajnë” të Arben Iliazit, lexuesi e ndien se nuk ka hyrë thjesht në një përmbledhje poetike, por në një univers emocional ku koha, dashuria, humbja, shpresa dhe absurdi përplasen e përqafohen bashkërisht. E thënë ndryshe, në mënyrë të përmbledhur, këto poezi nuk kërkojnë të shpjegohen, por më shumë të ndihen edhe pasi të lexohen, ashtu siç ndihet mungesa e një përmallimi, apo ashtu siç ndjehet një heshtje që peshon më shumë se një britmë. Këto poezi, janë pasqyra të thyera të realitetit dhe të brendësisë sonë, ku çdo poezi a poemë përbën një tërësi librore që s’e shpjegon dot veten, por s’e mohon dot as ekzistencën. Përmes një gjuhe të ngjeshur me imazhe e figurshmëri stilistike të pasur, ky libër bëhet një udhëtim bukurendës me krahë fjalësh poetike për çdo lexues, që dashuron poezinë, përmes territ dhe dritës njëkohësisht. Dhe kur gjithçka mbaron, përmbyllet jo me një shpresë, as me një pikëllim të thellë, por me një murmurimë që përshkon jetën e të gjithëve, një vetëdije të hidhur e trishtueshëm të bukur, si një gjumë i përbashkët në mëkatin e të jetuarit.

Të gjitha poezitë e kësaj vepre nuk flasin me zë të lartë, por as nuk heshtin, ndërmjetshëm si një ylber ato shkëlqejnë si të ndaluara në ajër, në hapësira ku koha s’ka orë dhe fjalët nuk mbërrijnë në gojë, prandaj këtu, edhe mëkatet janë të bukura, edhe pritjet janë të ngadalshme si netët pa yje, edhe dhimbja ka elegancën e një gjëme të heshtur… E në fund, gjithçka përmbyllet, ashtu siç i shkon një udhëtimi poetik dhe autorit të saj A. Iliazit, i cili s’e lakmon shkëlqimin, por thellësinë e heshtjes. Dhe pikërisht për këtë, “Epilogu” është më shumë se fund: është pasqyra e fundit ku njeriu sheh botën dhe sheh veten, dhe nuk dallon më dot njërën nga tjetra, është kjo vetë poezia që vendos vulën e fundit në libër. Stilistikisht, poezia është lakonike, e shkurtër me strukturë katërvargësh (katrenë), lirike moderne, me rimë të përzier-të pjesshme dhe të plotë, me rend të lirë, jo klasik, e stil modern, simbolik, me tone reflektive, por e cila ka një peshë që i tejkalon fjalët:

EPILOG

O botë e mbushur dingas me zhuzhakë!

Me toka kimeriane me fat e pa fat.

Sa pak ta njoha dashurinë, sa pak!

Sa shumë fjetëm bashkë në mëkat… (f. 119).

(mars-prill 2025)

Prof. asoc. dr. Abdurrahim MAXHUNI

Prof. ass. dr. Sejdi M. GASHI/

Gjuha shqipe, historia e saj dhe çështjet e ndryshme përbrenda këtyre nocioneve, sa të veçanta aq edhe përmbajtjesore, prej shekujsh kanë tërhequr vëmendjen e studiuesve të ndryshëm, qofshin ata shqiptarë apo të huaj. Kështu, përmes studimeve të ndryshme (pra, jo vetëm në fushë të gjuhës), ata kanë bërë të mundur që gjuha shqipe të njihet e të afirmohet gjithnjë më mirë e më shumë. Mjafton këtu të përmendim kontributet e gjuhëtarëve dorëmbarë, Franz Boppit, Dhimitër Kamardës, Gustav Meyerit, Holger Pedersenit, Norbert Joklit, Aleksandër Xhuvanit, Marko La Pianës, Eqrem Çabejt, Mahir Domit, Selman Rizës, Idriz Ajetit, Shaban Demirajt e shumë e shumë studiuesve të tjerë nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut e gjetiu, që janë të shumtë për nga përmasa sasiore dhe të vlershëm për nga ana cilësore, të cilët kanë vënë themele të sigurta në “kalanë” e shqipes.

Në kapërcyellin e shekullit që lamë pas e sidomos në fillim-shekullin që po jetojmë, si rezultat i fuqizimit të Kombit shqiptar, edhe gjuha shqipe si njëra nga shenjat kryesore identitare e shqiptarëve, gjithnjë e më shumë ka fituar karakter ndërkombëtar për sa i përket studimit dhe njohjes së saj. Prandaj, mund të thuhet se në vazhdën e këtyre përpjekjeve për të shpënë përpara studimet për gjuhën tonë dhe për albanologjinë përgjithësisht, është edhe vëllimi “Studime për shqipen” i autorit, prof. asoc. dr. Naim Berishës.

Nga shqyrtimi dhe vlerësimi i materialit studimor, që ka ofruar studiuesi Berisha, na thotë mendja se këto kontribute përfaqësojnë një ndihmesë të vyeshme në fushën e studimeve gjuhësore te ne. Përvoja e punës disavjeçare në institucionin kërkimor-shkencor, pra, në Institutin Albanologjik, si dhe përvoja e mëhershme botuese, autorin e kësaj përmbledhjeje punimesh e kanë formësuar në rrugëtimin e tij shkencor.

Puna e tij sistematike në fushë të gjuhësisë, si autor i botimeve monografike, si hartues e përgjegjës i grupit të hartuesve nga Prishtina në Fjalorin e Madh të Shqipes, si recensues i një numri të konsiderueshëm veprash shkencore, si pjesëmarrës i shumë konferencave brenda e jashtë Kosovës, si botues punimesh në revista të ndryshme shkencore, janë dëshmi e përkushtimit serioz të autorit në rrugëtimin e tij shkencor. Disa nga këto përpjekje, studiuesi Naim Berisha, i ka përmbledhur edhe në këtë botim me interes shkencor për gjuhësinë shqiptare. Po ashtu, botimet në disa revista shkencore si dhe pjesëmarrja në konferenca të ndryshme shkencore, studiuesit Berisha ia kanë krijuar një fond të rëndësishëm të materialit shkencor, një pjesë të të cilit e ka pasqyruar në këtë përmbledhje studimore.

Studime për leksikun e shqipes, përbën kreun e parë të librit, në të cilin përfshihen tetë punime me vlerë nga kjo fushë: Vlerat potenciale të leksikut dialektor në pasurimin e gjuhës shqipe; Studimet nga fusha e leksikut të shqipes në revistën “Gjurmime albanologjike”; Leksiku mbi orenditë shtëpiake në trevën e Gjakovës; Emërtimi i kafshëve në Gjakovë me rrethinë; Vështrim mbi emërtimet e pathjeshta në të folmet e Rrafshit të Dukagjinit; Orientalizmat në leksikun e Gjakovës; Vështrim etnolinguistik mbi leksikun e të folmes së grave në Rrafsh të Dukagjinit; Rreth njësive frazeologjike në të folmet e Kosovës.

Kreun e dytë të librit, gjuhëtari Berisha e ka emërtuar Për shqipen standarde, në të cilin ka përfshirë gjashtë punime që lidhen me këtë fushë. Në dy prej tyre (Eqrem Çabej dhe shqipja standarde; Kontributi i Idriz Ajetit për standardizimin e gjuhës shqipe), autori trajton kontributin e dy personaliteteve të shquara për shqipen standarde. Në vijim të kreut të dytë janë punimet: Pasqyrimi i Konsultës Gjuhësore të Prishtinës në shtypin e kohës në Kosovë dhe Kongresi i Drejtshkrimit në shtypin e Kosovës (1972), në të cilat trajtohen ngjarje të rëndësishme, që e përcaktuan fatin e gjuhës shqipe. Ndërkaq, dy punimet e fundit të këtij kreu janë: Revista “Gjuha shqipe” dhe shqipja standarde dhe Vështrim mbi disa shkarje gjuhësore në medie.

Ngjarje, personalitete, vepra është kreu i tretë, në të cilin autori ka pasqyruar ndihmesën e studiuesve të ndryshëm për albanologjinë. Në këtë krye janë përfshirë pesë punime shkencore me interes. Ndihmesa e tre emrave të shquar të albanologjisë është trajtuar në dy punime të ndara: Ndihmesa e profesorëve Xhevat Lloshi dhe Emil Lafe në veprimtarinë shkencore të Institutit Albanologjik dhe Akademik Bahri Becit në studimet albanologjike në Kosovë. Në vijim të studimit, autori Berisha një vështrim kritik i ka bërë veprës së prof. Shefkije Islamajt: Ligjërimi, gjuha dhe stili në krijimtarinë letrare moderne dhe postmoderne të Rexhep Qosjes, ndihmesën e figurën e së cilës e vlerëson lart, duke nënvizuar faktin se studiuesja, Shefkije Islamaj, është një nga figurat më të shquara të albanologjisë, e cila ka dhënë një kontribut të veçantë në zhvillimin e gjuhësisë shqiptare dhe në studimet stilistike përgjithësisht.

Në vijim të këtij kreu, saktësisht në punimin Ndikimi i hershëm i sllavishtes në shqipen sipas Eric P. Hamp, dr. Berisha ka trajtuar veprimtarinë e studiuesit amerikan Eric Hamp, në të vërtetë ai ka analizuar studimet e Hamp-it për ndikimin e hershëm të sllavishtes në shqipen. Ky krye merr fund me punimin: Veçori gjuhësore të së folmes së fshatit Mandricë sipas “Fjalorit bisedimor bullgarisht-shqip me fjalorth”, me ç ‘rast, autori Berisha i bën vështrim imtësues këtij fjalori me interes shkencor.

Në kreun e katërt Aspekte të veçanta të shqipes përfshihen gjashtë punime, të botuara në revista të ndryshme shkencore. Në katër prej tyre trajtohen çështjet fonetike e morfologjike në të folmen e Gjakovës (Vështrim mbi sistemin foljor të së folmes së Gjakovës; Vështrim mbi disa veçori fonetike të së folmes së Gjakovës; Çështje fjalëformimi në të folmen e Gjakovës; Vështrim mbi emrat në të folmen e Gjakovës). Ndërkaq, dy punimet e tjera (pjesë të kreut të katërt) janë: Shqipja në rrjedhat evropiane dhe globalizuese dhe Çështje të terminologjisë gjuhësore në tekstet shkollore në Kosovë, tema këto, po ashtu, me interes shkencor.

Në kreun e fundit Recensione, përfshihen shtatë recensione (vështrime kritike) për vepra të ndryshme të autorëve të njohur në gjuhësinë shqiptare. Kështu, në këtë krye, studiuesi Naim Berisha, u ka bërë vështrim kritik veprave të autorëve: Shefkije Islamajt, Xhevat Lloshit, Sylë Kasumajt, Abdurrahim Maxhunit, Sejdi Gashit, Faton Krasniqit e Afërdita Abdullahit.

Duke e analizuar materialin e larmishëm që e ka trajtuar Berisha në këtë përmbledhje punimesh, duke marrë në konsideratë argumentimet e tij për temat që ka trajtuar si dhe duke pasur parasysh vështrimin kritik që u ka bërë veprave të ndryshme shkencore, thellësisë së materialit që trajton, prekjen e temave me interes e ngritjen e çështjeve të ndryshme për diskutim, me bindje mund të theksojmë se të gjitha këto janë tregues për përgatitjen profesionale të autorit. Andaj, një botim i tillë, pa dyshim se do ta pasurojë gjuhësinë shqiptare, do të zgjerojë dhe do të thellojë njohuritë për fushat e ndryshme gjuhësore që janë trajtuar në këtë përmbledhje studimore.

Nga sa u tha më lart, përmbledhtas mund të vlerësohet që kjo vepër e studiuesit Naim Berishës, përmbush mirë kriteret shkencore të kësaj fushe.

(Naim Berisha, Studime për shqipen, Instituti Albanologjik, Prishtinë, 2024, 356 f.)

E shtune, 12.04.2025, 03:00 PM

INTERVISTË ME GAZETARIN DHE PUBLICISTIN SHQIPTARO-AMERIKAN FRANK SHKRELI (IV)

POLITIKA

EKSKLUZIVE NGA GËZIM MARKU

Në pjesën e katërt të intervistës me gazetarin e njohur shqiptaro-amerikan Frank Shkreli, biseda zhvendoset drejt një prej temave më të ndjeshme dhe jetike për vendin tonë: politika në Shqipëri dhe sfidat e shumta me të cilat ajo përballet. Në këtë segment do të analizojmë më në thellësi ndikimin që klasa politike ka mbi zhvillimin demokratik, drejtësinë dhe mirëqenien e qytetarëve. Gjithashtu, z. Shkreli ndan mendimin e tij mbi gjendjen aktuale të shoqërisë shqiptare, rolin e medias dhe perspektivat për një të ardhme më të mirë. Me përvojën e tij të gjatë në media dhe vështrimin kritik të një shqiptari që e do vendin e vet, ai sjell një reflektim të çmuar mbi rrugën që kemi përpara.

Fotot nga vizita e delegacionit të parë të Departmentit të Shtetit në Tiranë, Mars/Prill, 1991

GM: Si e shikoni Shqipërinë në 35 vitet e fundit dhe tranzicionin e saj të pafundëm? Cilët mendoni se janë faktorët kryesorë që e kanë ngadalësuar ose penguar përfundimin e këtij tranzicioni?

FSH: Për fat të keq, unë shpesh e kam cilësuar tranzicionin politik të Shqipërisë si një shembull tragjik i dështimit të demokracisë së mirëfilltë.  Por edhe si një pseudo-diktaturë që shfaqet nën maskën e demokracisë. Ky mund të jetë një dënim i ashpër i tranzicionit 35-vjeçar politik të Shqipërisë, por këtë vlerësim të ashpër timin nënkupton edhe pyetja juaj. Megjithkëtë, besoj se jam brenda shinave të së vërtetës. Përgjigja ndaj pyetjes tuaj, se cilët janë faktorët kryesorë për këtë ngadalësim – në mendimin tim janë tre: klasa politike shqiptare e këtyre tre dekadave, votuesit shqiptarë që kanë toleruar dhe që kanë votuar për politikanët shqiptarë të papërgatitur për punën që i priste dhe ndërkombëtarët të cilët kanë lehtësuar (toleruar) qëndrimin në pushtet të kësaj klase politike të ashtuquajtur “post-komuniste”, pa merita. Politikisht të paaftë, moralisht të korruptuar dhe të papërgjegjëshëm. Është klasa politike shqiptare, fajtore kryesore për tranziciconin e pafund politik në Shqipëri, që po i kushton shumë shqiptarëve. Historia dhe shqiptarët i kanë dhënë atyre përgjegjësinë politike dhe morale, nderin dhe besimin, të jenë në krye të Kombit. Për fat të keq, kjo klasë politike, me ndihmën edhe të ndërkombëtarve, disa prej tyre, manipulues dhe të korruptuar, jo vetëm që e kanë lënë Shqipërinë në vend numro – sa i përket përfundimit të tranzicionit politik në shumë fusha gjatë 35-viteve të kaluara. Por që me sjelljet e tyre politike, konfliktet dhe korrupsionin, ndër të tjera, nuk i kanë bëjnë nder, as vetes as Kombit të vet. Përveç ndonjë “suksesi” të vogël aty këtu, kam drojë se historia do t’i konsiderojë protagonistët politikë shqiptarë të tranzicionit post-komunist, si një brez politik i dështuar, kur të merren parasysh mundësitë që u kanë dhënë atyre votuesit shqiptarë, por edhe historia dhe rrethanat ndërkombëtare. Në fund të fundit, nuk kanë aq shumë rëndësi fjalët e një analisti ose gazetari, por çfarë mendon populli për politikanët e vet në këto 35 vite. Simboli më i tmershëm i pakënaqësisë së shqiptarëve me politikanët e vet, është largimi në masë i tyre nga vendlindja gjë që pasqyron një pakënaqësi të thellë me qeverisjet e këtyre dekadave. Emigracioni i këtyre viteve deri në ditët e sotme i shqiptarëve, proporcionalisht, shumë më keq ndoshta që nga koha e Skendërbeut. Populli kërkon antarësim në Bashkimin Evropian, këta punojnë kundër. Është një barometer, kallëxues i tmershëm, i pakënaqësisë së shqiptarëve me liderët e tre dekadave të fundit, të cilët në sytë e shqiptarve, vazhdimisht, kanë vendosur interesat e tyre personale dhe partiake, mbi interesat legjitime të popullit dhe të Kombit.

GM: Si e vlerësoni gjendjen e demokracisë në Shqipëri? A mendoni se vendi ka një demokraci funksionale, ku institucionet punojnë në mënyrë të pavarur dhe në shërbim të qytetarëve, apo besoni se ekziston vetëm një sistem formal, i cili përballet me sfida serioze si korrupsioni, mungesa e transparencës dhe ndikimi politik mbi institucionet?

FSH: Ashtu siç e kam thënë shumë herë të tjera, me emër dhe mbiemër,  por edhe për vërejtës të huaj, demokracia shqiptare vzahdon të jetë një “Demokraci e brishtë, jo-funksionale”! Ndër subjektet që jam munduar të trajtoj, gjatë viteve, kanë qenë pikërisht, zhvillimet demokratike ose mungesa e tyre — në Shqipëri, Kosovë dhe në trojet shqiptare, në përgjithsi, mund të kenë qenë ndër subjektet kryesore që jam munduar të trajtoj ndër vite në shkrimet e mia modeste — së bashku me lirinë e fjalës dhe lirinë e shtypit – pa të cilën nuk ka demokraci të vërtetë. Kemi të bëjmë me një tranzicion që shqiptarëve u është servirur si një “demokraci”, por që demokraci në kuptimin e vërtetë të fjalës, nuk është. Në një shkrim të mëhershëm kam përmendur thënjen e At Pjetër Meshkalla, jezuit, martir i Kishës Katolike Shqiptare, gjigand i kulturës shqiptare, se “Diktatura ma e rrezikshme, asht ajo, që i paraqitet popullit me maskën e demokracisë!” Unë nuk them se Shqipëria është sot një diktaturë e stilit komunist si ajo e Enver Hoxhës.  Por dihet se për 35-vjet tranzicion, Shqipëria, asnjëherë deri më sot, (ndoshta me përjashtimin e vitit 1992) nuk ka mbajtur zgjedhje të lira e të ndershme me standarde ndërkombëtare dhe të pa kontestueshme. Dihet, botërisht, se zgjedhjet e lira e të ndershme janë gur-thememeli i demokracisë! Si rrjedhim, nuk mund të thuhet se Shqipëria sot është një vend i mirëfillt demokratik, pasi Shqipëria, pothuaj në të gjitha raportet ndërkombëtare mbi të drejtat e njeriut gjatë tre dekadave të kaluara e deri më sot është cilësuar si një shtet, “pjesërisht i lirë”. Janë disa faktorë që organizatat e të drejtave të njeriut dhe qeveritë perëndimore përdorin për të përcaktuar një vend si jo të lirë ose pjesërisht i lirë: Numër një, është mbajtja e zgjedhjeve të lira, të ndershme dhe demokratike, bazuar në disa vlera universale, liri, parime dhe të drejta bazë të njeriut, të pranuara dhe të mbrojtura, ndërkombëtarisht, me marrëveshje. Pa zgjedhje të lira, Shqipëria nuk mund të konsiderohet vend i lirë e demokratik – me një demokraci funksionale.

Natyrisht se Shqipëria ka, siç sugjeroni dhe ju, një numër të madh sfidash serioze që e kanë penguar deri tani të bëjë përparim drejt një shteti vërtetë funksional, por zgjedhjet e 11 majit, 2025, pritet të jenë një provë serioze, nëse Shqipëria është gati të radhitet me vendet demokratike, duke mbajtur zgjedhje të lira e të ndershme, që më në fund të mos kontestohen nga palët. Mungesa e zgjedhjeve të lira, në sytë e shqiptarëve dhe para botës, është vetëm një faktor, por ka edhe të tjerë që e mbajnë Shqipërinë ende larg një demokracie të vërtetë e funksionale: faktorë, jo më pak të rëndësishëm për një shtet të lirë e demokratik — siç janë, ndër të tjerë, korrupsioni, mungesa e transparencës dhe ndikimi politik mbi institucionet dhe sistemi i drejtësisë, në të cilin ende punojnë zyrtarë të ish-regjimit komunist, prokurorë e gjyqtarë. Shqipëria, pra nuk është një shtet demokratik funksional mbetet një demokraci hibride, një regjim që kombinon tiparet e një qeverisjeje demokratike me ato të një regjimi  autoritar – tipare këto që zakonisht identifikojnë një vend të botës së tretë.

GM: Qindra mijëra janë larguar nga Shqipëria gjatë dekadës së fundit. Drama e madhe e emigrimit të shqiptarëve është një pafundësi dhimbjeje! Ky fenomen i braktisjes së vendlindjes kulmoi gjatë qeverisjes Rama dhe mund të krahasohet me eksodin e shqiptarëve pas pushtimit osman ose pas rënies së diktaturës. Fjala “ikje” mund të zëvendësohet lirisht me “dëbim”. Si para 35 vitesh, edhe sot me gomone!…

FSH: Pjesërisht, përgjigjen ndaj kësaj pyetjeje mund ta gjeni më lart: nëse Shqipëria mund të konsiderohet si një demokraci funksionale? Por do doja të shtoj se po të ishte Shqipëria një vend demokratik, funksional me zgjedhje të lira, një vend pa korrupsion dhe një vend me një sistem drejtësie para të cilit të gjithë janë të barabartë, atëherë, nuk besoj se shqiptarët do largoheshin nga trojet e veta shekullore në përmasat që ju, me të drejtë i krahasoni me eksodin e shqiptarëve pas pushtimit osman ose me periudhën e pas rënies së diktaturës komuniste. Jam i mendimit se numrat e emigrimit të shqiptarëve këto vitet e fundit mund të jenë shumë më lartë se në dy periudhat që përmendni – pas pushtimit Osman dhe vdekjes së Gjergj Kastriotit – Skenderbe dhe periudhës pas shembjes së Murit të Berlinit. Për fat të keq, janë shumë faktorë që i bëjnë shumicën e shqiptarëve të ndjejnë veten si të huaj në vendin e vet. Nëqoftse faktorve të mësipërm, që pengojnë zhvillimin e një demokracie funksionale në Shqipëri, i shtojmë për shembull, shkatërrimin e sistemit ekonomik, atij arsimor e shëndetsor, për të mos përmendur infrastrukturën në përgjithsi, çeshtjen e pronave e tjera, atëherë del se shqiptarët vërtetë po dëbohen “zyrtarisht” nga Shqipëria, pikërisht si në kohën pas kastriotiane, si dhe gjatë komunizmit dhe pas diktaturës – në mos më keq sot. Sepse imigracioni këto tre dekada, por sidioms 10-vitet e fundit, ka përpirë jo vetëm numra dërmues shqiptarësh, por ka tërhequr edhe njerëzit më të mirë, më të përgatitur dhe më krijuesit e Kombit, në fusha të ndryshme ekspertize, të paparë ndoshta në historinë e Kombit shqiptar. Fatkeqsisht, armiqtë e Kombit shqiptar po realizojnë objektivat e tyre shekullore, pa zbrazur asnjë fishek, për dëbimin ose pastrimin etnik eventual të shqiptarëve nga trojet e veta shekullore, me ndihmën e vet shqiptarëve. Kësaj klase politike “post-komuniste”, e cila me politikat e saj, që në thelb mund të mund të cilësohen si anti-shqiptare, po i venë në jetë politikat dhe projektet e nacionalistëve serbë dhe grekë për dëbimin e shqiptarëve, ose, në minimum, për ndryshimin e strukturës demografike në trojet shqiptare të rajonit të Ballkanit Perendimor. Ky fakt, fatzi për Kombin shqiptar u vërtetua kohët e fundit edhe nga Instituti European i Statistikave, sipas të cilit largimi masiv – vetëm në vitet 2022-2023 – nga Shqipëria janë larguar pothuaj 100-mijë shqiptarë, për të emigruar në vendet e Bashkimit Evropian.

GM: Ish-Presidenti dhe ish-Kryeministri Sali Berisha, në opozitë, u shpall person i padëshiruar në SHBA nga administrata e kaluar, por nuk u faktua asnjë nga akuzat. Në të njëjtën kohë, si pasojë, u përça opozita. Shqiptarët nuk mund të jenë antiamerikanë, sepse Amerika gjithmonë na ka ndihmuar dhe vazhdon ta bëjë, por shumë përkrahës të Partisë Demokratike, dhe jo vetëm, e shohin këtë akt si një vendim të padrejtë, të pandershëm dhe qesharak. Ju si e mendoni?

FSH: Unë e kam thenë dhe jam deklaruar edhe me shkrim në atë kohë se vendimi i Departamentit të Shtetit nën administratën e Presidentit Biden, që shpallte Sali Berishën “non-grata”, nuk kishte fakte. Mbetet për tu parë, por po të kishte fakte administrate amerikane, besoj se do ishin njoftuar në një mënyrë ose tjetër. Simbolikisht, shpallja non-grata e Sali Berishës nuk ishte diçka detyruese me ligj, por si masë “ndëshkuese”, i mohonte vizën për në Amerikë. Ndalonte, pra, hyrjen e Z. Berisha në Shtetet e Bashkuara. Por ky vendim i shkaktoi dëmin më të madh zhvillimeve politike në Shqipëri, pasi kjo masë u përdor gjerësisht kundër opozitës – Partisë Demokratike të Shqipërisë e në favor të Partisë Socialiste të Shqipërisë – duke rezultuar në përçarjen e opozitës, me qëllim shkatërrimin e saj. Për të mos thenë në zhdukjen e saj nga skena politike – duke vrarë opozitarizmin në Shqipëri.  Z. Berisha ka bërë shumë gjëra të mira për Shqipërinë, por ka bërë edhe gabime, si çdo politikan, kudo. Ai ka përgjegjësitë e veta për disa nga zhvillimet në Partinë e tij, gjatë asaj periudhe. Edhe Partia Demokratike duhet të mbajë përgjegjësitë e veta për mënyrën si u bë përjashtimi i Berishës nga partia. E gjithë kjo aferë, si të themi, përpjekjet e kombinuara të forcave të brendshme dhe të jashtme, pra për të larguar Berishën një herë e mirë nga politika shqiptare, në atë kohë, zhduku vijën mes pozitës dhe opozitës, gjë që tani e dijmë se në përfundoi në krijimin e një sistemi autoritar me krizat e sotme ekonomike, politike e shoqërore, me të cilat përballen shqiptarët, përfshirë siç thashë më lart edhe ikjen në masë të shqiptarëve drejtë Evropës. Me disa shkrime të mia në atë kohë, unë kam qenë sidomos kritik ndaj rolit të disa diplomatëve perëndimorë, përfshirë Ambasadën amerikane në Tiranë, për mënyrën se si ata e përdorën shpalljen “non-grata” të Sali Berishës për qëllimet e tyre e që tani, sipas meje, kishin për qëllim përforcimin e një sistemi autoritar politik nën udhëheqjen e një partie-shtet, të preferuar prej tyre, duke shkelur shumë vija të kuqe si diplomatë perëndimorë. E ndjejë veten krenarë që në atë kohë, fillimisht, isha ndër të pakët gazetarë/analistë, që kam mbrojtur me disa shkrime mbajtjen e foltoreve të famshme nga Sali Berisha — ndërsa foltoret kritikoheshin nga disa diplomatë që madje edhe kërcënonin gazetarët shqiptarë që mbulonin ato — si e drejtë e grumbullimit të lirë dhe ushtrimit të fjalës së lirë. Ndërsa, në të njëjtën kohë, kam kritikuar ashpër diplomatët perëndimorë në Tiranë, të cilët u bënin thirrje gazetarëve shqiptarë që të mos mbulonin foltoret e opozitës. Liria e fjalës, liria për t’u mbledhur dhe foltoret e Sali Berishës | Gazeta Telegraf

GM: Sali Berisha ndoshta është Kryeministri më i suksesshëm në historinë e shtetit shqiptar. Kuptohet, profili i Berishës nuk mund të krijohet pa ndonjë paragraf të errët. Kush është Berisha për Shkrelin?

FSH: Me të thenë të drejtën, unë nuk e ndjej veten të kualifikuar të vlerësoj Z. Sali Berisha as ndonjë tjetër kryeministër, si më i miri as më pak i mirë – në krahasim me ata udhëheqës të Shqipërisë para dhe pas tij. Si çdo politikan tjetër kudo, jam i sigurt se edhe Sali Berisha i ka gabimet e veta dhe po të mundej edhe ai do të ribënte shumë nga vendimet politike të karrierës së tij. Vlerësimin e punës së tij dhe të tjerëve i mbetet historianëve t’i vlerësojnë dhe t’i gjykojnë në këndveshtrimin e historisë dhe të rrethanave historike të kohës së tij, si lider shqiptar, dhe si politikan aktiv prej më shumë se tri dekadash, deri në ditët e sotme. Por dua të shtoj se unë e kam njohur Sali Berishën për herë të parë në Tiranë në mars/prill 1991, në vizitën e parë të delegacionit të Departmentit të Shtetit në Shqipëri (pjesë e të cilit isha edhe unë). Menjëherë pas nënshkrimit në Washington (15 mars, 1991) të memorandumit për rivendosjen e marrëdhënieve midis Shteteve të Bashkuara dhe Shqipërisë, ku ishin të pranishëm edhe Sali Berisha dhe Gramoz Pashko, me delegacionin zyrtar të Shqipërisë i kryesuar nga Ministri i Jashtëm i asaj kohe, Z. Muhamet Kapllani pas pothuaj një gjysëm shekulli të ndërprerjes së tyre nga regjimi komunist i Enver Hoxhës. Takimet me Z. Berisha, ashtu si edhe me zyrtarë të tjerë të lartë shqiptarë kanë vazhduar gjatë viteve. Shpallja e Z. Berisha “non-grata” nga Administrata e Presidentit Biden pat nxitur një debat që vazhdon edhe sot se kush është pro e kush është anti amerikan. Është një debat që po përdoret për përfitime politike të njërës ose tjetrës palë të politikës shqiptare. Etiketimi midis shqiptarëve si “pro” ose “anti-amerikanë”, nuk i shërben interesave kombëtare të shqiptarëve as miqësisë prej një shekulli midis dy vendeve tona. Dihet se sa i përket Amerikës, të gjithë shqiptarët, pa dallim, e konsiderojnë veten pro-amerikanë. Z. Berisha ka luajtur një rol kyç si njëri prej arkitektëve kryesorë të zhvillimit të marrëdhënieve shqiptaro-amerikane, pas shembjes së Murit të Berlinit. Dr. Berisha ishte i pari udhëheqës shqiptar që u prit në Shtëpinë e Bardhë.

Ishte Presidenti Xhorxh Bush i cili vizitoi Shqipërinë në mandatin e Berishës si Kryeministër, kur krah për krah me Z. Berisha shpalli pavarësinë e Kosovës: “Mjaft është mjaft…”.  Ajo vizitë ishte në vazhdën e shprehjeve të një miqësie të veçantë nga Amerika ndaj Shqipërisë dhe shqiptarëve, përfshirë Kosovën. Për Shqipërinë dhe për Z. Berisha, personalisht, ndërtimi i Rrugës së Kombit dhe antarësimi në NATO, ndër të tjera – kanë qenë dhe mbeten arritje historike për Kombin shqiptar. Arritje të cilat edhe po të duan t’i mohojnë kundërshtarët e Z. Berisha, historia do i njohë si arritje monumentale të Shqipërisë “post-komuniste”. Politika shqiptare, në përgjithsi, është me të vërtetë e ashpër, një lojë e egër ose “rough sport”, siç thonë në Amerikë. Z. Berisha, ashtu si edhe politikanët e tjerë shqiptarë janë trajtuar — herë me të drejtë herë jo – ashpër nga kundërshtarët e tij dhe nga media kundërshtare në opozitë.  Edhe unë i kam zhgënjimet e mia me politikanët shqiptarë, të cilëve u jam referuar shpesh, përgjithësisht, si kjo “klasë politike” e periudhës “post-komuniste”. Të gjithë ne mund të kemi pritur shumë gjëra, por zhgënjimi im kryesor me politikën shqiptare këto tre dekada ka qenë dhe vazhdon të jetë, ndër  të tjera zhgënjime, mos ballafaqimi me të kaluarën komuniste, përfshirë krimet anti-njerzore të regjimit komunist të Enver Hoxhës. Të gjithë udhëheqsit shqiptarë të tranzicionit politik në atë vend, përfshirë Z. Berisha, kanë të përbashkët mos distancimin zyrtar nga diktatura komuniste, ndërkohë që ende as nuk kanë dënuar, zyrtarisht, krimet e komunizmit enverist. E kam thenë shpesh se politikanët shqiptarë të të gjitha ngjyrave duhet të jenë të vetdijshëm se nuk shkohet në Evropë me Enver Hoxhën dhe me trashëgiminë e tij, një dukuri e tmershme në shoqërinë shqiptare sot. Mund të ketë shumë arsye se pse shqiptarët po largohen nga Atdheu i tyre, masivisht. Por një prej tyre është se shqiptarët nuk dëshirojnë të jetojnë në një vend ku, 35-vjet pas shembjes së Murit të Berlinit – Shqipëria, zyrtarisht, vazhdon të mbrojë trashëgiminë e diktaturës komuniste dhe të injorojë krimet e regjimit të Enver Hoxhës. Sepse të rralla mund të jenë familjet shqiptare të cilat nuk e kanë pësuar keq nga diktatura e egër komuniste gjysëm shekullore e Enver Hoxhës. Për këtë, situatë që është në mos-përputhje të plotë me ish-vendet komuniste, të cilat kanë dënuar, dekada më parë, krimet e komunizmit në vendet e tyre — në Shqipëri përgjegjës janë të gjithë – por sidomos dy partitë kryesore: Partia Socialiste në pushtet dhe Partia Demokratike sot në opozitë. Kjo është një e vërtetë që nuk e luan as topi!

GM: Skënder Gjinushi ishte ministër i Partisë famëkeqe të Punës, sot Partia Socialiste, më pas, në “demokraci”, kryetar i Kuvendit, ministër, zëvendëskryeministër dhe, në fund, kryetar i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Ky është vetëm një shembull që tregon se mbetjet komuniste të niveleve të larta ende vazhdojnë të na “udhëheqin”! Ndryshe nga shkrimtari i shquar, akademiku Mehmet Kraja në Kosovë, të paktë janë shqiptarët që mund të kenë lexuar diçka nga Gjinushi. Si do ta komentonit këtë fakt?

FSH: Pikërisht, i nderuar Gëzim, kjo është arsyeja që unë, vazhdimisht, kam kritikuar politikanët shqiptarë për mosdistancimin zyrtar të Shqipërisë nga diktatura barbare komuniste Sa herë kam bërë thirrje më kot, si Shen Gjon Pagëzuesi në shkretërirë  Frank Shkreli: Shqipëria të dënojë zyrtarisht vra.sjet makabër të komunizmit | Gazeta Telegraf  për dënimin e krimeve të regjimit enverist dhe për distancimin zyrtar nga komunizmi në Shqipëri. Personi që ju përmendni më lart, është një ndër më tipikët persona për të cilët e kam fjalën. Nuk janë vetëm partitë politike ato që po përjetësojnë trashëgiminë komuniste në Shqipëri, por janë edhe individë të caktuar dhe të mbështetur nga politika aktuale — mbeturina të regjimit komunist — si askund tjetër në Evropën lindore e qendrore post-komuniste — të vendosur në pozita kyçe me përgjegjësi, duke mbajtur gjallë atë frymë ideologjike anti-shqiptare sllavo-aziatike. Me vjen keq të them, por unë jam i mendimit se përderisa strukturat politike, qeveritare të shtetit shqiptar, por edhe entet akademike dhe shoqërore, përfshirë sistemin e drejtësisë, vazhdojnë të jenë indiferente dhe të mos dënojnë krimet makabre të komunizmit dhe për derisa Shqipëria dhe Kombi shqiptar nuk përballen, zyrtarisht, me të kaluarën kriminale të regjimit komunist, nuk ka shpresë për atë vend. Për fat të mjerë për atë vend, sot dhe për të ardhmen e tij, jo vetëm që entet zyrtare të shtetit shqiptar, nuk dënojnë zyrtarisht krime të tilla. Po por ata zyrtarë politikë dhe shoqërorë, në heshtje, tërthorazi dhe drejtë për drejtë, edhe sot vazhdojnë të glorifikojnë periudhën e diktaturës komuniste nga katedrat akademike dhe nga foltorja e Kuvendit të Shqipërisë. Ndërkohë, që disa shpallin krenarinë e tyre me trashëgiminë dhe influencën historike të Partisë së Punës në radhët e Partisë së sotme Socialiste në pushtet. Një lidhje brezash, si të thuash, midis rinisë së sotëme të Partisë Socialiste dhe gjyshërave e gjysheve të tyre, përfaqësuese të Partisë së Punës së diktaturës së proletariatit. Ka ardhur koha që më, në fund, të pastrohet politika dhe drejtësia shqiptare nga mbeturinat e diktaturës së Enver Hoxhës.

GM: Kryeministri Edi Rama, i cili shpeshherë të bën të dyshosh se ka probleme serioze mendore, është akuzuar për vjedhje dhe blerje votash, korrupsion masiv, blerje dhe dhunim mediash, deri te investimet e njëanshme, krahinore. Duket se Rama është rritur me një mungesë të theksuar kulture, por me kalimin e viteve, njeriu normal vetëedukohet, gjë që s’ka ndodhur me kryeministrin tonë. Megjithatë, cili do të ishte një “profil i paautorizuar” i Shkrelit për njeriun që, përveç të tjerash, si një rrugaç i rëndomtë… e ndoshta si mbret i rrugaçërisë, s’lë gjë pa sharë, duke përzgjedhur fjalët më banale?

FSH: Edhe me këtë rast, ashtu si më sipër me Sali Berishën, qëllimisht, hezitoj të jap vlerësime përgjithësore për këta liderë, përfshirë Kryeminsitrin Rama. Jo se dëgjon njeri, por unë si dhe në raste të tjera, qoftë për liderë shqiptarë, amerikanë ose të tjerë, nuk i kam kursyer kritikat ndaj tyre, natyrisht, nga pikëpamja, prej së largu, e një gazetari/analisti të thjesht, shumë modest, por gjithmonë qëllim-mirë, konstruktiv dhe kurrë ofendues, por që ia do të mirën Shqipërisë dhe Kombit shqiptar, pa kurrfarë interesi. Në këtë frymë, as Kryeministrit Rama nuk i kanë munguar kritikat e mia modeste, duke i dhënë “hakun” e merituar, sipas meje, por pa ofendime. Disa nga zhgënjimet e mia me klasën politike shqiptare në përgjithsi, i ndanë edhe Z. Rama duke qenë aq shumë vite në pushtet. Duke njohur pak frymën e tij “revolucionare” të ditëve të para të “demokracisë”, mendoja për një kohë se ai, vërtetë, mund të ishte një person që mund të bënte ndryshime, sidomos, duke pasur parsysh “backgroundin” e tij familjar. Mendoja se Rama me ndonjë tjerër moshatar të atyre ditëve të fillim viteve 1990-a, mund të ishte njeriu që mund të bënte shkëputjen njëherë e mirë me të kaluarën komuniste dhe të dënonte krimet e komunizmit enverist. Në të vërtetë, Rama, Berisha dhe disa të tjerë aktivë në politikën shqiptare “post-komuniste”, me entuziazmin e tyre, kishin “bindur” disa nga zyrtarët dhe diplomatët amerikanë se ishin ata që do bënin ndryshimin, se Shqipëria e vitit 1991, duke marrë parasysh se çka kishte hjekur nga komunizmi, do të ndryshonte aq shpejt sa nuk ta merr mendja. Unë i këshilloja, kolegët amerikanë, “let’s wait and see” – presim e shohim. Unë jam duke pritur gjithnjë – që nga vizita ime parë në Tiranë me delegacionin e Departmentit të Shtetit (mars/prill 1991). Fatkeqsisht, ndryshimi që pritej — krijimi i një shteti demokratik e funksional me liri të plota — që prisnin ata, nuk ka ndodhur deri më sot. Kundërshtimet e mia me politikat e Z. Rama kanë qenë disa — të karakterit të brendshëm dhe të jashtëm — por vetëm dua të përmend ato më të rëndësishmet dhe më të dëmshmet në mendimin tim, gjatë viteve: “Ballkani i Hapur”, uroj që të ketë dështuar përgjithmonë dhe të mos rikthehet. Miqësia e tij me autoritarë ballkanas dhe të tjerë — të deklaruar botërisht — si Vuçiqi, Erdogani, ndërkohë që të dy pretendonin se: “Kosova është Serbi”, nga njeri e, “Kosova është Turqi”, prej tjetrit. Flirtime, madje edhe me Rusinë e Kinën. Kërcënimet e Z. Rama dikur, me fjalë, ndaj Evropës dhe Perendimit (Shteteve të Bashkuara)—me qëllim për të trembur evropianët — se Shqipëria ka “alternativa të tjera”, ishin të papërgjegjshme. Sidomos marrëdhëniet e tija me Vuçiqin dhe me Beogradin zyrtar, duke anashkaluar Prishtinën zyrtare, në bisedimet e tija me ta për Kosovën. Zhvillimi normal i marrëdhënieve të Tiranës zyrtare me Kosovën gjatë viteve të fundit, le shumë për t’u dëshiruar. Ndërkohë që qeveria Rama meriton kredi për nënshkrimin e marrëveshjes mes Shqipërisë, Kroacisë dhe Kosovës në fushën e mbrojtjes, ndonëse një akt i vonuar. Megjithse më duket mua se ishte një ide që e kishte zanafillën diku tjetër, por më mirë vonë se hiç. Lënja pas dore e marrëdhënieve me Kroacinë mike – në favor të Serbisë – ishte diçka e pakuptueshme – duke marrë parsysh lidhjet miqësore historike midis shqiptarëve dhe kroatëve. E vërteta është i nderuar Gëzim, se po të jemi të sinqertë me veten tonë dhe politikanët shqiptarë të jenë transparentë dhe të ndershëm me votuesit shqiptarë e të pranojnë dështimet dhe zhgënjimet e shqiptarëve– me politikat e tre dekadave të kaluara –atëherë e gjithë politika shqiptare do duhej të fillonte nga zero. Duhet ta pranojnë të gjithë se punët nuk kanë shkuar aspak mirë nga sa prisnin shqiptarët por edhe miqët perëndimorë në periudhën e tranzicionit politik nga sistemi komunist në “demokraci”. Në radhët e shqiptarëve zhgënjimet janë të mëdha, megjithse, në vazhdimsi, shqiptarët vazhdojnë të votojnë për të njëjtit liderë dhe për të njëjtat parti. Kështuqë, edhe vet votuesit shqiptarë duhet të ndjejnë dhe të marrin përsipër përgjegjësitë e veta për gjëndjen e krijuar, në të cilën është katandisur Shqipëria “post-komuniste”, ashtuqë në atë vend të ndodhi më në fund ndryshimi i pritur prej 35 vitesh, para se të boshatiset vendi.

GM: Duket qartë që mediat kryesore në Shqipëri e kanë humbur misionin e tyre, duke mbrojtur korrupsionin, në të cilin janë përfshirë edhe vetë. Shqipëria dhe shqiptarët po vidhen nga banda të ndryshme, që nga banditët politikanë, banditët biznesmenë, deri te banditët gazetarë. Pronarët e mediave kryesore dhe gazetarët shiten e blihen, të zhytur thellë në errësirën e anti-gazetarisë. Megjithatë, cili është mendimi i një gazetari që për shumë dekada e ka ushtruar këtë profesion në vendin më demokratik të botës?

FSH: Liria e shtypit ka qenë dhe është për mua ndër subjektet shumë afër zemrës e që jam përpjekur ta tratoj dhe ta mbroj gjatë viteve e dekadave. Natyrisht, nga një këndveshtrim amerikan, ku liria e shtypit sipas kushtetutës u jep individëve dhe organizatave të drejtën dhe lirinë për të shprehur, për të botuar dhe për të shpërndarë informacionin, idetë dhe opinionet, pa pasur frikë nga censura ose nga ndërhyrjet e pushtetit qeveritar ose shtetëror: Në rolin e gazetarisë së lirë, një garanci kjo në amandamentin e parë të Kushtetutës së Shteteve të Bashkuara. Duhet theksuar se sipas ekspertëve ndërkombëtarë të medias, në vitet e fundit, liria e shtypit ka pësuar rënie të dukshme, anë e mbanë botës. Por ne na “shkon gjuha aty ku dhemb dhëmbi”, e që është liria e shtypit në Shqipërinë tonë. Jam dakort me të gjithë përshkrimin që i bën gjëndjes së mjerueshme të medias sot në Shqipëri, “të zhytur thellë në errësirën e anti-gazetarisë” — me ndonjë përjashtim aty këtu. Pasi të gjithë e dimë këtë situatë të shtypit atje, nuk dua të përsëris atë që dihet, botërisht, kryesisht nga vet shqiptarët, por që është pasqyruar edhe nga shumë organizata ndërkombëtare, përfshirë organizata perëndimore që luftojnë dhe mbrojnë lirinë e shtypit në mbarë botën. Prandaj preferoj të them dy tri fjalë se si do e doja unë shtypin dhe median shqiptare në përgjithsi. Natyrisht, se pikëspari do e doja median shqiptare në liri të plotë veprimi pas asnjë kufizim me ligj as me censura personale por në përputhje të plotë me standardet më të larta ndëkombëtare të lirisë dhe të drejtave të njeriut. Më kujtohet, kur kam filluar punën në Zërin e Amerikës në vitin 1974, drejtori i atij enti gazetaresk për Evropën, në paraqitjen e parë, më tha se roli i parë i gazetarisë së lirë është, natyrisht, informues, por në të njëjtën kohë edhe edukues. Kjo thënje më ka mbetur në mendje gjithë jetën profesionale timen dhe është përforcuar nga të mëdhejt e Kombit shqiptar si At Gjergj Fishta dhe të tjerë, se si ata, në kohën e tyre, e kanë shikuar dhe përcaktuar rolin e një shtypi të lirë, me të cilin unë jam dakort, e që do ishte shumë mirë që të adaptohej nga gazetarët e sotëm shqiptarë kudo. Prandaj, nëse më lejohet – ndjesë se po del pak e gjatë përgjigja andaj kësaj pyetjeje, por besoj ia vlen. Pasi përemenda Fishtën, si shembull, se  “Me pendë do t’ia sjellin të mbarën dhe të mirën Atdheut” — shkrimtarin e gazetarin ai i ka konsideruar si edukatorë të Kombit shqiptar. Ndërsa shtypin e lirë si një armë të fortë që duhet përdorur mirë, pa e abuzuar, si katedër edukimi, është shprehur shkrimtari Arshi Pipa, ndër të tjerë të brezit të tij, duke folur për mendimet e Fishtës për lirinë e shtypit, ose mbi “rolin e fletoristëve”, gazetarve: “Gjithkush e di fuqinë e madhe që kanë fletoret në shpirtin e nji populli. Këto janë ato që shëndrisin mendjen e nji populli dhe drejtojnë mendjen e tij drejt përparimit dhe përmirësimit të jetës. Veç duhet që këto të jenë shkrue e rregullue mirë. Për ndryshe, në vend që me kenë faktor i përlindjes, ato do të ishin rrënimi i shpirtit të popullit”, ka cituar Pipa At Gjergj Fishtën mbi rolin e shtypit në një shoqëri, si ajo shqiptare.  Fishta besonte në rolin pozitiv të gazetarit dhe gazetave, si transmetues të ngjarjeve bashkohore, por edhe si vatra të atdhedashurisë dhe të kulturës, ndërsa e konsideronte pendën, edhe si armë mbrojtëse e idealit kombëtar, ndër të tjera. “Me armë kemi ruajtur ekzistencën tonë. Me pendë do t’ia sjellin të mbarën dhe të mirën Atdheut”, ka shkruar Fishta për rolin e shtypit të lirë dhe gazetarëve.  Ndërsa, studiuesi dhe njohësi i mirë i At Gjergj Fishtës dhe veprimtarisë së tij si poet e prozator, i ndjeri At Daniel Gjeçaj ka vlerësuar se prej njerzve të pendës Fishta priste shumë: “Mbi të gjitha, prej gazetarëve të lirë, Fishta priste moral në sjellje, guxim në punë, sinqeritet në veprim, dashuri në mision, vetmohim në shpërblim. Ata lypset të jenë mbrojtësit e së vërtetës dhe farkuesat e atij karakteri kombëtar fisnik e të shëndosh, të pathyeshëm e guximtar, por edhe njiherit të rysun, të disiplinuem, të ndieshëm, e të zellshëm për dije e për punë.”  Jam dakort me ty Gëzim se mediat kryesore në Shqipëri, por edhe më gjërë e kanë humbur misionin e tyre, si informues dhe edukues, Shqipëria dhe shqiptarët do ishin shumë më mirë sot nëse mediat shqiptare do punonin dhe vepronin sipas porosive dhe në frymën e të Gjergj Fishtës.  Ashtu si në kohën e tij, At Gjergj Fishta edhe sot do theksonte me forcë rolin e shtypit të lirë në formimin e gjithanshëm të Kombit shqiptar. Më thoni se si do ishte sot shqiptaria nëse media do të kishte kryer me përgjegjësi rolin e saj – të mbrojtësit të së vërtetës dhe farkues të karakterit kombëtar fisnik duke qenë në nivelin e detyrës së lartë të gazetarisë, të përcaktuar nga Gjergj Fishta, më shumë se një shekull më parë”?

‘Sa herë flitet për teatrin, në çdo ditë a çdo stinë, më del para syve të mendjes kjo foto e tim biri, Blendi Shahu.’ (Rexhep Shahu – Shkrimtar, Botues)

GM: Shembja e Teatrit Kombëtar në Shqipëri, që ndodhi në vitin 2020, shkaktoi një debat të madh publik, duke u konsideruar edhe si viktimë e korrupsionit. Teatri, një ndër ndërtimet më të njohura dhe me rëndësi historike për kulturën e Tiranës, u shemb nga autoritetet lokale dhe qendrore, konkretisht nga Erion Veliaj dhe Edi Rama. Akti i dhunshëm, i cili vë në dyshim edhe qytetarinë e Tiranës, ndodhi natën, rreth orës 4 të mëngjesit, me ndihmën e dhjetëra apo qindra policëve, të cilët, të urdhëruar, dhunuan edhe artistë dhe qytetarë. Si e shikoni këtë primitivizëm dhe a mendoni se autorët e këtij krimi, të paktën, duhej të shembeshin politikisht?

FSH: Me të thënë të drejtën, shembja e Teatrit Kombëtar në Tiranë në atë kohë, edhe për nga mënyra se si u bë gjatë natës dhe për nga mos reagimi nga shoqëria e gjërë, me përjashtim të ndonjë grupi të vogël artistësh e qytetarësh, më ka kujtuar shembjen nga talebanët të statujave të Budës në Afganistan, (2001), një akt që në atë kohë tmerroi botën e qytetëruar. Më vjen keq të them, megjithse e kam thenë shpesh, se shembja e Teatrit Kombëtar në Tiranë ishte vetëm një akt i vogël në serinë e një historie të dhunshme ndaj kulturës dhe identitetit historik shqiptar, një trashgimi komuniste e shkatërrimit të thesarit kulturor e shpirtëror të shqiptarëve. Ai akt terrorist, është në vazhdimsi të akteve barbare në trojet shqiptare që nga periudha osmane, por sidomos gjatë komunizmit, e deri në ditët e sotme. Si është e mundur një grup që kryen akte të tilla konsiderohet si një grup normal zyrtarësh aktualë?! Si është e mundur që kjo klasë politike e 35 viteve të kaluara konsiderohet normale, ndërkohë që deri më sot nuk ka dënuar, zyrtarisht, dhunën kulturore dhe historike të komunizmit, demët e mëdha ndaj letërsisë shqiptare të para komunizmit por edhe të letërsisë botërore. Pse të çuditemi për shembjen e Teatrit kur këta zyrtarë të shtetit e të qeverisë nuk riabilitojnë, zyrtarisht, (jo se kanë bërë gjë të keqe të shkretët) shkrimtarë, poetë, artistë e shumë e shumë intelektualë të fushave të dijes e të kulturës shqiptare që komunizmi i ka pushkatuar, i ka mënjanuar ose përjashtuar nga jeta kulturore e shekullit XXI. Ku është zemërimi popullor? Më fal, se nuk dua të minimizoj shembjen e Teatrit Kombëtar, por disa nga burrat e letërsisë, artit e kulturës së Kombit – të zhdukur nga komunizmi — janë shumë më të mëdhej se Teatri Kombëtar, si individë dhe me veprat e tyre, por që vazhdojnë edhe në “demokracinë” shqiptare sot, të trajtohen ashtu si nën komunizëm — të dënuar për jetë, se kështu i donte Enver Hoxha, të përjashtuar e të harruar përgjithmonë. Diktatura mund të jetë varrosur, sipas këngës popullore, por diktatorët nuk janë groposur. Ata vazhdojnë të shembin. Shikoni se ç’po ndodh sot, në përgjithsi, me trashëgiminë kulturore anë e mbanë Shqipërisë?!

Shembja talebane e Teatrit Kombëtar ishte një sulm ndaj trashëgimisë kulturore kombëtare që duhet dënuar, por duhet të shikohet si pjesë e një dënimi më të përgjithshëm të mbytjes së artit, kulturës dhe letërsisë, përfshirë periudhën e zezë komuniste. Nuk është për mua të them se ç’duhet bërë me autorët e këtyre krimeve kombëtare, pasi nuk kam të drejtë vote në Shqipëri, “nëse do duhej të shembeshin politikisht” ose jo. Fjalën e fundit për këtë duhej ta ketë drejtësia. Në një shoqëri normale duhej të pranoheshin krimet dhe për krime të tilla, të kërkohet falje. Unë nuk besoj se shqiptarët janë në gjëndje të reagojnë, të paktën kështu e kanë provuar, historikisht, ndaj këtij primitivizmi anti-kulturor. Për këtë që po them dua të përdor një citim që nuk më kujtohet autori, por që përputhet me rastin për të cilin flasim. Se kur vritet historia, kur vritet gjuha, kur vriten udhëheqsit politikë, kur vriten intelektualët, kur vriten udhëheqsit fetarë të një populli, atëherë, me atë popull i cili nuk ka më një histori të veten, mund të bëhet çfarë të duash. Shëmbja e Teatrit Kombëtar në Tiranë, që e provon këtë, është vetëm një shembull i vogël i një shkatërrimi më të madh të trashëgimisë kulturore kombëtare të shqiptarëve, gjatë shekujve, përfshirë dekadat e fundit – sidomos në periudhën e komunizmit, e deri në ditët e sotme.

GM: Një gazetar i njohur, deri dje ambasador, dikur shprehej: “Të bashkohen të gjitha qelbësirat për të mundur Berishën”. Edi Rama e bëri këtë realitet, duke mbushur Parlamentin me individë me rekorde kriminale – përfaqësuesit tanë! Nga ana tjetër, deputeti i PS-së, Eduard Shalsi, premtonte: “Ne nuk do të vjedhim në mënyrë kaq flagrante si këta”. Por realiteti tregon një dimension të ri të korrupsionit, ku rastet publike si inceneratorët, tenderat, pastrimi i parave, betonizimi dhe abuzimi me pasuritë publike flasin vetë. Në Shqipëri, ndërtimi i një kilometri rrugë kushton disa herë më shumë se në SHBA dhe dhjetë herë më shumë se në Kroaci. A e meriton Edi Rama të votohet sërish?

FSH: E përsëris edhe njëherë, nuk është për mua të them se kush e ke duhet të votohet në Shqipëri, me këtë rast ose në raste zgjedhjesh të tjera. Kjo është dhe duhet të jetë një e drejtë dhe përgjegjësi ekskluzive e votuesve shqiptarë me të drejtë vote – në zgjedhje të lira e demokratike e në përputhje me standardet ndërkombëtare të botës demokratike. Dihet botërisht tani se niveli i korrupsionit në Shqipëri është i lartë në të gjitha entet qeveritare e shtetërore të Shqipërisë – ndërkohë që vendi renditet ndër më të korruptuarit në Evropë dhe ndoshta në botë, së bashku me si-motrat vende ballkanike, Serbia, Bosna-Hercegovina e Turqia, ndër të tjera. Dihet se korrupsioni është vetëm një prej problemeve të shumta me të cilat përballet shoqëria shqiptare, por të cilat rrënjët i kanë në korrupsion, e që janë papunësia, imigrimi masiv, shërbimi shëndetsor, siguria dhe arsimi, ndër të tjera. Për t’iu përgjigjur pyetjes tënde i dashur Gëzim, shqiptarët kanë mjaft arsye për të pyetur veten nëse qeveria e Edi Ramës meriton të votohet rishtas, ose të votojnë rotacionin duke i dhenë besimin e qeverisë së ardhshme opozitës së tanishme, Partisë Demokratike dhe aleatëve të saj në zgjedhjet e 11 Majit. Mund të them vetëm se nga këndveshtrimi im, si një shqiptaro-amerikan që ia do të mirën atij vendi dhe Kombit shqiptar – ka ardhur koha që shqiptarët të zgjohen dhe të veprojnë urgjentisht për t’i thenë mjaft kësaj politike shkatërruese dhe minuese të interesave kombëtare. Në krye të listës, natyrisht, t’i jepet fund korrupsionit zyrtar i pranishëm në të gjitha nivelet qeveritare, sipas organizatave të ndryshme ndërkombëtare. Korrupsioni, sipas ekspertëve, nuk është një fenomen i vetëm që vepron në një “vakuum” të jetës shoqërore i ndarë nga sfidat e tjera me të cilat përballet një vend me korrupsion të lartë, siç është Shqipëria. Ata pretendojnë se korrupsioni masiv është i lidhur drejtpërdrejt me kufizime të ndryshme të të drejtave bazë të njeriut dhe me sulme kundër hapësirës civile. Dhe më keq, korrupsioni tenton të luftojë liritë bazë dhe si rrejdhim, kjo situatë e krijuar kërcënon më në fund sigurinë, stabilitetin shoqëror e politik, por mbi të gjitha rrezikon demokracinë dhe të drejtat kryesore bazë të njeriut. Prandaj, si rrjedhojë, unë besoj se votuesit shqiptarë kanë mjaft arsye që me 11 Maj të shkojnë në votime dhe të hedhin votën e tyre për kandidatët ose partitë që secili prej tyre, me ndërgjegjen më të lartë qytetare, mendon se mund të zgjidhi problemet aktuale të Shqipërisë, sidomos, korrupsionin zyrtar, që në mendimin tim është nëna e të gjitha të zezave të tjera në shoqërinë shqiptare, por jo vetëm. Pyetjes tuaj: A e meriton Edi Rama të votohet sërish? — votuesi shqiptar duhet të përgjigjet me një pyetje të veten: A jam sot më mirë se ç’isha para tre mandateve të Kryeministrit Rama? Por pyetja më me rëndësi për të gjithë shqiptarët është: A është Shqipëria sot më mirë se ç’ishte para ardhjes në pushtet të Partisë Socialiste, me në krye Edi Ramën? Varësisht përgjigjes së shqiptarëve ndaj kësaj pyetjeje le të votojnë me ndërgjegjen më të lartë morale dhe politike për të mirën e vetes, të familjes së tyre dhe Shqipërisë.

GM: Nuk besoj se ka ndonjë qytetar mendjekthjellët që është kundër arrestimit, gjykimit dhe dënimit të individëve që kanë vjedhur ose krijuar pasuri të paligjshme. Megjithatë, arrestimi i ish-presidentit Ilir Meta dhe mënyra se si u realizua ky arrest ngre pyetje dhe shqetësime për shtetin që kemi ndërtuar. A është ky akt një shenjë e shpellarizimit të institucioneve tona?

FSH: Siç thashë edhe më lart, korrupsioni është nëna e të gjitha të zezave dhe si i tillë korrupsioni në Shqipëri, konsiderohet se ka prekur më së shumti sistemin e drejtësisë dhe gjykatat në atë vend. 81% e shqiptarëve, sipas Transparency International mendojnë se sistemi i  drejtësisë është i korruptuar. Jam dakort me ty se arrestimi i ish-presidentit Meta – për mënyrën se si u bë, nuk ishte i denjë për një vend që e quan veten demokratik, ndërsa njollosë reputacionin e Shqipërisë si një vend anëtar i NATO-s dhe kandidat për antare e Bashkimit Evropian. Pa marrë parasysh se cilat janë akuzat ndaj Z. Meta, arrestimi i tij, para botës së qytetëruar, u duk si një rrëmbim me forcë i një hajduti, një veprim i paparë arrestimi ndaj një antari të opozitës politike, në Evropën demokratike.

GM: Protesta e dhunshme e 21 janarit 2011 u zhvillua pas publikimit të një videoje, ku Ilir Meta, në atë kohë zëvendëskryeministër, shihej duke diskutuar për korrupsion dhe afera të dyshimta. Gjatë asaj proteste u vranë katër qytetarë të pafajshëm. Më vonë, Rama bëri koalicion me Metën, i cili u bë Kryetar i Kuvendit. “Shpërblimi” i Ramës ndaj Metës nuk ndaloi derisa ky i fundit u bë President. Ky është një nga rastet më tragjike, ku politika e shfaq hapur imoralitetin e saj. Cili është këndvështrimi juaj?

FSH: Shiko, kur flitet për imoralitet as politika shqiptare nuk dallon shumë nga politikat në çdo vend tjetër të botës. Në Shqipëri mund të jetë e një niveli shumë më të lartë se në disa vende të tjera, Por “Në politikë nuk ka moral, ka vetëm dobi e përfitim, gjëra që lehtëson politika”, ka thenë Lenini. Ndërsa për Machiavellin, “Politika nuk ka asnjë lidhje me moralin”. Ndërsa ish-Presidenti amerikan Ronald Reagan ka thenë të kundërtën: “Morali e politika janë të pandara nga njëra tjetra… Ndërkohë që baza e moralit është feja, atëherë feja dhe politika, domosdoshmërisht, janë të ndërlidhura me njëra tjetrën…”. Reagan ka thënë gjithashtu se nuk ka zgjidhje të lehta kur vjen puna tek morali e politika, por, ata që i bashkohen politikës duhet të kenë kurajon morale për të bërë më të mirën që mundën në politikë. Ndërkaq, ish-Kryeministrja britanike Margaret Thatcher citohet të ketë thenë se i kishte “hyrë politikës për arsye të konfliktit midis të mirës dhe të keqës, në këtë botë, duke besuar se më në fund, e mira do të triumfojë”. Fatkeqsisht, për shqiptarët, politikanët e tyre, kryesisht, kanë zgjedhur t’i futen politikës pa moral, bazuar në interpretimet e Leninit dhe të Machiavellit — për dobi e përfitim — dhe jo me idenë se, “morali dhe politika” duhet të jenë të pandara, ashtuqë e mira të triumfojë mbi të keqën.  Përgjithësisht, fjala politikë, kudo në botë, konsiderohet si një fjalë e ndyrë dhe një profesion i padëshirueshëm (përveç në Shqipëri ndoshta) por nuk duhet të jetë kështu. E njëjta gjë mund të thuhet edhe për politikanët shqiptarë të gjitha ngjyrave.  Historikisht, mungesa e moralit në politikë çon jo vetëm drejt korrupsionit në nivelet më të larta politike – që vlersoj se është shqetsimi kryesor i pyetjes tënde — por edhe shkakton konflikt, dhunë e deri në shpërthim konfliktesh fizike dhe politike. Në një atmosferë për të cilën kemi qenë e jemi dëshmitarë gjatë regjimit barbar të diktaturës komuniste, por edhe në tre dekadat e tranzicionit “post-komunist”, në Shqipëri. Zhvillimet politike dhe marrëdhëniet ndërpartiake, përfshirë konfliktet midis tyre, vetëm pasqyrojnë një mungesë të thellë të moralit në politikë, gjë që ka rezultuar në një atmosferë politike të dobët e cila vetëm promovon korrupsionin dhe pandëshkueshmërinë e krimit.

GM: A mund të shihet mbyllja e Agon Channel (2013-2015) si një akt politik për censurimin e medias së pavarur, duke marrë parasysh vendimin e Gjykatës Ndërkombëtare të Arbitrazhit, e cila detyron Shqipërinë të dëmshpërblejë Francesco Becchettin me 110 milionë euro, akuzat për presion ndaj gazetarëve nga Erion Veliaj dhe deklaratat e kryeministrit Edi Rama për financimin e dyshimtë të këtij televizioni dhe lidhjet e tij me aktivitete kriminale ekonomike?

FSH: Kam dëgjuar për këtë rast, por nuk jam në dijeni të informacionit të sakt dhe hollësive në lidhje me këtë çeshtje, prandaj hezitoj të komentoj për këtë rast. Por më duket se edhe ky rast ishte në vazhdën e masave të njëpasnjëshme të fushatës së qeverisë së Kryeministrit Rama, gjatë tre mandateve të tija, kundër lirisë së shtypit dhe medias shqiptare, në përgjithësi. Liria e shtypit ka qenë dhe mbetet një subjekt i rëndësishëm për tu trajtuar, sidomos, për një shoqëri si Shqipëria, ku liria e shtypit as liritë demokratike në përgjithsi, nuk kanë një histori për të cilën politikanët e të gjitha ngjyrave mund të ndihen krenarë. Shpesh e kam thenë se liria e shtypit, ka qenë dhe mbetet edhe sot e kësaj dite një ferrë në sy të politikanëve shqiptarë, pa dallim, që nga diktatura komuniste e deri në ditët e sotme. 35 vjetë tranzicioni post-komunist politikanët shqiptarë nuk e kuptojnë ende idenë e lirisë së shtypit si një e drejtë themelore dhe gur-themel i demokracisë së vërtetë. Thjesht, Shqipëria dhe shqiptarët nuk kanë një periudhë historie me përvojë të lirisë së shtypit, për të cilën mund të jenë krenarë. Kryeministri aktual i është referuar, vazhdimisht, medias shqiptare si një “kënetë mediatike”. Natyrisht, se sulmet kundër lirisë së medias janë politike për nga natyra dhe besoj se edhe mbyllja e Agon Channel-it, të cilit ju i referoheni specifikisht, duhet të ketë qenë pjesë e asaj frike që pushtetarët shqiptarë kanë ndaj një enti vërtetë të lirë mediatik, opozitar. Gjatë viteve të tranzicionit politik në Shqipëri, nuk besoj të ketë pasur kritika e sulme ndaj ndonjë veprimtarie politike a shoqërore, sa ç’ka pasur kundër lirisë së shtypit (medias) dhe fjalës së lirë. Sa janë përpjekjet dhe masat ligjore që janë ndërmarrë gjatë viteve për të penguar, kufizuar dhe mbyllur gojën shtypit dhe mediave në përgjithsi, në vend që të mbrohet, të kultivohet dhe të zbatohet liria e fjalës, si një prej lirive bazë e të drejtave universale të njeriut.  Prandaj edhe mbyllja e Agon Channel (2013-2015) nuk më duket asgjë tjetër veçse një akt politik për censurimin e medias së pavarur në Shqipëri. Një grabitje, e paligjshme, siç bënte dikur regjimi komunist kur merrte me forcë pronat e shqiptarëve dhe i shtëtëzonte për qëllime të veta. Ashtu edhe ky veprim është i njëjtë në thelb — megjithse në një fushë tjetër, fushën e lirisë së fjalës duke i mbyllur gojën shtypit të lirë.

GM: Këtë pyetje e ndryshova, sepse në kohën kur e kisha përgatitur, nuk kishte ndodhur ende zhvillimi pozitiv: arrestimi dhe burgosja e Erion Veliajt. Nuk kanë munguar fyerjet dhe kërcënimet nga Veliaj, nga burgu, siç nuk kanë munguar as nga prijësi i opozitës dhe kryeministri, të cilët respektivisht kërcënuan me mbylljen e SPAK-ut dhe “dalje nga shinat kushtetuese”! Si e vlerësoni ju punën e Strukturës së Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK)?

FSH: Në lidhje me këtë pyetje, nuk dëshiroj të komentoj raste të veçanta – as indidvidësh as të tjera – sidomos ato që janë në proces e sipër hetimesh ose gjykimi. Por dua të them se unë shpesh kam shfaq rezervime, publikisht, në shkrimet e mia modeste gjatë viteve të kaluara ndaj mënyrës së veprimit dhe të seleksionimit të zyrtarëve që punojnë në atë ent, që disa prej tyre ishin shpallur “kampion të drejtësisë” – ish-prokuror të komunizmit – çfarë talllje me drejtësinë dhe me shqiptarët. Unë kam qenë dhe vazhdoj të jem kritik, jo për ekzistencën e Strukturës së Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK), sepse një ent si ky duhej si i domosdoshëm në Shqipëri, por për mënyrën se si ka vepruar në të kaluarën dhe për përzgjedhjen e disa prej zyrtarëve të këtij enti – sidomos ata me një të kaluar të dyshimtë, si prokuror ose gjykatës nën regjimin komunist të Enver Hoxhës. Kjo është një çeshtje kredibiliteti. Thuhet se Shqipëria ka më shumë prokurorë e gjykatës se çdo vend tjetër ish-komunist në Europën Lindore dhe Qendrore, me edukatë dhe përvojë në “drejtësinë e popullit”, të “diktaturës kushtetuese” të komunizmit enverist. Disa të tillë përfunduan në SPAK, për fat të keq me mbështetjen e Ambasadës së Shteteve të Bashkuara në Tiranë. Me premtimin se Shtetet e Bashkuara do të qëndrojnë krah SPAK-ut në përpjekjet për të ndryshuar kulturën e ngulitur të korrupsionit dhe të pa ndëshkueshmërisë së krimit të lidhur me korrupsionin në Shqipëri. Unë e di se reforma në drejtësi, sidomos në Shqipëri, nuk është e lehtë, as e shpejtë, por si taksapagues amerikan kam qenë dhe jam i shqetësuar se disa prej të cilëve sot pritet të realizohet reforma në drejtësi me fondet amerikane dhe evropiane, të pakën deri tani, janë pikërisht të njëjtit që me dekada kanë penguar zhvillimin e reformës në drejtësi në Shqipëri dhe disa që kanë punuar në ish-regjimin komunist. Sidomos në një shoqëri si Shqipëria e cila ç’prej themelimit të saj nuk ka parë kurrë drejtësi, e sidomos për pothuaj gjysëm shekulli komunizëm, të gjithë jemi të vetdijshëm se drejtësia, liria dhe barazia janë faktorë të rëndësishëm që një shoqëri të shkojë përpara. Pyetja është se si të arrihet ky qëllim. Me SPAK ose pa SPAK, unë nuk besoj se përfaqësues të “gardës së vjetër” të “drejtësisë popullore” të diktaturës komuniste, mund të sjellin reformën në drejtësi, paqën dhe pajtimin në Shqipëri.

Prandaj nuk besoj se janë nostalgjikët e atij sistemi kriminal, qofshin ata në politikë ose në sistemin juridik, që mund të bejnë ndryshimin e madh në këtë fushë. Në Amerikë përdoret fraza: “Drejtësia e vonuar është drejtësi e mohuar”. Ky ka qenë mendimi im për SPAK- dhe për drejtësinë shqiptare të këtyre 35-viteve, në përgjithsi dhe i tillë mbetet edhe sot.

GM: Le të humbasim për një moment në një ëndërr të bukur dhe të imagjinojmë se individi Edi Rama nuk është i korruptuar. Zgjimi në realitet do të ishte tepër i trishtueshëm, sepse ai është i rrethuar nga një numër i madh të korruptuarish, nga punonjës të thjeshtë deri te deputetët, kryetarët e bashkive dhe ministrat. Po flas vetëm për faktet publike: të akuzuar, hetuar dhe dënuar. Duke thënë këtë, duket se Rama është i preferuari i popullit, pasi protesta jo-politike nuk ekziston në Shqipëri. Në rastin më të mirë, ai nuk mbron paratë e qytetarëve – qindra miliona euro, apo edhe miliarda. Çfarë mendoni se duhet të ndodhë që qytetarët jo-partiakë të protestojnë kundër vjedhjes që u bëhet? Dhe cili mendoni se është niveli i qytetarisë në Shqipëri?

FSH: Shqipëria është një rast unik në këtë aspekt. Po, shqiptarët kanë qytetërim e kanë kulturë, por protesta ndaj qeverisjes së keqe, korrupsionit e vjedhjeve, nuk më duket të jetë një prej tyre. Unë besoj në fuqinë e të pafuqishëmve, siç është shprehur dikur Vaclav Havel, por edhe në protestën si një e drejtë civile dhe një forcë morale për të detyruar bërjen e ndryshimeve në shoqëri.  Jo se shqiptarët nuk kanë protestuar: duhet të kujtojmë protestën e madhe me rastin e shembjes së monumentit të Enver Hoxhës, protestat e tjera të stutentëve në ato vite dhe ato në Shkodër e gjetiu pas shembjes së Murit të Berlinit. Edhe vitet e fundit ka patur protesta të vogëla, nga studentët, nga pedagogët ose edhe ato të organizuara nga Partia Demokratike në opozitë, e që kanë zgjatur jo më shumë se 2-3 orë. Por këto “protesta” nuk kanë mjaftuar për të tërhequr vëmendjen e pushtetit në Tiranë. Protestat e qytetarëve shqiptarë duken si lojë fëmijsh në krahasim me protestat e qytetarëve në Evropën Perëndimore dhe në Shtetet e Bashkuara, ku protestat shpeshherë kanë shkundur sistemin deri në themel dhe kanë realizuar plotësimin e kërkesave të protestuesve, nganjëherë edhe duke detyruar ndryshimin e sistemit politik. Protestat e Martin Luther Kingut për të drejtat e afrikano-amerikanëve në Amerikë shekullin e kaluar, ishin të një natyre biblike dhe reflektuese dhe shembull edhe për situatën aktuale kudo në botë, pa përjashtuar as Shqipërinë. Në protestat e tija, Martin Luther King fliste për vlera morale dhe njerëzore, por dhe për të drejta universale të përbashkëta, për çdo individ dhe për të gjithë popujt kudo, pa marrë parasysh, politikën, racën, fenë ose origjinën etnike të njerzëve. Ndër shqiptarë, dëgjohet shpesh fraza “koha do e bëjë të vetën”, kur është fjala për ndryshime rrënjësore në shoqëri. Por koha, as demokracia nuk presin pafund për zgjidhjen e problemeve të cilës do qoftë shoqëri, është shprehur Dr. Martin Luther Kingu në një prej fjalimeve të tija në mars të vitit 1968. Edhe në Shqipëri, kam dëgjuar zëra që thonë se, po probleme kemi mjaft, por me kohë do shërohen plagët dhe të gjitha problemet e shoqërisë do zgjidhen.

Koha ka thenë Martin Luther King “Është një mit, e ky mit është se koha është neutrale, se ajo mund të përdoret për qëllime konstruktive, por edhe për qëllime shkatërruese.” Justifikimin, se koha do i shërojë të gjitha problemet — forcat e errëta, ka theksuar ai, e kanë përdorur më efektivisht, se forcat e vullnetit të mirë. Koha do ta tregojë, ka thënë ai se, “Do të duhet që ky brez, eventualisht, të pendohet për të bëmat e forcave të errëta – dhe jo vetëm për fjalët dhe veprat e dhunës së tyre – por edhe për heshtjen e tmershme dhe për qëndrimet indiferente të njerëzve vullnet mirë, të cilët rrinë duarkryq”, përballë problemeve me të cilat ballafaqohet shoqëria. Pa punë të rëndë dhe pa përpjekje të vazhdueshme nga njerëzit e vullnetit të mirë, koha në vetvete, bëhet aleate e ngushtë e forcave primitive të stagnimit shoqëror, politik dhe ekonomik, është shprehur Kingu. Duke shtuar se koha për të vepruar është tani që të jemi bashkëpunëtorë të kohës duke qenë të vetëdijshëm se koha është, gjithmonë, e përshtatshme për të bërë mirë, për të bërë atë që duhet bërë — për të mirën e përbashkët. Mungesa e protestave ndaj së keqës së kaluar dhe kësaj aktuale nga qytetarët shqiptarë mund të jetë edhe një krizë ndërgjegjeje jo vetëm politike, por edhe morale se pse shqiptarët të cilët jo vetëm që nuk i shikojnë protestat si një mjet i dobishëm për bërjen e ndryshimeve, por në vend të kësaj preferojnë të presin me durim “kohën” si aleate të tyre dhe jo të angazhohen në protesta, për zgjidhjen e problemeve madhore me të cilat përballet vendi dhe Kombi. Prandaj, qytetarët jo-partiakë shqiptarë, por jo vetëm duhet të jenë të vetdijshëm se koha është gjithmonë e përshtatshme për të protestuar kundër vjedhjes, keq-qeverisjes, padrejtësisë e korrupsionit, për ndryshe, “koha” shumë kollaj bëhet aleate e ngushtë dhe e përhershme e forcave primitive të stagnimit shoqëror, politik dhe ekonomik të një vendi.

GM: Dashuria e Partisë Komuniste, më pas e Partisë së Punës dhe sot e Partisë Socialiste ndaj Serbisë është një romancë pothuajse shekullore! Nga diktatori Enver Hoxha te Fatos Nano dhe Edi Rama. Ky i fundit, ashtu si i pari, gjithnjë ka qenë dhe është më pranë Serbisë së serbëve sesa Kosovës së shqiptarëve. Si e shpjegoni qëndrimin e liderëve të saj, nga Enver Hoxha te Edi Rama, ndaj Beogradit?

FSH: I nderuar, për mua është e vështirë ta kuptoj, prandaj është e pamundur ta shpjegoj. Nuk preferoj të komentoj për këtë fenomen tragjik kombëtar, prej një shekulli ose më shumë, sepse do duhej të përdorja një fjalor e një gjuhë që nuk është në natyrën time. Unë nuk e di se nga vijnë këta njerëz, interesat e kujt përfaqësojnë në marrëdhëniet e tyre të ngushta me Beogradin — në kurriz të interesave dhe të drejtave historike kombëtare dhe çka mendojnë se cilat janë të mirat që mund të vijnë nga Beogradi e Moska përsa u përket interesat kombëtare të shqiptarëve sot dhe në të ardhmen. Uroj që pyetjes tënde i dashur Gëzim t’i përgjigjen, eventualisht, historianët e vërtetë të Kombit me hapjen e arkivave, me kohë. Ndoshta ka ardhur koha që shqiptarët kudo qofshin të kërkojnë shpjegime për qëndrimet e këtyre liderve shqiptarë dhe për marrëdhëniet e tyre me Serbinë

GM: Cili do të ishte mesazhi juaj kryesor për shqiptarët që jetojnë në Shqipëri, duke pasur parasysh sfidat dhe mundësitë e vendit sot? Çfarë do t’u këshillonit në lidhje me të ardhmen e tyre dhe rolin e tyre në zhvillimin e shoqërisë?

FSH: Është një thënie anglisht: “This is the time for e few good men to come to the aid of their country”. Që pak a shumë do të thotë, kjo është koha për disa njerëz të mirë/vullnet mirë, që e duan Atdheun, t’i vijnë në ndihmë vendit të vet. Kjo është koha e përshtatshme dhe e duhur edhe  për Shqipërinë dhe për shqiptarët.  Në qoftë se njeriu nuk ka punë as të ardhura, ai nga ana tjetër nuk ka as jetë, as liri, as perspektivë dhe as mundësinë për të qenë i kënaqur në këtë jetë, është një shprehje tjetër e M. Kingut. Protesta me këmbë e shqiptarëve, duke u larguar nga trojet shqiptare, drejtë emigrimit, nuk është një zgjidhje. Për të shpëtuar veten, familjet e tyre dhe Kombin, shqiptarët duhet të angazhohen në veprime më dramatike, qoftë edhe me protesta, për t’u kujtuar politikanëve të vet, të gjitha ngjyrave e të gjitha partive, ndryshimet e mëdha që ekzistojnë midis premtimeve të bëra gjatë viteve dhe mosrealizimit të premtimeve të dhëna.Për ta bërë të padukshmen të dukshme! Ndërkohë që asgjë nuk do të realizohet drejt zgjidhjes së problemeve me të cilat përballet shoqëria sot, në qoftë se njerëzit vullnetmirë, rrinë duarkryq, përball problemeve madhore ekzistenciale të Kombit, me shpresën se koha, eventualisht, “do e bëjë të vetën”, do t’i zgjidhë problemet. Duke ndjenjur duarkryq, koha bëhet aleate e ngushtë e forcave primitive të stagnimit shoqëror, politik dhe ekonomik, ka thenë Matin L King. Ndërsa unë kam vazhduar të paralajmëroj, me vite tani, se “Demokracia nuk pret”! Shqipëria mbetet, gjithnjë “pjesërisht e lirë”, 35-vite pas shembjes së komunizmit zyrtar.