Dorina Daiu/

Që në rininë e tij, Lef Nosi u përfshi në lëvizjen kombëtare, duke punuar për hapjen e shkollave shqipe, përhapjen e gjuhës, mbledhjen e folklorit dhe publicistikës shqiptare. Ai ishte: drejtues klubesh e shoqërish patriotike; një nga organizatorët kryesorë të Kongresit të Elbasanit (1909); korrespondent i gazetës “Flamuri” të Fan Nolit; botues i gazetës “Tomorri”, të parës gazetë politike e letrare në Elbasan; mbledhës i traditës, dokumenteve dhe folklorit shqiptar, duke krijuar një nga koleksionet më të pasura etnografike; përkrahës i arsimit shqip edhe në periudha kur kjo ishte e rrezikshme politikisht.

Veprimtaria e tij patriotike e çoi disa herë drejt burgimeve nga pushteti osman. Edhe intelektualë të kohës e vlerësonin lart punën e tij, siç dëshmon letra e Kristo Dakos më 1911: “…E di se gjithnjë ke punuar për të mirën e të tjerëve… shpejt do të vijë koha kur shërbimet e tua do të çmohen nga të gjithë.”

Pas shpalljes së Pavarësisë, ai u përfshi në strukturat qeveritare dhe më pas vazhdoi kontributin tij në kulturë, administrim dhe veprime politike. Nosi si pjesë e Regjencës (1943–1944) dhe qëndrimi antikomunist. Me krijimin e Regjencës në vitet 1943–1944, Lef Nosi u zgjodh një nga tre anëtarët e saj. Në këtë periudhë: ai nuk mori pjesë në vendime ushtarake; nuk firmosi urdhra represivë; qëndrimi i tij ishte më shumë administrativ dhe për ruajtjen e rendit shtetëror në një situatë kaotike.

Si politikan me bindje nacionaliste, ai ishte kundër ideologjisë komuniste dhe e njihte mirë rrezikun e bolshevizmit për Shqipërinë, duke e konsideruar atë një model të dështuar e shkatërrimtar për vendin.

Në fund të vitit 1944, kur komunistët po afroheshin drejt marrjes së pushtetit, politikëbërësit e kohës u mblodhën në Shkodër. Nosi mbajti qëndrim kundër largimit jashtë vendit, i udhëhequr nga ideja se Shqipëria nuk duhej braktisur dhe se situata ndërkombëtare mund të ndryshonte. Mosha e tij e thyer, 68 vjeç, e bënte emigrimin edhe më të vështirë.

Arrestimi, procesi gjyqësor dhe dënimi me vdekje (1946)

Lef Nosi u arrestua në fillim të vitit 1946, së bashku me Patër Anton Arapin dhe Maliq Bushatin. Gjyqi i tyre u zhvillua në Tiranë dhe ishte i paracaktuar. Ai refuzoi t’u përgjigjej pyetjeve, duke i quajtur akuzat politike dhe vendimin e gjykatës të vendosur paraprakisht.

Trupi gjykues

Trupi gjykues përbëhej nga persona me formim minimal juridik, të cilët ishin zgjedhur politikisht, kryesuar nga Koçi Xoxe, dhe përbënin një përzierje të funksionarëve komunistë, partizanëve dhe zyrtarëve të sapoemëruar të regjimit.

Akuza kundër Lef Nosit

Akuzat ishin të natyrës politike:

Pjesëmarrje në Regjencën e viteve 1943–1944, e interpretuar si akt kolaboracionist.

Akuzime të përgjithshme për “krime lufte”, “përndjekje të popullsisë”, “vrasje të shqiptarëve”, të pabazuara në asnjë provë konkrete.

Pretendimi se Balli Kombëtar në Elbasan kishte kryer represion, gjë që Nosi e kundërshtoi fort në sallën e gjyqit.

Ai vetë deklaroi:

“Nuk di që Balli Kombëtar të ketë bashkëpunuar me okupatorin… Organizata e Ballit bënte propagandë kundra okupatorit.”

Në dosje nuk ka as dokumente, as dëshmi të rregullta që të implikojnë Lef Nosit në veprime kriminale. Procesi ishte një akt politik i pastër.

Qëllimi i procesit

Qëllimi ishte:

të goditej një nga firmëtarët e Pavarësisë;

të ndërpritej vazhdimësia historike e shtetformimit shqiptar;

të jepej shembulli i terrorit ndaj elitave të vjetra;

të legjitimohej regjimi i ri përmes fabrikimit të armiqve.

Qëndrimi i britanikëve dhe çështja e Margaret Hasluck

Ndryshe nga pritshmëritë e shumë nacionalistëve, britanikët nuk e mbështetën Lef Nosin. Arsyet kryesore ishin:

gjatë luftës, aleatët e zhvendosën mbështetjen nga nacionalistët drejt komunistëve, të cilët shiheshin më efektivë kundër gjermanëve;

kontaktet e tij të hershme me studiuesen britanike Margaret Hasluck, e cila ishte larguar në mënyrë të tensionuar nga Shqipëria dhe nuk gëzonte më mbështetje institucionale në Londër; orientimi i politikës britanike në rajon, i cili nuk përfshinte më ndërhyrje për elitën nacionaliste shqiptare.

Një nga episodet më prekëse është letra që Margaret Hasluck i dërgon Enver Hoxhës, ku e lut ta falë mikun e saj Lef Nosi, duke u ofruar edhe si dëshmitare. Kjo kërkesë u injorua plotësisht.

Lef Nosi përfaqëson një nga figurat më të rëndësishme të historisë shqiptare, i cili nga rilindas, shtetar dhe firmëtar i Pavarësisë, përfundoi viktimë e një procesi politik të manipuluar. Analiza e dosjes së gjyqit dhe materialeve arkivore tregon se: Akuzat ishin politike, të paprovuara dhe të ndërtuara mbi nevoja propagandistike. Procesi nuk respektoi as minimumin e standardeve juridike. Nosi u dënua për identitetin e tij politik, jo për veprime konkrete. Vrasja e tij ishte pjesë e strategjisë për të çmontuar elitën shtetformuese shqiptare dhe për të rishkruar historinë e Shqipërisë. Figura e Lef Nosit mbetet simbol i një brezi që punoi për shtetin dhe kombin shqiptar, por u përball me dënimin politik të një sistemi totalitar që synoi të shkatërronte çdo vlerë të së kaluarës për të ndërtuar mitologjinë e vet ideologjike.

Prof.as.dr. Eris Rusi/

Kushtet historike të fillimit të shek.XX në vendin tonë, ishin specifike dhe të veçanta në funksion të çështjes kombëtare, duke u shoqëruar me përpjekjen që padija dhe varfëria intelektuale e kushtëzuar nga jeta nën perandorinë osmane, të zëvendësohej gradualisht nga një lehtësim i dritshëm i jetës shpirtërore të vendit përmes kulturës dhe letërsisë. Zgjidhja që u bë nga intelektualët dhe krijuesit e kohës, ishte që të orientohej vëmendja tek botimi i periodikëve, tek ringritja e një sensi të brendshëm, fisnik sa dhe njerëzor, për të kulturuar jetën e vendit. Veç në këtë mënyrë, do të arrihej të shihej përtej, do të mund të kapej çdo sinjal rrugëzgjidhje dhe kapërcimi i vështirësive, megjithëse krijimet letrare reflektonin frymën e kohët, ekstremitetin e gjendjes shoqërore shqiptare si dhe mangësitë, vështirësitë apo të metat e kritikueshme të kulturës sonë të frenuar dhe të pazhvilluar si duhej.

Letërsia mori funksionin didaktik, udhërrëfyes dhe përçues të dritës dhe shkëlqimit, drejt viseve të errëta të botë shqiptare, e si një metaforë e jetës, erdhi duke kapur formën e të nevojshmes, të së domosdoshmes në dimensionin e mëvetësisë shqiptare. Aty ku deri dje vonohej të shihej vegimi i trishtë i jetës së fshehur të thellësive, i varfërisë shpirtërore, i barbarisë dhe i zakoneve arkaike, të paqytetëruara, barbare, letërsia nisi të zbulojë dhe të nxjerrë në dritë secilën prej këtyre të metave, duke ofruar edhe pasionin, edhe ndjenjën, edhe lartësimin e të mirës dhe të bukurës në vetvete.

Në këtë pikë, na duhet të përmendim sërish një aksiomë të artit letrar, që fantastikja dhe realiteti nuk janë dy universe paralele dhe të dallueshme nga njëri-tjetri. E aq më shumë nuk mund të shihen si dy botë të kundërta, në një garë se kush do të fitojë në fund. Fantazia e mirëfilltë, në fakt, nuk duhet ta shohim kurrë si një vendstrehim për ata që ndjehen të zhgënjyer nga realiteti. Për krijuesit e kohës, realiteti nuk përmbyllej në vetvete: “i gjithi është këtu…” Përkundrazi, në çdo spirale shprese, shihej mundësia që limitet e realitetit të shtyheshin më tej, kjo falë forcës tunduese të fjalës së shkruar. A nuk kishte vallë terren më të mirë për letërsinë fantastike, sesa Shqipëria e sapo dalë nga një izolim dhe robëri shekullore turke, ende e panjohur, si një tokë e virgjër fantazish, përplot mister për t’u zbuluar në të gjitha sfumaturat dhe luhatjet e saj?

Mund të ngremë si qëndrim faktin që letërsia shqiptare ishte mbrapa ritmit me të cilin ishte zhvilluar letërsia evropiane, e për më tepër ishte e angazhuar në procesin e identitetit kombëtar, ku dhe pavarësia e Shqipërisë edhi shumë më vonë se vendet e tjera ballkanike. Por nga ana tjetër krijuesit e kësaj letërsie kishin kontakt të vazhdueshëm, e njihnin dhe ushqeheshin me atë që ishte letërsi e kohës, evropiane dhe botërore. Përse zgjedhin të mos rrezikojnë sa duhet në terrenin e fantastikes, në përputhje me ndryshimet dhe rrjedhën krejtësisht të re që po merrnin shkollat letrare në Evropë?

Në këtë pikë, mund të sjellim rastin e Lumo Skëndos, i cili ofron interes studimi sidomos me prozat e tij poetike, ku ngrihet imagjinata, përfytyrimi i së mrekullueshmes dhe ndjesia fantastike, por kjo e lokalizuar dhe e jo e përhapur në të gjitha krijimet e përmbledhjes në prozë “Hi dhe shpuzë”

Sikundër shprehet në parathënien e librit studiuesi Nasho Jorgaqi:

“Lumo Skëndo u shfaq në jetën shqiptare në dekadën e fundit të Rilindjes, kur ë qiellin e letërsisë sonë po ngjitej plejada e Faik Konicës, Fan Nolit, Luigj Gurakuqit, Gjergj Fishtës me shokë. Ishte ky brez i ri letrarësh dhe veprimtarësh atdhetarë që duke mos e ndarë artin nga dituritë dhe duke u njohur atyre rolin militant në kauzën e çlirimit të atdheut, synoi dhe punoi për një emancipim të gjithanshëm të jetës shpirtërore të kombit”.

Pra kjo është një përmbledhje e emrave që frymonin letërsinë në fillim të shekullit të XX. angazhimi dhe përpjekjet në rrafshin kombëtar, bëjnë që nga kritika çdo lloj qasje që i largohet këtij prizmi nacionalist, të shikohet si një luhatje e çastit, si një dalje nga rrjedha që duhet të kishte letërsia e kohës, për t’u rikthyer me të shpejtë në reshtin e reales dhe të vërtetësisë ideore të përshkrimit dhe ilustrimit të kohës.

Vijon më tej Nasho Jorgaqi:

“[…]Në këtë aspekt u bënë përpjekje të frytshme për të kapërcyer kufijtë e një letërsie poetike e cila kish krijuar vepra të shkëlqyera, për të dalë në një terren pak a shumë djerrë siç është proza. Duke qenë e një stadi fillestar nga ana artistike, si një prozë diturake-historike-publicistike, me vlera njohëse dhe edukative, ajo nuk i përmbushte nevojat e një letërsie kombëtare siç ndodhte me poezinë shqipe bashkëkohore”.

Në një farë mënyre njihet dobësia miturake e prozës shqiptare në fillimet e saj, për të patur një identitet të mirëpërcaktuar që në publikimet e para. Mund të mos jemi dakord me përcaktimin “terren i djerrë”, referuar prozës në tërësinë e saj, meqenëse emocionet e përftuara, fantazia, por dhe kombinimi i retorikës metaforike në rastin e prozave poetike, jo vetëm që nuk na ofron modele të rëndomta e të varfra në formë dhe përmbajtje, por më së shumti na bën të hamendësojmë se përse nuk u rrezikua më tepër në zgjerimin e këtyre formave të prozës poetike, në krijime më të plota dhe të guximshme.

“Hi dhe shpuzë” përmban 15 proza poetike, 2 novela dhe gjashtë kujtime, të shkruara brenda një periudhe gjashtëmbëdhjetë vjeçare. Prozat poetike i përkasin kryesisht kohës së rinisë së autorit, i cili ishte mbrujtur me frymën e të qenit larg Shqipërisë (Lumo Skëndo u largua nga Shqipëria tre vjeç dhe u rikthye në moshën 29 vjeçare).

Pra ka një rrugëtim emotiv që lidhet edhe me impulsin, përfytyrimin dhe ndjesinë e përshpejtuar të një moshë kur gjithçka është e mundur. Përtej sfondit patriotik, në do të ndalemi te proza “Plaku i Ylynecit”:

“Plaku i Ylynecit është një tregim alegorik me prirje të qarta filozofike që i paraqet lexuesit për të nxjerrë kuptimin konkret dhe idetë që rreh të japë autori[…] ai pothuajse nuk ka subjekt. Gjithë ajo që zhvillohet para të hapet si një tablo sa reale aq dhe ireale, sa e vërtetë aq dhe fantastike. Edhe pse bëhet fjalë për një vend të njohur të Shqipërisë së jugut, siç është shkëmbi i Ylynecit, ajo shënon vetëm pikënisjen, lokalizimin formal të ngjarjes që shtjellohet më pas.”

Cilët elementë të letërsisë fantastike mund të dallojmë në këtë rrëfim? Sabri Hamiti në “Letërsia moderne shqiptare” gjen një Shqipëri reale dhe ideale të autorit. Plaku i Ylynecit “rrok temën e Shqipërisë,po tani në ballafaqim me tiraninë e kohës dhe të përjetësisë; nuk ka vetëm identifikim me dashurinë atdhetare, por dhe me drojën. Kërkuesi i së vërtetës, këtu autori, njeh dhe shpalos mjediset reale; ndërsa plaku që është koha, shpalos një realitet të vetin të përhershëm dhe agresiv. Fjalët e Plakut (Kohës) e shpien dëshmitarin nga realja në pamjet fantazmagorike të botëve që ndahen me një teh: në një anë katastrofa njerëzore, ndërsa në anën tjetër lulëzimi i jetës. Ferri e Parajsa”.

Ngjarja hapet me një panoramë të rrallë e të bukur të natyrës shqiptare, përballë së cilës narratori harron të flasë dhe magjepset nga hijeshia që lodron në vështrimin e tij:

“[…]kur arritmë ne ur’ e Ilias Lamesë, pa dashur qëndrova: më dukesh se e kisha përpara meje një prej ato tabllove të rralla të moçme që figurojnë me një pamje piktoreske.[…]Edhe shikova, dhe prapë e shikova ujët e thellë më të mëngjër, urën e vogël anë lumit dhe grykën e gjerë më të djathtë.”

Ky përshkrim ilustron përshtypjen e thellë që natyra lë tek njeriu, edhe në kushtet e një realizmi të imtësishëm, magjepsja mund të vijë papritmas nga pamjet që shfaqen përpara syve të udhëtarit. Momenti kur nis e valëzohet realja me irealen, akoma nuk ka mbërritur, por kemi një përshkallëzim rritës të emocionit, të misterit dhe të asaj pritshmërie që ka nevojë për një përgjigje, kjo e dhënë përmes ndryshimit të sfondit dhe panoramës që sa vjen e bëhet me e ngushtë, më e mistershme, gati-gati e frikshme:

“[…]dhe udha po gjarpëronte, herë tërthor, herë më të djathtë, herë më të mëngjër, herë thikë, këmbët duke u rëndësuar gjithnjë”.

Në pjesën teorike të punimit, treguam që thelbi i thelbi i fantastikes qëndron në veçantinë e hezitimit ndërmjet të çuditshmes dhe të mrekullueshmes, i provuar nga një qenie e cila njeh vetëm ligjet natyrale përballë një ngjarjeje në dukje të mbinatyrshme. Kalimtare, fantastikja ekziston vetëm në hapësirën e shkurtër të këtij hezitimi,i cili shfaq papritur, por aq natyrshëm sa nuk a vend për habi dhe ngjarja fantastike trajtohet si të ishte njëlloj e mirëfilltë me realitetin. Ndaj, fillimisht, autori na jep realen që ngjason me të mrekullueshmen, aq e veçantë dhe e paimitueshme ngjan:

“Pranë mejë një mur i gurtë, si i bërë prej njerëz të një tjatër kohe,të një tjatër botë[…]përpara meje ishte shkëmbi i Ylynecit! Një pirg i trashë, i madh, madhështor, me një bukuri t’egër e të çuditshme.”

Dhe papritmas ndodh kthesa fantastike, e cila bën që të shtangë dhe të hezitojë veç për një çast protagonisti, pastaj duke e marrë për të mirëqenë atë që po sheh, i bën vetes pyetje nga më të zakonshmet dhe normalet:

“Përnjëherësh shkëmbi u hap dhe goj’ e zez’ e një dere mbeti e çelur. S’dinja ku isha, kisha mbetur në habi, kur një plak doli nga shkëmbi. Kish mjekër të bardhë si dëborë mali, syt’e kaltër si ujët e Vjosës. Sa vjeç do qe? A ish gjashtëdhjetë, nëntëdhjetë apo njëqind? Apo dyzetë? Se nën flokë të bardhë, kish fytyrën e një djaloshi, plot shpirt e shëndet në faqet e tij.

Si një nga tiparet e fantastikes në letërsi, kemi ndërprerjen e koherencës universale, nga një ngjarje e paparashikueshme dhe e papritur që depërton në tekst. Na mundësohet të shohim botën e mundshme, pasi kemi kaluar shtegun e botës reale dhe kjo në vend që të shkaktojë çoroditje tek lexuesi, i jep tekstit shumësi kuptimesh dhe interpretimesh. Personazhi i mbinatyrshëm prezantohet si të jetë një nga njerëzit e zakonshëm të kësaj bote, është me një gjallëri natyrale dhe zgjat dorën të shtrëngojë përzemërsisht protagonistin. Kjo e zbut habinë, e mbulon mahnitjen, por njëkohësisht vë përballë botën reale dhe botën e mundshme si simetri e jetës dhe e vdekjes:

“[…] Edhe nga fundi i napës pashë këmbët e çelnikta – po të vogla e të bukura – të plakut, me thonj prej rame! Më dukesh se ëndërronja, po s’isha fare i çuditur. – Ç’ka aty brenda? – pyeta. – Do të shohësh? Eja!

Edhe më zuri për dore: m’u duk se një frymë, një dredhje gjallimi më rendi në dejet. Kur u qasmë te dera një mjegull e errët, një tym i hidhur më zuri sytë dhe më dogji gurmazë. Po plaku më preku me dorë, dhe atë çast m’u kthjelluan sytë. Vështrova dhe pashë gjëra të tmerruara! Poshtë, atje poshtë, fare thellë, shkëmbit kish një shpellë të gjerë, të hapur si një gojë skëterre.[…] Një pluhur i mugët po mbulonte këtë shpellë të vdekjes dhe mbi një kullë gjysmë të rrëzuar pashë një huruvejkë me sy të mëdhenj të rrumbullaktë. Plaku më tha: “Kanë rrojtur, tani më s’janë.”

Ajo çka shfaqet para syve të protagonistit është një ilustrim i nëndheshëm i botës së përtejme, i të humburës, i së shkuarës, i të djeshmes së afërt dhe të largët. Është kujtim dhe përjetësi, pluhur dhe harresë, por edhe vendqëndrim për të mbledhur mendimet e për të nxjerrë uniken e çdo jete mbi tokë.

Jemi brenda një rrëfimi të mirëfilltë fantastik, e në vijim shohim se respektohen edhe disa elementë të tjerë të hulumtimit fantastik:

kushtëzimi sensorial, emotiv dhe intelektual përballë fenomeneve të pashpjegueshme;

përkohësia dhe përjetësia nën petkun e fatit dhe fatalitetit;

çkodimi i domethënieve tokësore dhe hyjnore

hezitimi ndërmjet një shpjegimi racional e realist dhe pranimit të mbinatyrshmes

Në lidhje me kushtëzimin sensorial dhe emotiv, ne e shohim se si pushtohet krejtësisht arsyeja dhe racionalja e protagonistit nga shfaqja e papritur e personazhit misterioz nga brenda shkëmbit. Gjithçka që ai flet ngjan me një kumt, është një e vërtetë e madhe, si një orakull lashtësish plaku vjen që të zbulojë të vërtetën e këtij vendi dhe të këtyre njerëzve.

Së dyti, pamja e ofruar është therëse, gati surrealiste, por njëherazi e tmerrshme, e hidhur dhe cinike: jeta që shkon e nuk kthehet më pas, pluhuri që zë pluhurin dhe ekzistenca që rrokullisen në honet e thepisura të së djeshmes. A nuk është ky vizioni universal i mënyrës si shkojnë gjërat në këtë botë? A nuk ndodhemi përballë shfaqjes krejt papritur të Hadesit të nëndheshëm, të nëntokës Danteske, ku përzjehen dhe ngatërrohen e shkuara e patjetërsuar, me të tashmen e pasigurt?

E gjithë kjo atmosferë e tensionuar, nxit më tepër depërtimin në brendinë e tekstit. E pashpjegueshmja merr zanafillën nga mistikja e përjetësisë.

2.7.1 Realizmi i mrekullueshëm si pararendës i realizmit magjik

Është e nevojshme të shpjegohet dhe të zbërthehet kuptimi i kësaj situate të mbinatyrshme, të realizohet një lloj dekodifikimi i domethënies hyjnore dhe tokësore të fjalëve të plakut të Ylynecit. Simetria është e gjithëpranishme në tekst, krahas të shkuarës, të vdekurës dhe të harruarës, lartohet jeta, qielli i së nesërmes dhe njerëzit që frymojnë të mbushur me energji. Në këtë gjendje, ndërmjet reales dhe ireales, mes përhumbjes në ëndërrim dhe zgjimit të mprehtë të asaj çka ofron vështrimi, realizohet edhe vizioni simbolik, që përfytyrohet nga ana e protagonistit përmes prekjes së lehtë nga ana e plakut në ballin e tij:

“[…]Shikoje!- dhe më preku me dorë në ballët. Një djepe e vogël me një foshnjë të bukur. Foshnja sapo ishte zgjuar nga gjumi dhe kish hapur syçkat e bukur si dy këngoj të çkëlqyer; një dorë të butë dhe të kuqe si trëndafil, e kish shpënë në gojë.

-A po sheh? – më pyeti Plaku. Edhe mbi djep, në krye të foshnjës, këndova me shkronja të çuditshme SH.Q.I.P.R.I.J.A.”

Gjithçka përreth ngjan e gjallë dhe reale e mund të preket dhe të ndjehet si e tillë, e megjithatë nuk të shqitet ndjesia që jemi brenda një ëndrre, e cila flet dhe bën orakullin e së nesërmes. Edhe në këtë rast, ne kemi të respektuar një parim tjetër të fantastikes: hezitimin ndërmjet një shpjegimi racional dhe realist dhe pranimit të së mbinatyrshmes. Nëse realja është ajo çka dimë, si kanë qenë dhe janë zhvilluar ngjarjet prapa në kohë, po a e mundur dhe jo kompromentuese është edhe e ardhmja, që misterin e saj kërkon ta zbulojë me finesën e dredhive, të plakut që krijon vizionet e agimit në mendjen e protagonistit.

Çka nuk mungon, në këtë prozë, është tipari identifikues i fantastikes klasike të Tetëqindtës, tmerri që e përshkon protagonistin në një moment kur gjërat ngjajnë të qeta, në aparencë, pastaj ndryshojnë krejtësisht duke shkaktuar thyerjen e ekuilibrave të mëparshëm. Jo vetëm kaq, por kjo prishje e ekuilibrit shoqërohet edhe me një metamorfozë, pra me një ndryshim të personazhit tjetër në tekst, e s’ka si të mos na bëjë përshtypje trajtimi me mjeshtëri i këtyre mjeteve të letërsisë fantastike, nga ana e autorit:

“Shikova plakun me mirënjohje: fytyra e tij m’u duk me një ëmbëlsi të pafundme dhe plot pafajësi, si fytyr’ e kësaj foshnjeje. Edhe leshrat e mjekr’ e bardhë i bënte një brerore të ndritsh, e saj fytyre dhe atyre syve plot mirësi.

Po, o tmerr! Ahere vura re se djepja ish vënë mbi një mur të hollë si kartë, si presë brisku.[…] Edhe Plaku më shikoi me sy t’ashpër e të ftohtë: përnjëherësh ish zhdukur ëmbëlsi e tij dhe tani kish marrë një fytyrë të keqe e të ngrirë; ahere i vura re se edhe dor’e tij që më dërrmonte krahun, ajo dorë që më ish dukur aq e bukur dhe e butë, ish prej guri dhe e ftohtë.”

Simbolika e Shqipërisë që materializohet tek fëmija i vogël i përkundur në djep, hapësira e ndërmjetme midis reales dhe fantastikes, mundëson që të bashkëjetojë bota reale me botën e fiksionit. Ajo çka e zbeh dhe e ngadalëson rrëfimin deri në fund, megjithatë, është zbulimi i një pjese të enigmës: plaku misterioz është vetë Koha, që rrjedh në mënyrë të pandalshme, që nuk njeh hapësirë dhe është ciklike, që ka lindur me botën e do të vazhdojë pas saj. Ajo që mbetet, është misteri i foshnjës së vogël, i vendit të porsa dalë nën dritën e pavarësisë, që e pret një fat sa misterioz, aq edhe i padepërtueshëm.

Në prezantimin final të plakut të Ylynecit, ne shohim të pështjellohen dhe të tjetërsohen në forma dhe me emra të ndryshëm, universi, koha, hapësira, nga legjionet e njëtrajtshme e të paidentifikueshme romake, deri në personazhet e përveçëm historikë si Ali pashë Tepelena apo Tafil Buzi. Kjo bashkëjetesë është sa interesante, aq dhe fantastike. Plaku-Kohë e krahason veten me lumin Vjosë, e ujërat e lumit janë si rrjedha e kohës, asnjëherë e njëtrajtshme, me misterin e futur thellë brenda saj.

Me interes, në rastin e Lumo Skëndos, na duket pikëpyetja e madhe se përse autori nuk përzgjedh të vazhdojë të shkruajë këtë lloj letërsie, që i shkon për shtat stilit dhe imagjinatës krijuese të tij? Edhe lexuesi më dashamirës, e humbet nëse vihet përballë një situate e cila e thyen paktin e leximit dhe koherencës e botës së mundshme të rrëfyer në tekst. Themi, me të drejtë, që më e rëndësishme se raporti midis fantastikes dhe binomit reale-ireale, na duket përshtatja e lexuesit, pranimi i ngjarjes së pamundur, fantastike, duke u ndjerë këtë të fundit si diçka që zgjatet tej normales, mund të jetë deri vijim i mëtejshëm i realitetit, por pa shkaktuar trazim apo habi të thellë.

Lexuesi i sotëm mund ta gjejë plotësisht komod vetëm në këtë lloj rrugëtimi letrar, tek shembujt e ofruar më lart. Në paraqitjen e botëve hibride, të pandara me vijë kufizuese midis reales dhe ireales, ku bota onirike ngrihet si një pështjellim metaforik i protagonist, fantastikja përvetësohet dhe ndjehet si e natyrshme e në harmoni me tekstin. Edhe kur është e detyruar që ngjarjet të zbardhen nën dritën e reales, kontradikta e brendshme e tekstit, që pasqyron trajta të fantastikes, e bën të gjallë dhe tërheqës deri në fund procesin e leximit. Sikundër mundëm të shohim, në rastin e Lumo Skëndos, jo vetëm autorët e periudhës mundeshin të krijonin sipas modelit bashkëkohës të fantastikes, por shfrytëzonin në maksimum potencialin gjuhësor dhe imagjinar të tyre, në krijimin e një lloji rrëfimi, të ri, por njëherësh dhe të lashtë sa letërsia, që përfshihej brenda fantastikes si mënyrë letrare.

Frano Kulli/

Në përvjetorin e Pavarësisë

Hilë Mosi nuk është firmëtar i dokumentit të shpalljes së pavarësisë; ato ditë të vjeshtës së tretë të vitit 1912, ai gjindej në mërgim, në Austri. Nga Trieste e Italisë, së bashku me disa patriotë të tjerë, ato ditë, më 7 dhjetor të atij viti i dërgojnë një telegram Qeverisë së Vlorës dhe kryetarit të saj, Ismail Qemalit, për këtë fitore historike të ëndërruar prej kohësh prej atdhetarëve dhe popullit shqiptar. Ai vlerëson si faktor të dorës së parë unitetin kombëtar për përparimin dhe të ardhmen e Shqipërisë: “Urojmë të gjithëve unitet të plotë; që është e vetmja bazë e së ardhmes së atdheut”, perifrazon një pjesë teksti e këtij telegrami.

Por Hilë Mosi, i ka prí megjith veprimin e vet atdhetar aktit solemn, që ndryshoi për së pari gjendjen politike të dheut të vet, Shqipërisë sonë, duke e mëvetsuar mbas pesë shekujsh robërie e duke e shpallë të mosvarme përgjithmonë prej Perandorisë osmane. Rreth moshës 17 vjeçare (1902-1903) shkoi në Austri, në qytetin Klagenfurt, ku vazhdoi studimet për mësuesi në shkollën e mesme normale të këtij qyteti deri në vitin 1908. Gjatë viteve të qëndrimit në Austri u përfshi në lëvizjen patriotike e kulturore të të mërgimtarëve shqiptarë. Duke shfrytëzuar me kujdes lëshimet e Austro-Hungarisë, e cila synonte që ta orientonte këtë lëvizje të gjerë në shërbim të politikës së saj ekspansioniste në Ballkan e në Shqipëri, së bashku me studéntë të tjerë shqiptarë, themeloi shoqërinë patriotike “Liria”. Më vonë kjo shoqëri mori dhe karakter letrar.

Duke filluar nga 27 dhjetori i vitit 1904, ajo u emërua shoqëria letrare “Dija”. Kjo shoqëri vazhdoi ta rrisë e ta zgjerojë veprimtarinë aq, sa brenda një viti e gjysmë krijoi tetë degë nëpër qendra të tjera të kolonive shqiptare. Hilë Mosi ishte nga anëtarët më aktivë dhe sekretar i saj. Për dy vjet radhazi (1906-1908) drejtoi kalendarin e shoqërisë dhe shkrimet letrare e publicistike ia jep këtij organi. Në këto vite bashkëpunon me revista e gazeta të njohura, si me revistën «Albania», «Drita» e Sofjes, “Коrbi” e Bostonit, «L’Albanie» e D. Himës, “Shqipëria” e M. Duçit, “Liria” e Selanikut, “Vllaznija” e Vjenës e mjaft organe të tjera.

Hilë Mosi shkon në Stamboll, do të bashkëpunonin me njëri-tjetrin. Kur u kthye në atdhe arriti, brenda një kohë të shkurtër, të themelojë shoqërinë «Gegnia». Si përfaqësues i saj, mori pjesë në Kongresin e Manastirit (1908).

Ndër 50 delegatë të atij kongresi, 38 prej të cilëve ishin me të drejtë vote, Hilë Mosi u zgjodh sekretar i kongresit. Në vitin 1909 është sekretar i klubit “Bashkimi”. Po atë vit, në bashkëpunim me patriotët Luigj Gurakuqi dhe Bajram Curri, themeloi shoqninë sportive “Vllaznia”. U zgjodh kryetar i saj dhe bashkëpunoi me bashkëpunëtorë të vyer si Sali Nivica, Mati Logoreci dhe Kel Marubi. “Vllaznia u bë vatër e ngrohtë e idealeve për çlirim kombëtar. Po këtë vit merr përsëri rrugët e mërgimit. Në Stamboll ndihmon kryengritjen e armatosur që përgatitej të shpërthente në Shqipëri. Gazeta “Shqiptari”, që nxori së bashku me Dervish Himën, botohej gjysma shqip e gjysma turqisht. Këtu botoi vjersha e artikuj, nga më të mirët e krijimtarisë së tij.

Aso kohe gjen mundësitë dhe boton në Selanik, me ndihmën e shqiptarëve të mërguar, librin e tij të parë me vjersha patriotike e këngë të çetave të Rilindjes, të titulluar «Kanga shqype» (1909). Ky libër i vogël pati mjaft jehonë, jo vetëm në qarqet e njezve të lexuar, por qarkulloi edhe si letërsi orale. Fryma patriotike e vjershave dhe stili i qartë e i thjeshtë i bëri popullore, aq sa shumë prej tyre u kënduan nga çetat kryengritëse të Rilindjes.Fort i gjallë e aktiv, si në rininë e herëshme, edhe gjatë viteve 1910-1911, që shënojnë edhe parathënien e Pavarësisë është përherë në lëvizje. Përsëri në Stamboll, në Sofje, në Cetinë e Kotorr, në Kosovë e në kolonitë shqiptare të Ballkanit, kudo ku shpërthenin shkëndija të lëvizjes kombëtare, kudo ku ziente llava e kryengritjes së armatosur apo organizoheshin mbledhje patriotike.

Pjesëmrrës me armë në në kryengritjen e Makësisë së Madhe (1909-1912) , bashkë me Gurakuqin e Risto Siliqin gjindet në prijësinë e saj. Kauza e lëvizjes atdhetare për pavarësi i kishte përbashkuar atdhetarët të cilët kishin marrë në dorë fatet e kombit të tyre, ngado të ndodheshin, brenda dheut të vet a në koloninë jashtë. “M’duket sikur e kam para syve udhëtimin qi bame bashkë me të ndjemin – citon ai në fjalën e përmortëshme që ai mbajti në varrimin e patriotit Pandeli Cale, në verë të vjetit 1910 – duke u nisë së bashku nga Sofja për të marrë pjesë, ai në kryengritjen e Shqipnisë së Jugut dhe unë në atë të Malësisë së Shkodrës. Detyra që kishim marrë përsipër ishte shumë ma e rëndë, por shpresat i kishim shumë të gjalla, se në një kohë të shkurtë andrra jonë: “Lirija e Shqipënisë” do të realizohej.

Në vitet e Luftës së Parë Botërore, ngjarjet e së cilës i përjetoi në atdhe, merr pjesë në mitingje, protesta, në rezistencën dhe luftën kundër pushtuesve dhe lufton раzaret e të huajve në kurriz të Shqipërisë. Nga fundi i janarit të 1915 riorganizohet në Shkodër klubi «Lidhja kombëtare». Bën përpjekje për thirrjen e një kongresi, i cili të formonte një qeveri të përkohshme, ku të përfaqësohej i gjithë vendi, kongres që nuk arriti të mbahej. Pushtimi i Shkodrës, më 27 qershor 1915, nga Mali i Zi krahas vështirësive që shkaktoi, në gjendjen e рорullit, solli edhe arrestimin e Hilë Mosit, Gurakuqit, Aqif Pashës e R. Siliqit me urdhër të gjeneralit Veshoviç. Pas disa ditësh arrestimi dhe mbajtjeje në burgun e Shkodrës, internohen në Mal të Zi. Kthehet në qytetin e lindjes, mbas shtatë muаjsh. Tashti në Shkodër kishin mërrijt austro-hungarezët. Në rrethanat e reja, bashkëpunëtor dhe nën drejtimin e Gurakuqit, iu kushtua zhvillimin të arsimit dhe të shkollës shqipe. Mori pjesë në “Komisinë Letrare” të themeluar me 1 shtator 1916 nga: Luigj Gurakuqi, At Gjergj Fishta, Sotir Peci, Dom Ndre Mjeda, Mati Logoreci dhe At Ambroz Marlaskaj. Bashkë me pesëmarrës dhe të ftuar të tjerë në mbledhjet e mëvonshme dr. Gjergj Pekmezi , Hilë Mosi , Anton Paluca , Hafiz Ali Korça , Aleksandër Xhuvani , albanologu Maksimilian Lambertz , albanologu slloven Rajko Nahtigal , Emzot Vinçens Prendushi , Sali Nivica , Josif Haxhimima dhe Luigj Naraçi.

Me 1920-tën merr pjesë në Kongresin e Lushnjes. Zgjidhet senator e sekretar i senatit (Këshilli Kombëtar) që njihet si parlamenti i parë shqiptar. Në jetën parlamentare Hilë Mosi do të rreshtohet mе ороzitën demokratike të kryesuar nga Noli e Gurakuqi. Përfaqëson me dinjitet interesat e vendit në kanecelaritë diplomatike të Europës. Bën pjesë në Komisionin Ndërkombëtar për Zgjidhjen e Çështjeve Kufitare (1920-1921), është pjesëtar i delegacionit shqiptar në Konferencën e Gjenevës më 1920, ku Shqipëria pranohet anëtare e Lidhjes së Kombeve. Në një telegram që Noli i dërgon Hilë Mosit me të rast shprehet me entuziazëm për bashkëpunimin e tyre të frytshëm gjatë ditëve që qëndruan në Gjenevë.

I dashur shok:

Në kohën e fitimit, unë kujtoj gjithmonë shokët e mi, shokët e luftës, të cilët kanë marrë pjesë me të gjitha fuqitë e tyne. Ju kini luftuem me mue ndër do rasa të vështira, pa u thyem prej lodhmënive, të cilat do të kishin rrëxuem të tjerë njerëz ma pak të fortë se ju. Tjeni i siguruem se ju i kini fituem meritimet e atdheut, i cili dot’jetë mirënjoftës për fitimin e bamun n’emën të tij es për të cilin nji pjesë e gjanë u takon edhe juve. Unë… ju falënderoj për bashkveprimin e juej në kohë të misjonit tonë historik.

Shumë miqësisht, Fan Noli d.v.

* * *

Po, a e terratisë atdhetarinë vezulluese të poetit, ajo që njihet edhe si “Gabove Hilë” ? “Letër e hapun zotni Hilë Mosit” në 1932-shin, e hartuar nga At Gjergj Fishta dhe që në thelb ka qortimin përreth qëndrimit dhe trajtimit që Ministria e Arsimit e drejtuar aso kohe prej Mosit u bën shkollave fetare ? Kjo kishte me qenë temë e një trajtese më të të përimtë, që gjithëherë ka vend e rend. Veçse jo këto ditë.

Çelo Hoxha/

Rregulli kërkon që në zyrat e administratës në Shqipëri vendoset një protret standrad i presidentit të republikës. Ky rregull u shkel më 2013, kur morën pushtetin socialistët. Kryeministri socialist, Edi Rama, nuk e pëlqente presidentin e atëhershëm, Bujar Nishani (2012-2017), i dalë nga radhët partisë kundërshtare të kryeministrit, Partisë Demokratike, dhe vendosi që protretin e presidentit në zyrën e kryeeministrit ta zëvendësonte me një portret në pikturë të kryeministrit të parë të Shqipërisë, Ismail bej Vlorës.

Kur u pyet më vonë, nga një gazetar, se kush ishte personi në pikturë në zyrën e tij, ai u përgjigj me humor: “Ismail Qemali. Është gjyshi im, nuk e shikon ngjashmërinë?” Po shakaja e tij nuk është aq e pafajshme, po të kemi parasysh që qysh kur u bë kryeministri Rama ka mbajtur një mjekërr të shkurtër si ajo e Ismail beut dhe, duke e pasur të thinjur nga natyra, megjithëse është shumë më i ri nga Ismail beu ishte në detyrë, nuk është krejt e përjashtueshme mundësia që referenca me babain e kombit të jetë apel i tij për respekt historik.

Sidoqoftë, fakti që prishet një rregull, i cili tregon mungesë respekti për kushtetutën dhe hierarkinë institucionale dhe, për të kompesuar nivelin e ulët etik përdoret vlerësimi i shtirur për themeluesin e shtetit shqiptar, është, në fakt, me figurën historike më të rëndësishme të shtetit. Kjo nuk është hera e parë që drejtuesit e shtetit shqiptar tregojnë mungesë respketi Ismail bej Vlorën.

Djali i vogël i Ismail beut, Qamili, i cili ishte gjallë dhe jetoi në Shqipëri edhe pasi morën pushtetin komunsitët, iu nënshtrua represionit politik si gjithë patriotët e tjerë me kontribute historike personale apo familjare. Sipas kujtimeve të familjarëve, në fillim të vitit 1945, Qamilin e thirri në takim Mehmet Shehu, asokohe një nga autoritet ushtarake më të larta dhe më të njohura, i cili i tha se e kishte thirrur për t’i marrë mendim, “si djali i Ismail Qemal Vlorës”. Arsyeja e vërtetë ishte t’i kërkonte mbështeshtjen për regjimin që Shehu, shokët e tij dhe jugosllavët po instalonin në Shqipëri. Qamil Vlora iu përgjigj, kujton nusja e djalit të tij: “Në do të dish mendimin tim, unë po të them se mjaft u vranë shqiptarët me njeri tjetrin, prandaj mos bëni më gjakderdhje, mos vrisni më”.

Jo shumë më vonë, Qamili Vlora u arrestua dhe u dënua me burg pikërisht ngaqë ishte djali i Ismail beut. Në letra e gjykatës padyshim që ka akuzë të shtitur.

Në Fjalorin Enciklopedik të Viktimave të Terrorit Komunist, vëllimi 8, botim i Institutit të Studimeve për Krimet dhe Pasojat e Komunizmit në Shqipëri, Qamil Vlora është prezantuar kështu:

“Qamil Ismail Vlora: Diplomat. Djali i themeluesit të shtetit shqiptar, Ismail bej Vlorës Qemalit. Lindi në Stamboll, më 1895. Shkollimin fillestar e kreu në Stamboll, ndërsa atë të mesëm dhe të lartë në Nicë, Francë. Pas vdekjes së të atit (1919) në Itali, u kthye në Vlorë; më 1921, u zgjodh kryetar i Federatës Atdheu, dega e Vlorës. Më 1923, u vendos në Tiranë, u emërua sekretar i nivelit të tretë në Ministrinë e Jashtme; më 1925 u emërua Sekretar i Parë i MPJ. Për një kohë të shkurtër u emërua Kryekonsull në Selanik dhe zëvendës/drejtor administrativ i asaj Ministrie. Në gusht të vitit 1932 u akuzua të bënte pjesë në «Organizatën e Fshehtë të Vlorës»; u largua nga Shqipëria, së bashku me familjen, dhe u vendos në Francë. U kthye në atdhe më 1939 dhe u emërua anëtar i Këshillit të Shtetit. Në tetor 1943 u zgjodh deputet i Vlorës në Asamblenë Kushtetuese. Pas ardhjes në pushtet të regjimit diktatorial komunist, duke mos pranuar bashkëpunimin me ta u dënua me burg më 1946. Vdiq më 1950.”

Themeluesi i shtetit shqiptar quhej Ismail Vlora, por komunistët nuk e thirrën kur në emrin e tij origjinal. Ata e thirrën atë sipas traditës osmane, duke i vendosur për mbiemër emrin e babait. Ky ndryshim në emrin e babait të shtetit shqiptar hiqte çdo referencë me shkëlqimin e familjes së shquar të Vlorajve, prej së cilës kishin dalë dhe drejtues të perandorisë.

Më 1962, me rastin e 50 vjetorit të Pavarësisë së Shqipërisë, në njërën nga gazetat regjimit (besoj se ishte Zëri i Popullit), u botua një shkrim artikull i shkurtër, ku flitej se si një karrocier kishte çuar Ismail beun nga Durrësi në Vlorë për të ngritur flamurin e Pavarësisë. Asociimi i Ismailit beut me karrocierin ishte denigrim për ngjarjen dhe personazhin, pavarësisht qëllimit fillestar të artikullit. Zbritja e Ismail beut në Durrës dhe udhëtimi i tij në Vlorë është i dokumentuar, kujtimet e drejtuesit të delegacionit të pritjes, Qemal Karaosmani, janë botuar më 1937 në gazetë. Pritja dhe shoqërimi që iu bë delegacionit të Ismail beut ishte madhështore. Qemal Karaosmani, ashtu si Ismail beu, është firmëtar i Deklaratës së Pavarësisë.

Për shkak të paragjykimeve klasore ideologjike, artikulli për karrocierin synonte të fshinte nga historia personazhet historike reale sepse përfaqësonin klasën e pasur dhe me pushtet, dhe ta zëvendësonte me personazhe nga ajo që e quanin “vegjëlia”. E veërteta historike është se nuk kishte karrocier në Shqipëri, asokohe e gjithë kohën, që të organizonte udhëtimin e një delegacioni aq të madh e të shquar, sepse nuk kishin as kontaktet dhe as burimet e nevojshme. Ne e dimë tashmë, se delegacioni u mirëprit nga familjet e pasura, si konaku i Dervish Biçakut në Lushnjë, i cili kishte burime ekonomike të mjaftueshme. Ka qenë traditë në Shqipëri, në kohërat që nuk ishte e përhapur kultura e hoteleve, që udhëtarët të bujtnin te familjet e kamura e zonës dhe ata i mbanin dyert të hapura.

Gjatë regjimit komunist, sidomos në vitet e para, kur ishte i dehur nga fryma jugoslllave, goditja e themeluesve të shtetit shqiptar ishte vijë politike. Lef Nosi u ekzekutua, shumë të tjerë ikën jashtë Shqipërisë për të mos pasur fatin e Lef Nosit, disa të tjerëve, të cilët nuk jetonin më, iu goditën familjet.

Ndërsa ne që shkruajmë sot nuk bëjmë gjë, veç shohim se asnjë lloj persekutimi, gënjeshtre apo falsifikimi nuk mund t’i zhvleftësojë përgjithmonë ata që kur patën radhën të dilnin në skenë qëndruan në anën e duhur të historisë.

Ky artikull është botuar dhe në revistën Shenja, nëntor 2025, Shkup.

Besnik Fishta/

“Gastronomia nuk është thjesht arti i të ushqyerit, por një mënyrë për të ruajtur shpirtin e një kombi”

Filatelia e shekullit XXI po përjeton një rilindje tematike. Nga një pasion që dikur përqendrohej në historinë, monumentet apo figurat shtetërore, ajo është shndërruar në një pasqyrë të gjallë të identitetit kulturor dhe estetik të kombeve. Sot, përmes një pullë poste, nuk përcillet më vetëm një simbol zyrtar, por edhe si perceptim i shpirtit të përditshëm të popullit. Në këtë mozaik të ri tematikash filatelike, gastronomia është shfaqur si një nga fushat më njerëzore dhe nje trend i filatelisë bashkëkohore.

Vrojtimi i pullave postare ka diçka magjike në vetvete. Ato që paraqesin florën, faunën, sportin apo teknologjinë ngjallin një kënaqësi qe lidhet me moshen apo deshirat individuale te individeve te ndryshem. Por, kur syri ndalet te tematika e gastronomisë, ndjesia ndryshon,sepse ndodh qe vështrimi nuk kalon më sipërfaqshëm por ai ndalet, thellohet, kërkon, sikur të donte të ndiente aromën që fshihet pas ngjyrave. Në fytyrën e shikuesit lexohen emocione të tjera, një lloj përhumbjeje e ëmbël, një adhurim i heshtur për imazhin që e ngacmon. Shumë psikologë e shpjegojnë këtë me faktin se ndjesitë e shijes dhe ato të pamjes janë më të lidhurat në përvojën njerëzore, bashkimi i tyre krijon një harmoni të rrallë, ku kujtesa, ndjenja dhe estetika përzihen në një unitet që ngjall kënaqësi të thellë. Ndoshta prandaj, përballë pullave që i kushtohen gastronomisë, njeriu nuk sheh më vetëm një figurë të shtypur mbi letër, por një fragment të shpirtit kulturor, te origjines se tij, një hymn të vogël ndaj identitetit.

Gjatë shekullit XX, tematika e gastronomisë ne filateline boterore ishte pothuajse e padukshme, sepse ne shumice zoteronte vecanersht politika apo ideologjia. Emisionet që e trajtonin këtë temë ishin të pakta dhe zakonisht kufizoheshin në ilustrime të frutave, pijeve apo elementeve të tregut ushqimor, më shumë dekorative se sa përmbajtësore. Në dekadat e para të shekullit XXI panorama ndryshoi ndjeshëm. Në një botë gjithnjë e më të hapur, me qarkullim idesh, njerëzish dhe kulturash, edhe ndjesia e shijeve filloi të udhëtojë. Gastronomia hyri me dinjitet në botën e filatelisë, duke u shndërruar në një tematikë moderne dhe tërheqëse. Rritja e turizmit ndërkombëtar, vëmendja ndaj trashëgimisë jomateriale dhe orientimi i organizatave si PostEurop dhe Euromed Postal drejt dialogut kulturor, e kanë kthyer ushqimin në një ambasador të identiteteve kombëtare. Sot, një pullë që paraqet një gatim tradicional apo një produkt tipik nuk është më një ilustrim i bukur, por një ftesë për të “shijuar” kulturën e një vendi.

Në këtë zhvillim, filatelia nuk është kufizuar vetëm në përmasën vizuale. Inovacionet bashkëkohore, si pullat aromatike (scented stamps), kanë hapur një dimension të ri përvojash shqisore, ato i ofrojne njeriut jo vetëm të shohë, por edhe të ndiejë aromën e motivit që pasqyron imazhi i pullës, qoftë kafeja, çokollata, vera apo erëzat mesdhetare. Këto eksperimente, të ndërmarra nga vende si Franca, Zvicra, Portugalia apo Tajlanda, e kanë kthyer filatelinë në një art sensual, ku imazhi bashkëjeton me aromën dhe kujtesën. Sigurisht, kjo ka hapur edhe debate mbi rrezikun e humbjes së karakterit klasik të pullës postare. Por, si çdo art që evoluon, edhe filatelia kërkon ekuilibrin e saj midis traditës dhe risisë, një zhvillim që nuk mohon të kaluarën, por e përfshin në një përvojë të re estetike.

Në rastin konkret,te cilen do te shqyrtojme, filatelia kosovare ofron një shembull domethënës se si tradita mund të marrë formë të re. Në kulturën e Kosovës, tryeza është simbol i bujarisë dhe bashkësisë familjare, dhe kjo e bën gastronominë një burim të natyrshëm frymëzimi. Që nga fillimi i viteve 2000, kur Kosova nisi kapitullin e saj filatelik, identiteti kulturor u vendos në qendër të krijimtarisë. Krahas temave themelore te paqes, simboleve shtetërore, trashëgimisë historike dhe figurave kombëtare, filatelia kosovare ndoqi me vëmendje edhe prirjet evropiane, duke përfshirë temat që lidhin artin me jetën e përditshme. Në këtë frymë, gastronomia u bë një fushë e re shprehjeje, një mënyrë për të dalluar kulturat, por edhe për të nxjerrë në pah të përbashkëtat e tyre. Fillimisht, ajo u shfaq në mënyrë modeste, përmes motiveve bujqësore e artizanale, drithërat e arta, rrushi i Rahovecit, mjalti i bletëve të Sharrit apo frutat e maleve, simbole të një toke të begatë e punëtore. Më pas, në dekadën e fundit, temat gastronomike u zhvilluan me një stil gjithnjë e më të përpunuar artistikisht. Seritë kushtuar trashëgimisë kulturore jomateriale sollën në miniaturë flinë, piten, lakrorin, verën e Rahovecit dhe shumë shije të tjera që përbëjnë sofrën shqiptare të Kosovës. Këto emetime nuk janë më thjesht përshkrime të produkteve ushqimore, por simbolika të mikpritjes, bashkimit dhe gëzimit që sjell buka e përbashkët. Nëpërmjet gastronomisë, filatelia kosovare ka ruajtur një ekuilibër të bukur midis thjeshtësisë rurale dhe artit të sofistikuar të shijes, duke përcjellë mesazhin se jemi një popull që di të ruajë traditën e vet kulinare. Këto reflektime gjejnë përmbajtje të gjallë në mënyrën se si Posta e Kosovës ka trajtuar temën e gastronomisë në emetimet e saj filatelike. Nga motivet bujqësore e artizanale të viteve të para, deri te seritë më të sofistikuara kushtuar trashëgimisë jomateriale, filatelia kosovare ka ndërtuar një narrativë të qëndrueshme përmes së cilës ushqimi bëhet metaforë e kulturës dhe e mikpritjes shqiptare.

              Fig.1   

Fig.1 Emisioni i Postës së Kosovës me temën “Gastronomia e Kosovës”, që i kushtohet trashëgimisë kulinare tradicionale dhe mënyrës se si ajo përfaqëson shpirtin e një populli. Në këtë fragment filatelik, ushqimi nuk është më thjesht ushqim, por një simbol identiteti, një dëshmi për mënyrën se si kujtesa kulturore ruhet përmes aromës së bukës, shijes së djathit apo ngjyrës së verës. Në pullën e parë, paraqiten prodhime tradicionale të qumështit , djathi dhe gjalpi i vendosur në “kacë” prej druri,me pamje te thjeshtë përmbledh një mënyrë jetese të lashtë, të rrënjosur në baritorinë kosovare, aty ku njeriu dhe natyra bashkëjetojnë në harmoni. “Kaca”, me formën e saj piramidale, nuk është thjesht një enë ruajtjeje, por një simbol i përvojës artizanale që ka mbijetuar brez pas brezi, duke i dhënë çdo produkti një shije të papërsëritshme autenticiteti. Në pullën e dytë, shpaloset tryeza e madhe kosovare, e shtruar me dashuri e kujdes, ku çdo pjatë bart historinë e një zakoni, të një feste, të një përkujdesjeje. Pitet, turshitë, kosi, e gjithë kjo pasuri ngjyrash dhe formash qëndron mbi një mbulesë me motive etnografike shqiptare, duke rikujtuar se ushqimi në Kosovë nuk është thjesht ushqim, por komunikim, mikpritje dhe respekt për traditën. Këto dy imazhe, të bashkuara në një kompozim të ngrohtë e emocional, përçojnë një respekt për kuzhinën tradicionale kosovare, për tokën që ushqen dhe për njerëzit që dinë ta kthejnë ushqimin në kulturë. Në një copëz letre me pullë, ruhen jo vetëm imazhet e gatimeve, por edhe kujtimet e fëmijërisë, aromat e oxhakut, dhe shija e asaj që quhet shtëpi.

  Fig.2   

Ne fig.2, te emisionit tematik “Gastronomia; Vreshtaria e Kosovës” (2015) qe është pjesë e ciklit të pullave që promovojnë trashëgiminë bujqësore dhe kulturore të vendit përmes filatelisë, ku përmes katër pullave të kuruara me ndjeshmëri artistike e tematike, shpalos një nga traditat më të lashta të jetës rurale shqiptare, kultivimin e rrushit dhe prodhimin e verës. Në pullën e parë, shfaqet një figurë gruaje e veshur me kostum tradicional, e cila mbledh rrush me kujdes nën hijen e hardhive. Ky imazh bart në vetvete një simbolikë të dyfishtë, ajo është shenjë e frytdhënies së tokës dhe e rolit të gruas shqiptare si bartëse e traditave bujqësore. Në dy pullat pasuese, arti filatelik gërsheton artin fotografik me ndjesinë pikturale. Një tufë rrushi e ndritshme, e gjelbër dhe e mbushur me jetë, na çon drejt vreshtave të Rahovecit, zemrës së vreshtarisë kosovare. Ndërsa shporta me rrush të purpurt në pullën tjetër ngjason me një natyrë të qetë të pikturës klasike, duke nënvizuar bukurinë dhe thjeshtësinë e frytit të korrjeve. Këtu vreshtaria nuk është thjesht ekonomi, por një mënyrë e të jetuarit që mishëron lidhjen e njeriut me tokën dhe ciklin e natyrës. Kurse në pullën përmbyllëse, rrushi shndërrohet në verë, simbol i mikpritjes, gëzimit dhe bashkimit njerëzor. Gotat e mbushura me verë të kuqe flasin për tryezat shqiptare, për ngrohtësinë e familjes dhe shijen që shkon përtej ushqimit, drejt kulturës. Ky kalim nga vreshti në gotë, nga natyra në tryezë, përbën natyrshem kalimin, nga puna te festa, nga toka te fryti i shpirtit.

   Fig.3   

Fig.3, te vitit 2016, tregojne tre pulla postare të emetuara nga Posta e Kosovës i përkasin një cikli tematik të titulluar “Pemëtaria” (Frutikultura), që i kushtohet pasurisë bujqësore dhe traditës së prodhimit vendas të frutave. Pulla e pare paraqet mollën, frutin simbol të shëndetit dhe pjellorisë, e vendosur mbi një sfond me motive kulinare. Ajo duket sikur fton shikuesin të ndiejë aromën e freskisë së fshatit kosovar. Pulla e dyte sjell në qendër dardhën, shoqëruar me elementë të tjerë ushqimorë si qumështi dhe mjalti, që përfaqësojnë bujarinë e tryezës tradicionale, dhe pulla e trete paraqet manin dhe kumbullën, të lidhura me prodhimin artizanal të reçelit dhe traditën e ruajtjes së frutave në dimër, një zakon i hershëm në shumë familje kosovare. Në plan simbolik, këto pulla nuk janë thjesht një përshkrim i prodhimeve bujqësore, ato janë një demostrim për lidhjen e njeriut me tokën, për shijen e punës së ndershme dhe për kujtesën e tryezave familjare.

    Fig.4   

Fig.4. tregon tri pulla postare të emetuara nga Posta e Kosovës në vitin 2021 qe i përkasin ciklit tematik “Frutat e malit”, një seri që sjell në qendër bukurinë dhe vlerat ushqyese të pasurisë natyrore të vendit. Ato janë një himn vizual për shijen e pyjeve dhe ajrin e pastër të maleve kosovare, ku natyra ruan ritmet e saj. Pulla e treguar nga  e djathta tregon Mjedren (Rubus idaeus), qe përfaqëson frytin që rritet në terrene të pastra, aty ku njeriu ndërthuret butësisht me pyllin. Pulla e dyte ne mes eshte Dredhëza e egër (Fragaria vesca) e pozicionuar në një çast natyral, në mes të gjetheve të gjelbra, kjo pullë përçon aromën e freskisë dhe ndjesinë e thjeshtësisë rurale. Dredhëza është fruti i kujtimeve verore dhe simbol i fëmijërisë. Pulla e trete majtas, eshte Qershiza (Vaccinium myrtillus) me ngjyrën e thellë blu dhe sfondin e errët të pyllit, ajo shpreh misterin dhe bukurinë e maleve të Kosovës. Ky frut i vogël, por me vlera të mëdha ushqyese, përfaqëson natyrën që gjallon, duke ushqyer njeriun qe nga lashtesia. Artistikisht, pullat nepermjet realizmit fotografik, shpreh mendimin qe çdo frut bëhet metaforë e gjallë e jetës dhe e natyrës së paprekur. Në plan simbolik, seria “Frutat e malit” është një himn për autenticitetin dhe natyrën e pastër të Kosovës, një kujtesë se pasuria e vërtetë e një vendi nuk qëndron vetëm në teknologji apo zhvillim urban, por në ruajtjen e ekosistemeve që i japin jetë dhe identitet kombëtar.