Kulture – Page 429 – Dielli

GJURMË JETE, ODHISE PASKALI

August 22, 2013 by dgreca

Ne Foto:ODHISE PASKALI: I URITURI/

NGA SHABAN CAKOLLI/

Artisti i shquar Odise Paskali i njohur si skultori i Skënderbeut, Enver Hoxhës, Naim Frashërit, Stalinit, etj, dy muaj më pasi Shqipëria u pushtua nga Italia në prill vitin 1939, realizoi një vepër kushtuar Musolinit. Bëhej fjalë për një bust fillimisht në allçi e më vonë të derdhur në bronx në Romë. Sipas dy letrave, që mbajnë vulën e arkivit të shtetit busti është porositur nga Jakomoni, komandant i Përgjithshëm në Shqipëri. Kjo kohë e gjeti skulptorn në moshën 36 vjeç, në kulmin e krimtarisë së tij. Ai kishte relaizuar ndërkohë shumë monumente që ishin vendosur në të gjithë vendin. Skulpturat e tij I urituri, Skënderbeu(Kukës), Malësori, Flamurtari, Luftëtari Kombëtar tregonin për një talent të rrallë. Dhe nuk ishte e rastit Odise Paskali i lindur më 1903 në Përmet, kishte mbaruar gjimnazin në Torino të Italisë, e më pas ishte dplomuar në Fakultetin e Lëtërsisë dhe Filozofisë në vitet 1923-1927, po në Torino. Në librin me kujtime të shkruar prej tij botuar më 1986 nga ?SH.B. N.Frashëri? sigurisht nuk thuhet asnjë fjalë për bustin që ai i kishte bërë Duçes, edhe pse kjo gjë duhet të jetë ditur nga autoritetet e kohës.

Në vitin 1939 Odise Paskali ishte i vetmi skulptor shqiptar që mund ta bënte një vepër të tillë i formuar profesionalisht në Itali. Shumë artistë të kohës së tij në Itali por edhe në të gjithë botën kanë parë tek fashizmi një lëvizje të re, plot shpresa. Në fund të fundit mjshtri është mjeshtër, diktatorët kanë patur gjithnjë dobësi për artistët, ata ishin të vetmit që mund ta materializonin ?kokën? e tyre në art, si me thënë në përjetësi. Më pas këtij rasti Odise Paskali do të realizonte edhe buste të tjera diktatorësh atë të Enver Hoxhës dhe të Stalinit. Në rastin e skulptorit sidomos atij me talent takimi me diktatorin vjen një ditë e bëhet i pashmangshëm. Skulptori është i lidhur drejtperdrejt me figurën e tij, duhet ta bësh se nuk ka rrugë tjetër, çdo refuzim do të ishte, një kundërshtim i hapur i pushtetit dhe figurës së tij. Gjithsesi në rastin e Duçes, nuk dihet se a mundi skulptori t’ia dorëzonte personalisht punimin Musolinit, ku ky i fundit ishte ai që personifikonte vetë pushtuesin. Sigurisht ndjesitë e artistit duhet të kenë qenë shumë kontradiktore, pasi u ke bërë buste luftëtarëve çlirues të bësh bustin e një pushtuesi, jo pak të famshëm si Musolini. d he pikërisht, pra më 1939 skulptori Odhise Paskali realizon në bronz figurën e heroit tonë kombëtar Skënderbeut e pak më vonë po atë vit, realizon bustin e Duçes. Megjithë këto fakte Odise Pskali mbetet sigurisht një nga sklptorët më të mirë të epokës së tij.

Ka punuar diku më shumë se 600 skulptura.

Paskali ishte njeri krenar,plot dinjitet,me një vështrim prej shkabe,me një krenari njerëzore.E ngjezi rilindja kombëtare,kjo rilindje ishte një zjarr i madh të cilin paskali e mbajti ndezur,por jo vetëm ai,edhe shumë rilindas të tjerë.E formuan rilindasit Frashiot të cilët bënë Shqipërinë.Paskalin qysh të ri i ati e mori në Koblar,ku atje i mësoi vëllezërit Frashëriot dhe u frymëzua.

Koblarasit ishin mjeshtër muratorë.nga të cilët Paskali e gjeti frymëzimin për të u bërë skulptor.Paskali më 1938për herë të parë bëri skulpturën e dëshmorit kolonjarë me një shqiponjë sipri.Portreti i Skënderbeut ishte punuar edhe më parë,por asnjëherë si ai që e bëri Paskali.Paskali ishte gjuhëtarë por edhe skulptorë i shquar.Busti i Skënderbeut(1930) ishte bërë kryevepra e tij e njohur.

Ishin ndjenja,mendimi e kultura e gjërë që e bënë të njohur si skulptorë të shquar.Me Janaq Paçon e bënë shumë domethënëse figurën e viganit Skënderbe.Paskali ka bërë shumë skulptura :Si Çerçiz Topullit, Isa Boletinit,Kristoforidhit, De Radës,por kryevepër e tijë mund të quhet portreti i Skënderbeut.Si skulptorë dhe artist,ai mendonte punën që bënte,rrethanat dhe e vënte skulpturën si të gjallë,qoftë në natyrë apo shoqëri.

Në pjesën arbëreshe të Italisë gjejmë skulpturën e tijë për Seremben,De Radën,Skënderbeun,etj…Ai që njeh mirë këtë art,që din të dalloi mirë skulpturat,e gjenë De Radën ngritur në mendime,duke recituar poezitë e tij me një mall për Shqipërinë.

Paskali ishte student në vitin 1927 në Itali,ku angazhohej në nxjerrëjen e revistave,kurse më 1937 formoj shoqërinë e artit.Aty hapi ekspozita që hynë në historinë e artit dhe kjo u bëbazë për të hapur shkollën e artit në Shqipëri.Ekspozita quhej”Miqët e Artit”.Në shkollën e artit në Shqipëri Paskali fillimisht punoi si mësues e më pas drejtor.Paskali u bë i madhërishmi i artit sidomos për vepra monumentale.Që nga fillimi i artit shqiptar e deri më sot,Paskali mbeti figurë madhore në art.Ka bërë monumentin e Ataturkut që gjindet në Turqi,Romonelit e shumë figurave madhore.Paskali shkruante poezi,poezitë e tija ishin një vazhdimësi jete,por edhe në pikëllim nga se kur shkruante poezitë ishte në pjesën e fundit të jetës.Paskali ishte edhe novelist,përkthyes dhe njohës i mirë i historisë.Poezia e tijë ishte skulpturë me frymë poetike.Gëdhendja e tijë ishte vepra më e ndritshme,ka punuar portretet e Naimit dhe De Radës,me kokën njananë duke ëndërruar kthimin në Shqipëri.

Arti i tij ishte poetik dhe jetoi nëpër kohë.Recitonte si aktor i vërtetë,ishte elegant dhe fisnik i vërtetë.Kur punonte monumente të figurave të njohura,i dukej sikur të ishte me ta,sikur po bisedonte e vepronte me ta.Në skulpturë kishte eksperiencë madhore.Më 1950 modelon partizanin çlirimtar 3 metra të gjatë i tëri i derdhur në bronz i cili vendoset në Austri.Veprat e tij janë shpërnda edhe në Prishtinë më 1980,si:busti i Skënderbeut,Ganimete Tërbeshit dhe Idriz Seferit.Duke punuar skulpturën ai familjarizohej me te,kur ndahej prej saj i vinte keq.Paskali asnjëherë nuk kënaqej me ate që bënte,donte më shumë.E ardhmja për te ishte shumë më e madhe se e kaluara.

Struktura e ferrit triadik: Dante-Migjeni-Kadare

August 21, 2013 by dgreca

Kjo nismë e studiueses Yllka FILIPI, ka si objekt kryesor qasjen mes strukturës së kantikës së parë të “Komedisë Hyjnore”, “Ferri” (Dante Aligeri), strukturës së “Vargjeve të lira” e “Novelat e qytetit të veriut” (Migjeni), si edhe strukturës së variantit të përpunuar të veprës “Pallati i ëndrrave” (Ismail Kadare.) Baza e këtij misioni krahasimtar ka nisur nga pikëtakimet e vetëdijshme të Kadaresë me Danten dhe remineshencat instiktive të Migjenit me Ferrin dantesk. Analogjitë mes botës infernale danteske dhe asaj kadareane janë tashmë një përfundim i konsoliduar nga autori i cili e konstaton një gjë të tillë. Kadare e pohon tundimin nga ferri dantesk, ndërsa Migjeni konstaton ferrin shqiptar.

Argumentet për ndriçimin e kësaj teze i konfirmon hulumtimi ndërtekstor në gjetjen e paraleleve si edhe i mbështet këndvështrimi i kritikës së deritanishme mbi këtë autor. Analogjitë mes Dantes dhe Migjenit janë parë si instancë e realiteteve që përsëriten gati njësoj pas pothuajse 7-shekujve diferencë në ekzistencën e jetëve zinxhir, në komunikimim telepatik mes tyre. Ky hulumtim krahasues është përpjekja e parë deri më tani në letrat shqip, për të përcaktuar nivelin dhe thellësinë e ndikimeve të Migjenit dhe Kadaresë nga vepra e Dantes. Interpretimi i veprave të të dy autorëve shqiptarë do t’i referohet këndvështrimeve danteske të cilat i përshkojnë ato përtej niveleve gjuhësore nëpërmjet një komunikimi superior, tejet të veçantë me bazë Ferrin, sipas metodologjisë së punimit. Ndërmarrja e kësaj teze synon hulumtimin në strukturën e kantikës së parë të ferrit të Dantes dhe gjetjen e pikave të përbashkëta me veprën e Migjenit për Ferrin shqiptar të viteve’30 dhe me veprën e Kadaresë për Ferrin modern, duke krijuar kështu në mënyrë të plotë edhe profilin letrar të dy autorëve shqiptarë. Personaliteti i 3-krijuesve reflektohet mbi veprat e tyre si të vetmet burime informacioni të pakontestueshme mbi botën infernale, duke u lexuar vertikalisht. Rrafshet paralele jemi përpjekur t’i heqim mbi afritë ekzistente që përcjell strukturimi i ideve, teknikave, vizioneve të cilat na shpien drejt thellësive arkitekturore mes teksteve.

Pjesë e punës kërkimore bëhet depërtimi i kujdesshëm në një pjesë të konsiderueshme të krijimtarisë së 3-autorëve, në aspekte të formësimit kulturor e letrar të secilit si dhe në çështje të strukturës së veprave respektive të konkretizuara në lëndën letrare të përzgjedhur. Tekstet e kanë artikuluar tashmë sintaksën e tyre strukturore mbi risqe dhe fate universalë kombesh. Shqyrtimet bëhen mbi bazën e metodës krahasuese. Pas përfundimit veçmas të portretizimit individual të këtyre autorëve merret në analizë se në ç’pika takohen dhe ku kontrastojnë ato, me synim nxjerrjen në pah të të përbashkëtave dhe të ndryshimeve thelbësore të botëve të tyre letrare. Në një qasje të tillë strukturore përparësi do të ketë objektiviteti i këndvështrimit të veprave duke i parë fillimisht si zëra të mëvetësishëm të letërsisë dhe më pas si përballje në rrafshet e brendshme të mesazheve që përcjellin. Përparësi do të ketë koncepti figurativ i strukturave si ndërtim e si përqasje në sistemin që përcjell secila. Depërtimi në të përbashkëtat e koshiencës dhe instiktit krijues të këtyre autorëve do të nxjerrë në pah edhe analogjitë përkatëse. Paralelet midis intuitave krijuese konsistojnë në shkrirjen e kufijve kohorë, pra largësive shekullore të ferrit shqiptar të shekullit të XX (migjeno-kadarean) me atë mesjetaro-dantesk. Trekëndëzimi infernal do të konvergojë në një pikë të përbashkët: Ferri, nuancat e të cilit unifikojnë 3-botë kronologjikisht të largëta në një të vetme. Kjo është një sprovë nismëtare ku evidentohet qasja dhe kundërvënia e motiveve, e ambjenteve ku lëvizin figurat të cilat japin përmasat fantazmagorike të ferrit deri në kohërat moderne. Pra, jemi në kërkim të një strukture të ferrit gjithkohor. Historisë së studimit të çështjes, në veçanti asaj të raporteve mes strukturës së botës së ferrit dantesk dhe atij migjeno-kadarean, i referohet jo në trajtë përmbledhëse në krye, por përgjatë rrjedhës së hulumtimit. Të 3-autorët janë kolona të forta të letërsisë shqiptaro-italiane e më gjerë, në kohë universale. Të parë në këtë këndvështrim (përtej parapëlqimeve personale), janë ngritur paralelizma duke hyrë kështu në akohorësinë arkitekturore infernale që shpalosin veprat, gjë për të cilën kritika ka folur pak ose aspak. Ligjësitë strukturore në paralelizmat infernalë funksionojnë brenda veprave, larg qasjeve formale.

Aspektet metodologjike të punimit konsistojnë në vëzhgimin dhe hulumtimin, kërkimin dhe skedimin e literaturës bashkëkohore, analizën deskriptive dhe krahasuese mes teksteve. Për këtë arsye punimi ka synuar të ofrojë reflektimin komparativ mes 3-botëve të ferrit që arkitekturojnë veprat. Janë alternuar metoda polidimensionale studimore si ajo strukturaliste, semiotike, komparativiste, simbolike, psikoanalitike etj, të cilat kanë krijuar mundësinë e ndriçimit të mjegullës infernale e cila bashkon këta autore, në dukje, jo fort të ngjashëm. Tekstet e Migjenit dhe Kadaresë janë parë jo vetëm si pjesë e një procesi të letërsisë shqipe të shekullit XX, por edhe si dëshmi e individualiteteve krijuese mjaft të spikatur brenda risive dhe gjetjeve artistike që përcjellin në arkitekturën e brendshme të tyre. Perceptimi i një strukturimi të tillë i bën këto vepra të rrokshme si dukuri të reja, duke nxitur studimin në rrafsh krahasimtar mbi rrathët e brendashkruar koneve infernalë. Studimi përmban 4-kapituj të strukturuar në vetvete.

Projekti arkitekturor i ferrit dantesk ka një strukturim të përsosur qoftë në formë, qoftë në përmbajtje. Analogjikisht një srukturim të ngjashëm me të shpalos edhe ferri migjeno-kadarean. Vizionet reale që sjell Migjeni mbi mjerimin e viteve’30 dhe lëngatën e kombit të tij, përkojnë intuitivisht me imagjinatën danteske në përfytyrimet fantastike të përtejbotës. Ndërsa Kadare, me vetëdije të plotë, është i përgjegjshëm kur huazon prej Dantes tablot vizionare të skëterrës. Ferri migjeno-kadarean ngrihet mbi strukturën e ferrit dantesk, duke harmonizuar arkitektonisht universalizimin e vuajtjes brenda tij. Rrafshet e ferrit triadik shtrihen në trajtën e rrëfimit lakonik. Të tre autorët kanë sjellë bardhë e zinë tokësore në përmasa universale, si një mallkim që rëndon mbi fatet e njerëzimit mbarë.

Ferri mesjetar fytyrëzohet në veprën migjeno-kadareane, brenda pothuajse të njëjtës arkitekturë strukturore, qoftë në imazhet e përbindshme, qoftë në motive, në mesazhe dhe në ide. U hodh dritë mbi këtë qasje, pothuajse të paeksploruar më parë në letërsinë shqiptare për aq sa teksti i pranon këto këndvështrime. Në ferrin triadik ka një fuqi fatale të transkriptuar në format e Tokës, brenda së cilës do të evidentonim qartë skeletin që bashkon tre autorët, në pamje të parë i padukshëm, por në thelb i mbushur me palcë infernale.

***

“Dante, Migjeni, Kadare”

Published: “Albas”

Price: 1500 ALL

“Dante, Migjeni,Kadare; universal infernal triangle” is a comparative literary effort of the three writers, to find meeting points and the influence of literature with the first two Kadare. “The basis of this comparative mission will launch from the meeting point with Dante- Kadare conscious and instinctive reminiscences dantesk Migjeni to hell. Twain says the temptation of Hades, and the work of Albanian hell finds Migjeni 30s and beyond. Analogies between the world and the Infernal danteske kadareane are already a consolidated outcome of the author, who finds such a thing, “writes Philipi.

NJË VEPËR E RE, KUSHTUAR ME DASHURI JETËS USHTARAKE…

August 21, 2013 by dgreca

Pak fjalë për librin e Hysë Xhemali Hasës, “Mes shokësh, në shërbim të Atdheut”/

Nga: Prof. Murat Gecaj/

Edhe pse tani gjejmë disa “pika takimi”, si p.sh: jemi nga një qark, pra ai nga Kukësi e unë nga Malësia e Gjakovës (Tropoja); se ai ia kushtoi tërë jetën shërbimit ushtarak, në armën e artilerisë, por edhe unë kisha qenë 4 vjet skënderbegas e afër një vjet e gjysëm kursant në Shkollën e Bashkuar të Oficerëve, në degën e artilerisë kundërajrore, deri para dy-tre vjetësh nuk e kisha njohur kolonelin në rezervë, Hysë Xhemali Hasa. Për herë të parë, mësova diçka për jetën dhe botimet e tij, nga një artikull dy faqesh, në gazetën “Republika”, nga i ndjeri dr. Ibrahim Gashi. Ai shkrim botohej, pas vizitës së këtij të fundit në Filadelfia të SHBA-ve, ku Hysë Hasa jeton familjarisht, që në shkurt të vitit 2006.

Rasti e solli që, më vonë, Hysa erdhi me pushime në Shqipëri dhe ne u takuam e u njohëm nga afër, sigurisht dhe në shoqërinë e disa personave të tjerë, nga Kukësi ose jo. Menjeherë, falë karakterit dashamirës e të çiltër të tij për cilindo, u bëmë miq të pandarë. Tani, ne na bashkon edhe një “urë lidhëse” e fortë dhe e bukur, siç janë librat, pra botimet tona. Kështu, më tej, pas njohjeve të para, publikova një shkrim modest për librat e Hysës, në disa faqe Interneti e në shtyp.

Në vazhdim të këtyre lidhjeve miqësore edhe kur ai u kthye në Fialdelfia, nuk i ndërpremë ato, përkundrazi i forcuam më tej, duke komunikuar disa herë, jo vetëm përmes Internetit, por dhe në telefon, në ketë të fundit me nismën e vetë atij. Sigurisht, kemi përcjellë edhe përshëndetjet për disa kolegë e miq të përbashkët shqiptarë, me banim në Filadelfia, si Llazar Vero, Vlashi Fili, Sadik Elshani e të tjerë.

Për vlerat e tij të shumanshme, të këtij libri me 580 faqe, kanë shkruar në hapje të tij: z.Armando Vinçani e dr. Fejzulla Gjabri, por dhe do të shprehen kolegë të tjerë në veprimtarinë përuruese, e cila parashikohet të organizohet në Tiranë, në fundin e muajit gusht 2013. Ndërsa, pa u zgjatur, këtu do të mjaftohem të nënvizoj vetëm ndonjë veçori të këtij botimi të ri, që sigurisht e vërejnë dhe lexues të tjerë.

Siç dihet, në kujtesën e çdo pjesëtari të Ushtrisë Shqiptare, që nga ushtari më i thjeshtë e deri te gjenerali, kanë mbetur dhe do të mbeten të pashlyera në kujtesë: shoqëria e miqësia e pastër, përkushtimi në detyrë, dijet dhe djersa e derdhur pa kursim në shërbim të Atdheut etj. Këto dhe dukuri të tjera të jetës ushtarake, autori Hysë Hasa na i ka shpalosur dhe përshkruar me gjuhë të thjeshtë, me sinqeritet e dashuri për secilin ushtarak: vartës, koleg ose epror, qoftë ai. Nga ana e ndërtimit, libri bëhet më i lexueshëm, se është hartuar me pjesë të shkurtëra, por të lidhura mirë e organikisht me njëra-tjetrën. Në 12 kapitujt e tij, gjejmë edhe pjesë të tilla, si: “Rrjedha e një jete ushtarake”, “Në Akademinë e Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë”, “A kishte “grup puçist” e armiqësor në krye të Ushtrisë apo…?” etj. Me dhimbje të natyrshme, autori Hysë Hasa shkruan për persekutimin nga diktatura, të mjaft komandantëve, kuadrove të larta dhe gjeneralëve të Ushrisë Shqiptare, të cilët u shquan në luftën për çlirim dhe mbrojtjen e Atdheut.

Në të gjitha faqet e këtij librit, është shprehur nderimi e dashuria e madhe e autorit për çdo cep të tokës amtare, ku ai ka shërbyer, si në Korçë e Kukës ose Tiranë. Këtë gje e dëshmojnë pjesët, si: “Vlera dhe personalitete lumjane”, “Fëmijëria ime”, “Nderim për mësuesit”, “Vlera shpirtërore”,”Transferimi nga Korça”, “Në degën ushtarake të Tiranës”, “Jehona e proceseve demokratike, te ushtarakët e Garinizonit të Kukësit” etj. etj. Por gjejmë të shprehur edhe mallin e pashuar të këtij mërgimtari, larg vendlindjes së tij, pra përtej Oqeanit Atllantik.

Një veçori tjetër dalluese e këtij libri, për të cilën bindet çdo autor ose lexues, është numri shumë i madh i fotografive, që e shoqërojnë atë. Me sa arrita t’i numëroj, ato janë 686 copë, pra më shumë se një fotografi për faqe. Ndër to, janë fikësuar: familjarë të autorit, bashkëkrahinas, kolegë e miq, oficerë e gjeneralë, një pjesë e të cilëve edhe të nëpërkëmbur dhe të ndëshkuar ashpër nga diktatura etj. Pra, të njohurit e shumtë të Hysë Hasës e gjejnë veten në faqet e këtij libri, jo vetëm përmes fjalëve dashamirëse të tij, por edhe në fotografitë e ndryshme.

Përmbledhurazi, mund të themi se, pas botimit të librave: “Vila, pjesë e krenarisë lumjane”(Tiranë, 2008); “Midis emigrantëve shqiptarë, në Amerikë” (17 janar, 2010) dhe “Nga Filadelfia, në Tiranë”-mbresa, përsiatje, vlerësime (janar, 2012), vepra e re, “Mes shokësh, në shërbim të Atdheut”, shënon një arritje tjetër të bukur të autorit Hysë Hasa. Prandaj e përgëzojmë, si për botimet e mëparshme dhe për këtë më të fundit. Dëshirojmë që ai të ketë shendet të plotë, për të arritur të botojë edhe disa libra të tjerë, që ka planifikuar. Gjithashtu, e urojmë nga zemra që të kenë: begati, gëzime e lumturi të përhershme, vetjake e familjare!

Tiranë, 21 gusht 2013

DOKUMENTE ARKIVORE, PAK TË NJOHURA,PËR MIGJENIN MËSUES NË VRAKË

August 20, 2013 by dgreca

Me rastin e 75-vjetorit të vdekjes te poetit Kombetar, Millosh Gjergj Nikolla (Migjeni)/

Nga: Prof. Murat Gecaj/

– Me shkresën e Ministrisë së Arsimit nr.l574, datë 8.5.l933, dërguar Kryesisë së Këshillit të Ministrave, Millosh (Gjergj) Nikolla propozohet mësues në katundin Vrakë të Shkodrës, me l60 fr. ari në muaj, ” mbasi i naltpërmenduni ka krye Normale të Ballkanit. Të dy ( është fjala dhe për mësuesin shkodran Lin Çurçia,-shënimi im, M.G.) të përmendunit hynë për së pari në shërbim të arësimit”.

(AQSH i RSH, F. Këshilli i Ministrave,viti 1933, Dosja IV-338, fleta 564)

– Miratohet me Vendimin e KM, nr.874-a, datë l3.5.l933 ( Po aty, f.565)

– Drejtoria e shkollës plotore “Skanderbeg”-Shkodër, me shkresën nr. l2/VI, datë 27.5.l933, njofton se Millosh Nikolla filloi detyrën si mësues në fshatin Vrakë të Shkodrës, më 27.4.l933. ( Po aty, f.569).

Mbretnia Shqiptare

Shkolla mikste-Vrakë

Nr.31 P.T. INSPEKTORISË S’ ARSIMIT

SHKODËR

Kam nderin me i njoftue asaj P.T. Inspektori se sot u paraqit në krye të detyrës titullari i kësaj shkolle dhe filloi mësimet rregullisht.

Zav.Kryemësuesi

Millosh Nikolla

Vrakë, më 27.4.l933

( M.Kraja, ” Migjeni mësues”, faqe 31, fotokopje dokumenti)

Në raportin për vitin arsimor l932-l933, me shkresën nr.79/ IV, datë l.7.l933, të Inspektorisë së Arsimit Shkodër, për shkollën e Vrakës thuhet se ajo:” ka pasë 4 klasë kolektive, dy nga dy”, me mësues të klasave I-II Millosh Nikollën ( klasa I me 25 nxënës, klasa II me l4 nxënës) dhe klasat III-IV me mësues Cin Bushatin. Shënohet se mësuesit: ” kanë punue me zell e kujdes dhe me harmoni të plotë midis tyne”.

( AQSH i RSH, MA, 1933, D.14, f.115 )

Millosh Gjergj Nikolla (Migjeni), me shkresën nr.l0, datë 3 mars l934, kryemësues i shkollës mikste në Vrakë të Shkodrës, e informon (me shkrim dore e kaligrafi të bukur) drejtorinë e shkollës “28 Nandori” të Shkodrës: ” mbi gjymsen e parë të vjetit shkolluer”.Aty tregon se mësimet filluan më 25 shtator l933. Më tej, shënon se: “para fillesës së mësimevet janë kenë regjistrimet” dhe u regjistruan 245 nxënës. “Por, tue marrrë parasysh ngushtësinë e lokalit shkollor dhe kapërcimin e moshës së detyrimit shkollor, në marrëveshje me Inspektorinë e Arsimit në prezencë, me datë 5 Tetuer l933, numri i nxanësvet asht paksue në l34 (dhe me shkrim,-shënimi im, M.G.). Tash, në kohët e fundit, me shpërnguljen e familjeve të nxanësvet në Jugosllavi, ky numur ende asht paksue në 98 (dhe me shkrim,-shënimi im, M.G.). Migjeni shënon se ndjekin mësimet rregullisht 80 nxënës. Më tej tregon se, siç dihet, kjo shkollë ka qenë private, deri në mbylljen e tyre dhe se mësimet jepeshin përgjithësisht në gjuhën serbe. Ndërsa: ” Mësimi i shqipes asht kenë i caktuem ka nji orë në ditë, por-defakto-as kjo orë në ditë nuk asht ekzistue,-se çdo aktivitet serioz prej nji mësuesit shqiptar asht kenë i penguem. E mjaftë asht prej këtyne mësuesve që kanë muejt me ia mësue fëmivet germat e shqipes dhe disi këndimin- verte pa kuptim, por prap mund të shenjohet nji hap i vogël përpara”.

Më tej, Migjeni shënon, në shkresën e tij, se programi i shkollave fillore nuk është venë në zbatim, pasi: “nxanësit nuk e dinë shqipen, se në të gjithë katundin nuk dëgjohet as një fjalë të gjuhës shtetnore”. Pastaj thotë se katundi i Vrakës përbëhet prej 6 lagjeve: Boriç’ i Math, Boriç’ i Vezirit, Gril, Omarej, Rrash e Kullaj. “Fëmitë e këtyne tri lagjeve mrame kanë thye gjuhën për shqyptimin e shqipes jo me aq vështirësi të madhe, për arsye se kanë pasë marëdhanje me malsorët n’anë të Lindjes e të Veriut; nsa tri lagjet e para janë fare t’ izoluem.Por, në kohën e fundit, mjerisht, nxanësit që kanë pretendue ta mësojnë shqipen ma mirë, dmth prej lagjeve Rrapsh e Kullaj, të gjithë janë shpërngulun”.

Më poshtë, Migjeni vijon të tregojë se kujdesi i mësuesve për ta përdorë shqipen jashtë shkollës ka qenë: “gadi fare i pafrytshëm, sidomos tash- kurse trutë e njoma të fëmive janë bllokuem me andra mbi një “Dhe të premtuem”. N’orët e mësimit asht evitue sërbishtja sa asht mujt ma tepër”. Më tej shton: ” I arsyeshëm asht pamë mospërdorimi ma hapt i serbishtes, pse fëmija nuk ia vejnë veshin të folunit shqip, kurse e dinë se po ajo vet do t’i thohet e shtjellohet serbisht”. Pastaj Migjeni vijon: “Nji cilsi të fëmive jo të lavdrueshme në pikëpamje të formimit të karakterit, kjo asht pretenza të padisin shoqishojnë për asgjesend” dhe tregon se kundër këtij “korupcioni fëminuer, personeli mësimuer ka veprue me sukses”.

Në mbyllje të informacionit të tij, Migjeni shënon se, për të pasë sukses në këtë punë, kërkohen mjete mësimi me numër të mjaftueshëm dhe të tërhiqen fëmijë në shkollën e Vrakës dhe nga katundet Shtoj i Ri e Shtoj i Vjetër: “e në këtë mënyrë, ky ndërlikim gjuhe dhe mentaliteti kish me ba të veden”. Gjithashtu, propozon se duhet ” një ndërtesë ma e madhe dhe me vend ma të përshtatshëm”.

(AQSH i RSH,Fondi MA, 1934, D.131, f.118-119 )

Me shkresën nr.20, datë 8 qershor l934, mësuesi Millosh Nikolla e informon Inspektorinë e Arsimit në Shkodër, nga shkolla e Vrakës ku shërbente,për nxënësit e klasave të ndryshme. Kështu, në klasën e parë: regjistruar – 77, të rregullt-27, kaluan-l0; në klasën e dytë: l9-6-4; në klasën e tretë: l3-7-4; në klasën e katërt: 11-1,-,-; në klasën e pestë: l5-5-5. Aty shënon se: në klasën e parë ishte mësuese Sofije Kushi, në klasën e dytë- Dhimitër Kushi e në të tjerat- M.Nikolla: ” puna e të cilit- në përdorimin e sa ma të haptë të gjuhës shtetnore nga ana e nxansvet- asht përfundue me sukses”.

Po në këtë shkresë, M.Nikolla (Migjeni) tregon se regjistrimet janë bërë më l8 shtator dhe mësimet filluan më 25 shtator l933. Në pikën 1 ankohet për zvogëlimin e numrit të nxënësve, nga shkaku i shpërnguljes së prindërve në Jugosllavi. Ndërsa në pikën 6 shënon: “Gjendja e ndërtesës nuk asht e pëlqyeshme”. Kërkon të ketë dhe mjete mësimi, që mungojnë.Në fund shënon se për “javën e drunit” janë hapur gopa, por kanë mbetur ashtu, pasi nuk janë dërguar fidanët e kërkuar!…

( AQSH i RSH, MA, l934, D.131, f.120-121 )

Shënimi im:Këto dokumente, pa ndonjë koment të veçantë, për jetën dhe veprën e mësuesit dhe Poetit tonë të madh Kombëtar, Millosh Gjergj Nikolla (Migjeni), kur ai ishte mësues në Vrakë të Shkodrës, i kam nxjerrë vite më parë, nga Arkivi Qendror Shtetëror i RSH-së, për përdorim vetjak. Siç e shihet, sipas rregullave arkivore të asaj kohe, vetëm një pjesë e origjinalit është venë në thonjza. Pjesa tjetër është sqaruar nga ana ime, duke i qëndruar saktësisht përmbajtjes së origjinalit të dokumentit.

Tiranë, 20 gusht 2013(Bust i Millosh Gjergj Nikollës-Migjeni (13 tetor 1911-26 gusht 1938)

TETE VITET E VESHTIRA TE SHTETIT SHQIPTAR

August 20, 2013 by dgreca

*Romani “Drithërimat e katërmbëdhjetës “ i autorit Manxhar Taka,ndricon nje perjudhe te erret te Historise Kombetare/

* Shteti grek,nëpërmjet falangave të krimit pa u tërhequr të tëra trupat greke të pushtimit , krijuan një manovër politike , duke sajuar shtetin monstër të Vorio Epirit, më në krye lunxhotin Zografo , mbështetur nga ushtarakë dhe banditë profesionistë, kryesuar nga kapiteni himariot Spiromilo .

Shkruan: ILLO FOTO/ New York/

Këto ditë , dolli nga botimi , romani historik “Drithërimat e katërmbëdhjetës “ i autorit Manxhar Taka , shqiptaroamerikan , me banim në Bronx –NY. Botusi është “ KUMI” , në Tiranë .

Vitet , pas pavarësisë së Shqipërisë dhe pikërisht viti katërmbëdhjetë , përbëjnë një periudhë të errët dhe shumë dramatike , të shtetit të sapokrijuar , nga Heroi Kombetar, diplomati Ismail Qemali . Janë 8 vite të vështira të shtetit shqiptar. Kufijtë zyrtarë , përcaktuar nga Konferenca e ambasadorve ,përmblidhin brënda tyre më pak se gjysma e territorit të banuar me popullsi autoktone shqiptare . Kosova dhe Çamërija, që janë palca e kombit, mbetën nën Serbinë dhe Greqinë , por fqinjët ballkanikë e donin të tërë Shqipërinë .

Shteti grek,nëpërmjet falangave të krimit pa u tërhequr të tëra trupat greke të pushtimit , krijuan një manovër politike , duke sajuar shtetin monstër të Vorio Epirit , më në krye lunxhotin Zografo , mbështetur nga ushtarakë dhe banditë profesionistë , kryesuar nga kapiteni himariot Spiromilo .

Tradhtarët shqiptarë , nën rason e kishës ortodokse organizuan në Gjirokastër , kongresin , për shpalljen e shtetit të sajuar . Përfaqësusit të Labërisë , e kundërshtuan kongresin . Argumenti i tyre ishte bindës : “ Ne e kemi shtetin . Është ai që themeloi Ismail Beu . Të punojmë , të tërë bashkë , që ky shtet të forcohet dhe të lulëzoi . Nuk na duhet shtet brënda shtetit “ . Këto tha Sulo Beqiri , perfaqesuesi i fshatit Golem , në kongresin epirot famkeq të Gjirokastres , në muajt e pare te vitit 1914. Ortodoksët e jugut të Shqipërisë , që ata i quajnë Vorio Epir dhe vëndësit grekër , janë historikisht shqiptarë , në trojet e tyre , madje janë shqiptarë , që i janë përkushtuar kombit , në kohët më të vështira të jetës . Këto janë zona, ku kanë lindur , jetuar dhe punuar burra mëmëdhetarë , si Petro Poga , Koto Hoxhi , Pandeli Sotiri , Gravil Meksi , Vangjel Zhapa Andon Zako, Ilia Dilo Sheperi dhe mijra të tjerë, patriotë me eshtër, që kombi i ka vendosur në altar.

Shqiptarët e Kongresit të Gjirokastrës dhe të ashtuquajturit qeverritarë të Vori Epirit , ishin llumi i shoqërisë të krahinave ortodokse të jugut . Ata e krijuan qeverrinë tradhtare , perfaqesuese te shtetit fantazme te Vorio Epiritpor që pretendohej te ishte prej qafës se Llogorase e deri ne veri te qytetit te Korces, ne Maliq dhe ndërmorën ekspeditën e çmëndur , për të nënështruar me armë rajonet e Korcës, Kolonjës, Permetit, Gjirokastrës, Sarandës dhe malësinë e Labërisë , që fillon në Kardhiq dhe mbaron në Lumin e Vlorës , që quhet shkurt krahina e Kurveleshit. Labërija u pushtua me një luftë të ashpër , midis fshatarësisë së vëndit dhe forcave qeverritare greke të trainuara dhe të drejtuar nga ushtarakë të mësuar në akademira të shquara të kohës . Nuk bëhej fjalë as për afërsi numerike. Vullnetarët lebër , si aleat të pa mposhtur , kishin popullin e krahinës, me armë të thjeshta dhe terenin , ku kishin lindur dhe e njifnin me pëllëmbë . Cdo pushtues i huaj e kishte pasur të vështirë ose te pa mundur për te kaluar qafat e Rehovës dhe te Kaparjelit.

Lufta e ashpër vazhdoi , për jetë a vdekje . Armiku e theu frontin lab dhe te gjithe Shqiperise se Jugut me humbje të mëdha në njerëz , armatim dhe veçanërisht në moral . Ushtrija mbretërore greke , nën flamurin e rreckosur të shtetit Vorio Epir, hyri në zonën e Kurvelishit dhe kreu reprezaljen më të madhe , që kishte ndodhur ndonjëherë në këtë krahinë rebele . Popullsia u shpërngul , drejt veriut shqiptar , drejt Vlorës; u bënë muhaxhirë . Forcat vullnetare , nëpër maja malesh, i mbronin karvanet e gjata , që mundën t’i largoheshin ballafaqimit me andartët grekë , që në armatimin e tyre kishin thikën . Thika e andartit grek është mizore . Janë me mijra njerëz të shkuar nën thikën greke . Greku nuk e ka pas quajtur fitoren , po qe se nuk kalon mbi kufoma grash dhe fëmijësh të therur . Këtë makrabitet kombëtar grek , më shumë se kushdo e provoi Panariti, Permeti , Labërija shqiptare dhe 30 vite më von edhe Çamërija .

Eksodi i Labërisë dhe gjithe jugut te Shqiperise, drejt Vlorës ishte biblik . Ai u pasua nga eksodi çam dhe , nga ai Kosovar . Të tëra pjesët e terrorizuara , kanë udhtuar drejt gjirit të nënës , drejt Shqipërise kontinentale . Eksodi i banorëve te jugut të Shqiperisë u ndesh me një eveniment historik , negativ sa dhe vetë eksodi . Turmat e Haxhi Qamilit mësynin , drejt jugut . Shqipërija përjetoi kaosin më të madh , që njifet .

Në krah të vullnetarve labë u ndodhën çetat Patriotike të Çerçizit dhe Selam Musait . Në mbështetje llogjistike të luftës labe u ndodh garnizoni i policisë hollandezë , që kishte ardhur , për formimin e xhandërmarisë shqiptare. Mbreti i shqiptarve , princi gjerman Vidi , i vizitoi muhaxhirët në Vlorë dhe i përgëzoi , për trimërinë e treguar, në mbrojtje të shtetit Shqiptar . Bilanci i kësaj lufte të pabarabartë ishte tragjik : U vranë 7 mijë burra , gra dhe fëmijë, u rrafshun 7 mijë shtëpi dhe 192 fshatra dhe u perzune me dhune prej vendbanimeve te tyre mbi 100 mije njerez te pafajshëm. Nuk besoj se gjëndet gjykatës , që këtë katastrofë , mos ta emëroi genocid të pastër .

Kjo është pjesa e historisë , që autori Manxhar Taka e ka vënë në qendër të romanit, por gjithashtu me nje stil mjaft terheqes dhe ne menyre te besueshme, autori, përmes ketyre ngjarjeve tragjike shtjellon edhe fatin e familjes se Nimet Bejkos. Familja Bejko nuk është e ndarë nga fati i fshatit , krahinës dhe Shqipërisë . Vetë familja golemase , është Labërija kryengritëse dhe qëndrestare , ndaj një armiku shekullor dhe të pa ngopur me gjak njeriu . Mjeshtërija e autorit , qëndron në faktin e thjeshtë , që na i jep të plotë kuadrin historik dhe familja Bejko mbetet illustrim i ngjarjeve historike . Kjo familje , ka ndjekur të tëra eventet njerëzore : ka martuar djalin e vetëm , Zamirin , në zjarrin e luftës . Kryefamiljari , la stanin dhe rrëmbeu armën , duke u bërë efektiv i ushtrisë vullnetare . Plaka e shtëpisë , Leme , u trasportua kalapiç , në exodin , drejt Vlores . Nusja , Jerina , u përdhunua nga dy andartë , por arriti të vijonte jetën bashkëshortore . Fëmijën e parë , e lindi në exod dhe të dytin , me emrin kuptimplot Lirim , e lindi , kur u kthyen në fshatin e shkrumbosur, por të lirë .

Ne , si lexus, duke ndjekur jetën 2 vjeçare të familjes , Bejko , kemi ndjekur dhe etapat e luftës , të trajtuar mjeshtërisht nga autori . Personat historikë janë të emërtuar me emrat realë : Zografo , Spiromilo, Çerçiz Topulli , Hasan Xhiku , Princ Vidi, Haxhi Qamili etj . Bëmat e tyre janë të pa prekura . Ata lëvizin në roman , me autoritetin dhe prestigjin , që u siguron emri historik .

Nj nga personazhet e spikatura te romanit, është Sulo Beqiri, nje luftetar nga Golemi, ky burrë me çika , qe përfaqësoi Labërinë në Kongresin famkeq të voriepirotve në Gjirokastër, personifikon inteligjencën dhe atdhetarizmin e krahinës dhe më gjerë .

Po the Sulo Beqiri , ke thënë të tëra , që lidhen me luftën e pa barabartë , por heroike të Labërise , ndaj një pushtusi të pa ekuilibruar mendërisht . Mizoritë e andartve grekë , brezat ja kanë përcjellë , më shumë vërtetësi njeri tjetrit . E kam në sy portretin e Sulos , ashtu siç e ka përshkruar Manxhar Taka , kush nuk e parafytyron , le të shofi statujën e Çërçizit , në Gjirokastër . Natyrisht nuk mjafton vetëm pamja e jashtme . Botën e brëndshme dhe veprimtarinë e tij heroike , na i ka përshkruar me detaje dhe besnikërisht autori i romanit .

Nuk kam lexuar ndonjë roman tjetër , që ta ketë prekur qofte edhe tagent , këtë kënd të errët të historisë tonë , po ashtu edhe ndonjë veper tjeter e gjinive te tjera artistike . Pse ka ngelur e errët kjo periudhë historike ? Grekve nuk u ka interesuar ta ekspozonin , këtë histori vrastare . Shqiptarët u frenuan nga prononcimi i Enver Hoxhës , për dy protogonistë të kësaj periudhe . Mjaftoi , që Enveri e cilësoi Princ Vidin, lojë të fuqive të mëdha , kundër pavarësisë të shqipërisë dhe Haxhi Qamilin , përfaqësus të fshatarësisë , kundër regjimit . Këto vlerësime të pa vërteta , larguan historianët dhe letrarët nga ky problem i rëndësishëm historik , për vërtetësinë e të cilit, duhet të jenë të interesuar dhe grekrit modernë , që kanë këputur lidhjet me të kaluarën e errët shoviniste –kriminale .

Disa vite më parë , bisedoja me ish mësusin e fshatit , Hormovë , ku ka ndodhur masakra e katërmbëdhjetës . Ai ishte miku im , Dhimo Hila, që më tregonte se u kish dhënë hartim të lirë nxënsve të klasës shtatë. Njeri prej hartimeve ishte shkruar kështu : Bota e gjallë përbëhet nga 4 Klasa biollogjike : Shoqëërija njerzore , kafshët shtëpijake , kafshët e pyllit dhe klasa e andartëvë grekë . Natyrisht e vlerësova shëlqyshëm , më tregonte mësusi Dhimo .

Memoria historike funksionon . Historija , sado , që të tjetërsohet, do ta gjejë guri vëndin . Për të vërtetën historike janë të interesuar brezat e të tërë popujve , qofshin viktima dhe agresorë . Të vërtetës historike i shërben romani i bukur i M. Takës . Organet shtetërore dhe shkencore , kryesisht ato albanologe , lipset ta shofin me vëmëndje romanin e Takës dhe të gjejnë mundësinë e botimit të tij , në gjuhën greke dhe angleze . Megjithse është romani i parë i autorit , mjafton , që Manxhar Taka , të quhet romancier . Këtë fjalë duhet ta thotë kritika jonë .

E kaluara historike , nuk i pengon popujt shqiptar dhe grek , që të gjejnë gjuhën e paqes dhe të bashkëppunimit , në një fqinjësi vëllazërore. Të tërë fqinjët e Ballkanit kanë episode tragjike , të së kaluarës . Jetojmë një shekull pasi kanë ndodhur këto ngjarje historike , sado makabre qofshin . Kemi nevojë të gjejmë mënyra , për t’i anashkaluar , në shërbim të bashkëpunimit të ngushtë ekonomik dhe kulturor ; gjë që e kanë realizuar mirë qeverritë greke dhe ato shqiptare postkomuniste. Qeverrija shqiptare e zgjedhur , ka dekllaruar botërisht se Greqija është aleat strategjik. Është zgjidhja e duhur dhe në kohën e duhur , për të arthmen e përbashkët europjane të vëndevet tona fqinje .

Illo Foto / Studjus në NY – 12 gusht 2013