Kulture – Page 430 – Dielli

REQUIEM PER MUSINE KOKOLARI NE 30 VJETORIN E VDEKJES

August 13, 2013 by dgreca

Shkruan: Raimonda MOISIU /

2010 –ta -është – Viti që shënon përvjetorin e 50-të, të themelimit të Komitetit të Shkrimtareve të burgosura, nga e gjithë bota. Writers in Prison Committee -WiPC & PEN International, që prej vitit 1960 kanë ndihmuar me qindra, për të mos thënë me mijra shkrimtare në të gjithë botën, që janë persekutuar për idetë e bindjet e tyre, vetshprehjen, lirinë e të shprehurit, nga rregjime të ndryshme në vëndet ku ato jetonin e ushtronin veprimtarinë e tyre krijuese letrare-artistike. Gjatë gjithë vitit -2010-të nëpërmjet aktiviteteve të ndryshme, PEN International do të përkujtojë guximin, kurajon, kalvarin e dhimbjeve e sakrificave, të këtyre shkrimtarëve dhe punën e Komitetit (ËiPC). Në qëndër të këtyre aktiviteteve do të jenë pesëdhjetë raste të shkrimtarëve,- Simbole të Qëndresës e të Vuajtjes në burgjet, për të cilët PEN, ka ngritur zërin, në gjysmën shekullin e fundit.
Më 24 korrik, 1960, në një Kongres që u mbajt në Rio De Zhanerio, Brazil, Sekretari I Përgjithshëm, David Carver raportoi se Komisioni I përbërë nga tre anëtarë, autorizoi në një mbledhje të mëparshme, të hulumtojnë dhe paraqesin një listë të shkrimtarëve të burgosur. Kjo listë iu shpërnda delegatëve të Kongresit, atë ditë dhe përmbante emrat e 56 – të, shkrimtarëve nga e gjithë bota. Lista fillonte me vëndet e Europës Lindore, të cilat ishin nën rregjimin komunist.
-Shtatë shkrimtarë të burgosur në Shqipëri..
-25 të në Cekosllvaki,
-13 në Hungari,
-Nëntë në Rumani
-Dy në Francë.
Kështu ËiPC dhe PEN International, do të përkujtojnë këtë vit të gjitha gratë shkrimtare, në të kaluarën dhe të tashmen, që kanë vuajtur në burgjet e diktaturës, janë persekutuar, biles edhe janë dënuar më vdekje apo varje, vetëm e vetëm se kanë folur të vërtetën.
E para që do të përkujtohet nga ËiPC & PEN Internatioanl, është shkrimtarja shqiptare shkrimtarja që sfidoi diktaturën komuniste, Musine Kokalari e cila, në kohën që është themeluar Komiteti I Shkrimtarëve të Burgosur, kishte 14-të vjet që vuante dënimin në burgun e rregjimit komunist. Ishte e para grua shqiptare që u botua në Shqipëri, por u godit shumë shpejt nga rregjimi komunist për bindjet e saj, më 1946 dhe u dënua me 20 vjet burg. Musine Kokalari u lirua më 1964, më pas u internua, dhe punonte si fshesare rrugësh derisa vdiq në vitin 1983. Shumica e krijimtarisë së saj është zhdukur e shkatërruar, por PEN International, shpreson të gjejë nga krijimtaria e saj dhe gjatë këtij përvjetori do të botojë një pjesë të tyre, për herë të parë mbas më shumë se 60-të vjetëve.
Poetesha e shquar iraniane Furugh Farrukhzad, së bashku me Parvin E’tesamin dhe Simin Bebbahamin konsiderohen sot, si poeteshat më të famëshme iraniane. Historia e Furugh Farrukhzad zë fill në kontekstin e konflikteve në mes traditës dhe modernes në vëndin e saj të viteve 1930-1960. Lindi në një kohë kur gruaja iraniane shikohej si inferiore, si qënie që ka më pak kapacitete mendore dhe fizike sesa mashkulli dhe, për pasojë nuk ia vlente të investohej në shkollimin e saj. Martohet jashtë dëshirës së saj dhe në moshën 16 vjece bëhet nënë. E zhgënjyer nga martesa me komikun shumë të njohur Parviz Shapaur, e zhgënjyer nga qëndrimet nënvleftësuese në ambientet shoqërore për paraqitjen e seksualitetit të saj në vargje, për pavarësinë e saj. Në vitin 1962, me skenarin e saj, u realizua filmi I njohur shumë përtej kufijve të Iranit, kuhstuar lebrozëve me titull:”Shtëpia është e nxirë”. Krahas krijimtarisë së saj letrao-artistike, ajo përfshihet gjërësisht në lëvizjen politike për ndryshime të jetës shoqërore, duke kapërxyer qëndrimet personale politike me shume rrekshmëri. Vritet “aksidentalisht” me makinë, ekzekutim që u sajua nga Shërbimi Sekret I kohës, SAVAK.
Në vitet ’70 dhe ’80, ashtu edhe si sot, gratë iraniane e gjejnë veten nën shënjestrën e shtypjes, dhunës dhe inferioritetit maskilist. Shkrimtarja Shahrnush Parsipour ka pasur fatin të burgoset dy herë nga rregjimi I Shah në mes të viteve ’70, dhe nga Garda Revolucionare në fillim të viteve ’80 .Edhe Parsipour si shumë shkrimtarë të tjerë që I mbijetojnë ferrit të burgut, largohet nga vendlindja për në mërgim.
Aktivistet e Lëvizjes feministe për të drejtat e grave, ishin të parat në frontin e betejës për Lirinë e Fjalës e për t’I thënë stop dhunës verbale e fizike ndaj tyre. Një nga ato është Naëal El-Saadaëi, e njohur ndërkombëtarisht, për shkrimet e saj feministe dhe një kritike e hapur dhe e flaktë e qeverisë Egjyptiane. Saadaëi është burgosur midis viteve 1981-1983, dhe për vite me rradhë ka marrë kërceënime me vdekje, dhe librat e saj janë ndaluar dhe konfiskuar nga autoritet qeverisëse.
Më pak e njohur, por me influencë, ishte Alaide de Foppa de Solorzano, shkrimtare nga Guatemala dhe një luftëtare e të drejtave të gruas e cila me guxim e kurajo, jepte një program javor feminist në radio, aty nga fundi I viteve ’70-të, ku midis emisioneve, kulmoi me pasqyrimin e shtypjes të grave Mayane. Alaide de Foppa de Solorzano, ishte mes 45.000 të zhdukurve gjatë konfliktit të armatosur në Guatemala në vitet ’70-’80. Është parë për herë të fundit në Dhjetor 1980-të, 30 vjet të shkuara.
Një tjetër shkrimtare, në mesin e mijëra të zhdukurve, gjatë të njëjtës periudhë në të dy kontinentet amerikane, ishte edhe Alicia Partnoy. Megjithatë, ajo mbijetoi. U burgos për gjashtë muaj, ku u rrah e u torturua mizorisht, për të treguar historinë e saj.Alicia Partnoy tashmë jeton në SHBA-ës.
Nien Cheng, një shkrimtare kineze, e cila shkroi një libër rreth burgosjes së saj në Kinë, me titull ;” Jeta dhe vdekja në Shanghai”. Ajo u akuzua për spiunazh në llogari të Mbretërisë së Bashkuar dhe u burgos për gjashtë vjet e gjysëm. Gjatë asaj kohe, ajo I është nënshtruar një sërë pyetjesh e tortura, deri edhe në izolim të vetëm. Në tetor të vitit 1978, ajo lirohet e pafajshme dhe qeveria kineze kërkon falje publike për arrestimin e gabueshëm të saj. Në vitin 1980, Nien Cheng largohet përfundimihst nga Kina drejt SHBA-së. Ajo vdiq në vitin 2009, në moshën 93 vjecare.
Në kontinentin amerikan latin, me përjashtim të Kubës, ka disa vende edhe sot e kësaj dite, , që burgosin shkrimtarët. Por që nga vitet ’90-të, është alarmant fakti, deri edhe në zhdukje e vrasje të njerësve të letrave, vecanërisht të gazetarëvë, të cilët nxjerrin në dritë korrupsionin qeveritar. Lydia Cacho, një gazetare meksikane, luftëtare kundër abuzimit seksual të fëmijëve, vazhdon të jetojë në ankth e frikë, nën një kërcënim të vazhdueshëm. Lydia u arrestua për pak kohë në vitin 2005, nën akuzën e shpifjes ndaj një bisnesmeni të implikuar në rrjetet e pronografisë për fëmijë. Edhe pse ajo është liruar përfundimisht, kërcënimet ndaj saj dhe familjes vazhdojnë. Poetja Maria Elena Cruz Varela la Kuba, pas dy vjet burg, tani jeton në Spanjë. Marta Kumsa, një gazetare etiopiane dhe veprimtare e të drejtave Oromo, jeton aktulaisht në Kanada, pas nëntë vjet burg pa pagesë dhe objekt I dhunës fizike, torturave nga rojet e burgut.Autorja, Taslima Nasrin, një kundërshtare e regjimit të Bangladeshit, e cila u kërcënua me vdekje për shkrimet e “saj’, blasfemuese në vitin 1994-r, e cila nuk mund të kthehet në shtëpinë e saj, vazhdon të sfidojë duke shkruar artikuj për të cilat ajo është kërcënuar me vdekje. Sihem Bensedrine, gazetare dhe veprimtare nga Tunizia, ka vuajtur ngacmime, arrrestuar, kërcënime për më shumë se një dekadë dhe tashmë ajo jeton jashtë vendit të saj,duke erdhur shpesh për të bërë e ruajtur punën si avokate dhe aktiviste për të drejtat civile të njeriut në Tunizi dhe Botës Arabe në tërësi.Për dekada të tëra, me mijra shkrimtarë në Bashkimin Sovjetik, u dërguan në internim, burg dhe psikiatri. Midis tyre ishte edhe shkrimtarja ruse Irina Ratushinskaya, poezitë që ajo shkroi në burg, u botuan në tekstet e studimit të orës letrare në burg.. Ajo u lirua në vitin 1986, pas një pune të rëndë dhe u vendos përkohësisht në Britani. Tashmë Irina Ratushinskaya jeton në Rusi. Me rënjen e “Iron Curtain”, erdhën edhe rreziqet e reja. Në rast se në të kaluarën për të shuar zërat kritikë shkrimtarët e gazetarët burgoseshin, tashmë ndaj tyre përdoret arma e nxehtë, vriten. Që nga viti 1992, – 52 gazetarë janë vrarë në Rusi, ku mes tyre nëntë janë femra. Në vitin 2006, Anna Politkovskaya, një gazetare kurajoze e guximshme, e cila zbuloi të gjitha llojet e rrezikëshme dhe abuzimet me të drejtat e njeriut në Ceceni, korrupsionin lokal, u vra, duke patur një fund të tmerrëshëm e të dhimbshëm.Shkrimtarja Burmese Aung San Suu Kyi, njëkohësisht dhe një lidere politike, Kryetare e Partisë Opozitare, mbahet në arrest shtëpijak për 14 vjet, që prej 21 vjet vjetëve që ajo u arrestua për herë të parë në vitin 1989-të. Në shkurt të 2010, Gjykata e Lartë e Burmas, hodhi poshtë apelin kundër zgjatjes së saj të arrestit shpëpijak.
******
Shkrimtarët në botë nën presionin dhe persekutimin e sotëm.
-.-
Shkrimtarët në botë vazhdojnë të burgosen, kërcënohen dhe vriten edhe në ditët e sotme, për shkrimet e tyre. ËiPC, ka rregjistruar gjatë vitit 2009-të, 900 raste të shkrimtarëve dhe gazetarëve të burgosur, kërcënuar e vrarë. Ndërmjet tyre 52 janë femra. Tre prej tyre janë në mesin e rasteve simbolikë të botuar për evenimentin e 50 vjetorittë PEN International: Lydia Cacho, Sihem Bensedrine dhe Aung San Suu Kyi.
Më 15 Nëntor 2009-të, në përvjetorin ËiPC, PEN propozoi për ngritjen e një Memoriali për Natalia Estemirova, gazetare dhe mbrojtëse e të drejtave të punës, e cila së bashku me dy gra të tjera denoncuan haptazi me guxim e kurajo, masakrat dhe abuzimet në popull. U rrëmbyen e u vranë me plumb në kokë e gjoks, në një pyll afër Grozny- it, në Ceceni. Natalia Estemirova ishte një mike dhe kolege e afërt e Anna Politkovskaya.
Shkrimtarja dhe redaktorja iraniane Parvin Ardalan, e vlerësuar me disa cmime AËARD, një aktiviste e shquar e të drejtave të grave, ka qënë nën kërcënimin për jetën që nga viti 1997-ë. Ajo është arrestuar në mënyrë të përsëritur, marrë në pyetje nga Shërbimi Sekret Iranian, kërcënuar, thirrur në gjyq në shumë raste dhe e ndaluar të udhëtojë jashtë shtetit. Ndodhet nën një survejim të rreptë.
Ardalan largohet nga Irani, në shtator të vitit 2009, e ftuar nga revista femërore suedeze Bang, ku ajo u vlerësua me Cmimin Olaf Palme! Por nëse ajo kthehet në Iran, persekutimi ndaj saj do të rifillojë.
Tran Thanh Thuy Khai, një romanciere vietnameze, poete, eseiste dhe botuese në fshehtësi e revistës disidente “Atdheu”, ka qënë nën survejim të rreptë, kërcënim të vazhdueshëm që prej shtatorit të vitit 2006, duke botuar shkrimet e saj on line, – internet. Aktulisht ajo po vuan dënimin prej tre vjet e gjysëm, ndërsa bashkshorti I saj, A Tan Ba u dënua me dy vjet arrest shtëpijak, për “sulmin”, pavarësisht nga fakti se ata vetë ishin viktimat e sulmit.
Jas si shprehet shkrimtarja Nguyen Chi Thien, një ish –e burgosur:” Edhe pse në burg, unë e dija se shumë shkrimtarë në botë lexonin poezitë e mija dhe më mbështetnin. Kjo më jepte ngushëllim, inkurajim e frymëzim,. Nuk ndjehesha vetëm. Edhe kur isha e vetmuar në errësirën e qelisë, unë kisha forcë e guxim, për të përballuar brutalitetin e tiranisë psikollogjike, dhunës e torturave.”
Sot PEN International inkurajon dhe mbështet të gjithë anëtarët e saj, shkrimtaret e gazetaret femra kudo në botë, të ndjehen të lira të kontaktojnë nëpërmjet një letre apo një artikulli në gazetat lokale, median e shkruar e vizive, për të denoncuar dhunën verbale, fizike, persekutimin e tyre, ndaj fjalës së lirë, vetshprehjes e mendimit të lirë, për të ndërkombëtarizuar në emër e në mbrojtje të grave shkrimtare kudo në botë.
Hartford CT USA

BEHAR GJOKA: “Përplasja Kadare-Trebeshina s’ka lidhje me veprat letrare”

August 13, 2013 by dgreca

Kadareja me “Mekamin” është kapur me kohë. “Mekami” nuk ka të bëjë me traktatin fetar apo shkencor, as me besimin. Ai është moment fiction, është e tëra imagjinatë, letërsi. Dhe në këtë kuptim dëshpërohem nga leximi që i bëhet letërsisë me syze joletrare. Nëse neve do t’ia bënim edhe Kadaresë këtë, më thoni si do ta lexojmë te “Dimri” figurën e Enverit.

Nga Dhurata Hamzai/

Dy shkrimtarë të njohur të letërsisë shqipe, që komunizmi i ndau në rrugë të ndryshme mbijetese, mbajnë përjetësisht një qëndrim armiqësor kundrejt njëri-tjetrit. Ata janë Kasëm Trebeshina, i cili është tërhequr në “kullën e fildishtë”, thënë ndryshe i burgosur në shtëpinë e tij, dhe shkrimtari i madh shqiptar Ismail Kadare. Nuk shpjegohet ende mëria e tyre tragjike, e cila merr shkas sapo hap gojën njëri, për të dalë kundër tjetrit. Armiq për vdekje me njëri-tjetrin, me një mënyrë të shkruari të ndryshme, ata megjithatë janë pjesë e universit të letërsisë shqipe. Ata do të jenë të ndarë nga njëri-tjetri për biografët dhe historianët, por përfundimisht bashkë në shtëpinë e madhe të letërsisë shqipe. Studiuesi i letërsisë së dy autorëve Behar Gjoka, përkatësisht me veprat “Trebeshina-ajsbergu i letrave shqipe”, 2005, dhe “Kadareja i Rilexuar”, 2008, flet me rastin e heshtjes së institucioneve shqiptare të kulturës në përvjetorin e 87-të të lindjes së Kasëm Trebeshinës, që e kishte më 8 gusht 2013. Gjoka rrëfen misterin e përplasjeve mes dy figurave të shquara të letërsisë shqipe Trebeshina-Kadare.

Në datën 8 gusht Trebeshina kishte 87-vjetorin e lindjes. Si studiues i veprës së tij, a mud tw na thoni pse hesht Trebeshina. Ku është aktualisht?

-Aktualisht gjatw verws ai shkon në Turqi te djali. Në vjeshtë kthehet në Shqipëri. Me Trebeshinën tashmë është bërë e zakonshme që ai të udhëtojë mes legjendës dhe realitetit, mes pranisë dhe papranisë, mes ekzistencës dhe mosekzistencës, ndërkohë që është shkrimtari me më shumë tituj të dorëshkruar në historinë e letërsisë shqipe. Edhe në këtë ditëlindje u hesht për të. Nëse në Shqipëri do të qasen sërish në heshtje, duke e vijuar me atë filozofinë e lënies në mjerimin e njeriut që i duket sikur i ka mbyllur llogaritë, sipas teksteve të shkruara nga ai nuk rezulton kështu. Në Kosovë pritet të botohet në libër me tekste në prozë dhe me krijimtari letrare, një tekst që verifikon letërsinë e tij dhe do të thosha që ka ardhur momenti që duhet të çlirojnë mendjen që nga akademizmi shqiptar deri te lexuesi shqiptar që Trebeshina është pjesë e letërsisë shqipe. Së pari ai është një krijues që shkruan në gjuhën shqipe. Madje gjatë kësaj periudhe, për shkak të pamundësisë së komunikimit me lexuesin shqiptar, ai po i kthen vetë në anglisht librat e tij duke kërkuar komunikim me një lexues tjetër.

Por edhe institucionet shqiptare të kulturës nuk është se kanë në vëmendje ndaj tij…

-Unë e shoh të pagjasë qëndrimin e institucioneve shqiptare. Së paku i duhej njohur përvoja e dramave të 80 teksteve. Dhe që kjo krijimtari të mos kalojë në antologjinë e letërsisë shqipe dhe në tekstet shkollore është një krim i madh. Trebeshina është një nga autorët që ka lëvruar gjininë e dramës absurde moderne, dhe ngelet një nga mjeshtrit e penës shqipe. Për Trebeshinën, ndërkohë që shumë nga figurat e munguara të letërsisë shqipe janë rikthyer, ka nisur një tentativë, e bërë diku nga vitet 2004, 2005, 2006, e mohimit të Trebeshinës. Dhe që të arrihej me triumf të plotë, u hap menjëherë Kutia e Pandorës për të thënë të bërat e të pabërat e tij. Që nga ajo kohë vijon ende filozofia e leximit biografik e leximit jetëshkrimor të letërsisë se kush është Trebeshina si njeri se çfarë aktiviteti ka pasur. Për mua është dytësore në krahasim me tekstet.

Ju e keni takuar Trebeshinën nga afër, por tek lexuesi shqiptar mbetet në përshtypjen sikur është një nga ata shkrimtarët që kanë shkuar, por që kanë bërë një emër të mirë. Si e shpjegoni këtë ndjesi të përgjithshme në opinion?

-Koha ka bërë që ai në tërësi të jetë në leximin e teksteve, të jetë në atë kullën e fildishtë të krijuesit. Janë të paktë shkrimtarët që të kenë pasur këtë model, ku të ndajnë në tekstin letrar nga fati i Trebeshinës, që prej fatit të mërgimtarit, të burgosurit në kohën e diktaturës dhe të burgosurit në shtëpinë e tij edhe në kohën e demokracisë, sepse nuk ka hyrë në klimën e letërsisë së propaganduar. Të japësh përgjigje se kush është Trebeshina si njeri dhe se kush është si shkrimtar janë dy pjesë, dy momente. Leximi si biografi e letërsisë së tij ose si histori për mua ka qenë vazhdimisht në interes të atyre që duan të krijojnë një hierarki shkrimtarësh, i atyre që do të dalin pretendentë të çmimit Nobel, etj, etj. Tri gjëra për Trebeshinën do të jenë të pandryshueshme, sipas mendimit tim. Fakti që Trebeshina futi në letërsinë shqipe rrymën letrare të surrealizmit, të cilin sipas mendimit tim duke patur edhe një pohim nga studiuesi Robert Elsie ka ardhur si reagim dhe kundërvënie ndaj realizmit socialist. Surrealizmi është ajo shkollë, ai model, ajo rrymë letrare që është përtej realizmit konkret, është ajo shkollë imagjinare që ndërton një realitet më të tmerrshëm se ai që quhet realizëm konkret, dhe kjo shihet në tërë dorëshkrimin e tij. Kjo shihet në romanet në novelat e tij. Në përmasat kohore dhe hapësinore Trebeshina do të jetë guri më i rëndë i lëvrimit të epopesë shqiptare. “Kënga shqiptare”, romani i tij me pesë vëllime me 1554 faqe, të jep përgjigje se çfarë ishte lufta e dytë botërore, lufta vëllavrasëse për pushtet. Unë do të thosha se “Kënga shqiptare” është guri më i rëndë i krijuar në historinë e ekzistencës së epopesë, në kuptimin e linjave, të personazheve, të tablove në kuptimin estetik gjithëpërfshirës. Së dyti, dramatika e tij, teksti i eksperimentuar i tragjedisë, teatri absurd janë dëshmia më e qartë se dramaturgjia shqipe ekziston, dhe ekziston duke i pranëvënë Teki Dervishin, Anton Pashkun, Beqir Mysliun. Megjithatë, për sa kohë që shkolla shqiptare do vijojë leximin biografik, hapësira e komunikimit me Trebeshinën, me Arshi Pipën, me Anton Pashkun, me Martin Camajn do të jetë e vështirë.

Por përfshirja e kësaj letërsie të mohuar në letërsinë shqipe nuk po bëhet as nga studiuesit e saj?

-Unë këtë e them me dëshirën për të kuptuar se çfarë realisht po ndodh me Trebeshinën, që rri i mbyllur në vetmi, i përzënë nga letërsia njësoj si në mentalitetin monist, dhe në këtë kohë të mentalitetit demokratik. Me sa duket, ne jemi po ata në mentalitet. Në raport me letërsinë heshtja është më shumë se hipokrizi, është që të kontrollojmë liqenin e ndotur të letërsisë së realizmit socialist. Çdo pretendim për të lënë jashtë atmosferës së letërsisë Trebeshinën është një përpjekje për të ruajtur sinorët e sundimit të letërsisë së realizmit socialist.

Kjo që thoni pak a shumë është një perspektivë e atyre që kanë interesa politike për të ruajtur këto sinore. Po nëse ne kemi studiues letërsie dhe akademikë, çfarë kontributi duhet të japin ata që Trebeshina të zërë vendin e merituar në letërsinë shqipe?

-Unë po shpreh një ide të Trebeshinës: duhet të largohen spiunët, bashkëpunëtorët nga rrethet akademike. Kam parasysh emra personazhesh që ngaqë kanë dhënë kontribut të burgoset Trebeshina, nuk e di se ç’kontribut mund të japin tani që Trbeshina të rivendoset në letërsi, kur në fakt ata nuk kamë marrë mundimin as ta lexojnë. Problemi i Trebeshinës është provë e ndërgjegjes kombëtare, e ndërgjegjes qytetare, sepse herë pas here mundohen që Trebeshinën ta fusin në kontekstin e një autori që thotë se nuk jam shqiptar, jam turk, por ja që në një vepër ka thënë edhe se jam danez. Çfarë po ndodh me të, në një atdhe që të burgos dhe që tekstet e shkruara ia interpretojnë vetëm për ta goditur. Edhe pse Trebeshina e ka kryer misionin si shkrimtar, institucionet 22-vjeçare duhet të bëjnë përpjekje për t’u çliruar nga ky lloj mentaliteti. Problemi nuk është thjesht te Trebeshina. Kujtoj letërkëmbimin e Arshi Pipës me Martin Camaj, ku Camaj i thoshte atij se letrat shqipe do të marrin një impuls tjetër, kur të pranohen veprat e Arshi Pipës. Mjeshtri ia kthen se në momentin që Martin Camaj do të studiohet dhe do të kuptohet, pikërisht atëherë letërsia shqipe do të ketë një indicie tjetër. Pra, pse duhet të lexojmë botëkuptimin dhe të lëmë jashtë letërsinë e shkrimtarëve. Kjo është tragjike. Ne mund të falim që ka qenë dikush deputet i kuvendit popullor të komunizmit dhe nuk duhet të harrojmë që të gjykojmë qetësisht nevojën që ka letërsia shqipe që të jetë njëherë një e tërë, vijon arsyeja e ndarjeve absurde. Nuk e kuptoj kujt i intereson që letërsia shqipe të mos ketë Trbeshinën, nuk e kuptoj kujt i intereson që letërsia shqipe të mos ketë Arshi Pipën, Martin Camaj, kujt i intereson që letërsia të ketë vetëm Ismail Kadarenë. Unë jam lexues i secilit prej këtyre autorëve, studiues i secilit prej këtyre autorëve, po qielli i letërsisë shqipe nuk ka vetëm një yll, Kadarenw, apo vetëm një diell. Këtë larmi duhet ta pranojmë, studiojmë dhe zbulojmë, Trebeshina vazhdon të jetë një bibliotekë e heshtur që duhet ta zbulojmë.

Ju që jeni studiues i dy autorëve, a mund të na thoni pse lindi konflikti Kadare-Trebeshina?

-Më vjen keq që sa herë nisin këto përplasje ose jepet ndonjë opinion në media, Kadareja jep përgjigje dhe tregon se kush është Trebeshina me novelën “Mekami”. Të bësh këtë shpjegim për tekstin e një novele, do të thotë që te Kadareja ta shpjegosh romanin “Gjenerali” me diskreditimin që i ka bërë figurës së priftit. Problemi është se jemi në dy tekste letrare. Teksti letrar nuk mund të lexohet as si traktat, as si biografi. “Mekamin” e Trebeshinës e kam parë si letërsi dhe e shoh vetëm kështu. Në momentin që ne do të bëjmë studim sipas përvojës së një çasti të caktuar, ose disa çasteve të caktuara të shpjegimit të paragjykimeve që nuk lidhen me letërsisë dhe do vazhdojmë ta lexojmë letërsinë si biografi shkrimtarësh, nuk jemi në rregull me letërsinë.

Ata janë krijues të stileve të ndryshme, të distancuar nga njëri-tjetri edhe në marrëdhëniet mes tyre. Pse lind kjo përplasje kaq intensive?

Ky debat ka prepicituar në një debat joletrar. Ndërsa kur bëhet fjalë për debatin letrar kam lexuar me kënaqësi Trebeshinën dhe Kadarenë. Sa herë Kadareja ka nevojë me dalë në faqe të parë, iu kundërvihet shkrimtarëve me motivacion të pa thelluar në letërsi. Nuk më intereson se çfarë ka bërë Kadareja apo Trebeshina. Ka patur një debat mes gjermanëve për Gëten dhe Shilerin. Por ata e kanë zgjidhur kështu: ne kemi nevojë për të dy. Në rastin tonë, ndodh ndryshe; Trebeshina thotë Kadareja nuk ia vlen, Kadareja thotë Trebeshina nuk ia vlen….

Ja sapo kaloi një përvjetor i heshtur i Trebeshinës dhe papritur ndalemi tek një problem madhor i mënyrës së studimit të letërsisë shqipe?

-Të them të drejtën shumë përvjetorë kanë kaluar pa e përmendur Trebeshinën. Për mua ai vijon të jetë mes ekzistencës dhe legjendës. Në fakt ai është ende gjallë. Jeta e tij ka qenë më dritëhije, fatkeqësisht disa i lexojnë vetëm hijet, disa vetëm dritat, sepse ai në fillesat e tij ka qenë pjesë e detyrave të larta shtetërore, por në atë kohë të gjithë kanë dhënë prova, edhe Kadare sesi do t’i shërbenin sistemit. Agim Vinça thotë se Trebeshina kur ishte në Beograd dhe studionte për aktor kërkoi që të hiqej nga estetika e artit Marksi, Engelsi, Lenini, Stalini. E përjashtuan nga shkolla dhe grupi i kursit të tij protestoi, derisa atë e kthyen në shkollë dhe detyrohen të heqin nga estetika Marksin, Engelsin, etj.

Është një histori e përsëritur gjykimi që i bënë Kadareja “Mekamit”. Si e shpjegoni?

-Kadareja me “Mekamin” është kapur me kohë. “Mekami” nuk ka të bëjë me traktatin fetar apo shkencor, as me besimin. Ai është moment fiction, është e tëra imagjinatë, letërsi. Dhe në këtë kuptim dëshpërohem nga leximi që i bëhet letërsisë me syze joletrare. Nëse neve do t’ia bënim edhe Kadaresë këtë, më thoni si do ta lexojmë te “Dimri” figurën e Enverit. Le ta pyesim Kadarenë si do të donte ta lexonim tjetër…(Intervistoi Dhurata Hamzai-Intervista u publikua sot në gazetën Shqiptarja.com)

MOSVDEKJA E MATISH PRENDUSHIT OSE KTHIMI NGA MËRGIMI I QIEJVE TË PAFUND

August 12, 2013 by dgreca

SHKRUAN: GËZIM LLOJDIA*/

Ikja e tij është si nëpër ëndërr . Erdhi si te gjithë në botën tonë . Iku artist i vërtetë . Iku nëpër qiej të Zotit .Ikjen në gjuhën e përgjithshme i themi vdekje , mirëpo në gjuhët e besimeve do të mund të quhet shtegtim , mërgim etj .Edhe për ikjen e Matishit koha kur flitet janë vitet ‘30 të shekullit të XX . Anton Mazreku duke përdor gjuhën tonë shprehet :” Ka vdekë Matish Prendushi .

Ndërsa pas 70 vjetësh do ta quaja ka shtegtuar Matishi ose ka mërguar shpirti i Matishit ,prej këtej nesh .

Anton Mazreku ka shkruar për Matish Prendushin . E ka njohur që në vogëli deri kur artisti bëri udhë në kryeqytet dhe komeditë transmetoheshin në radiostacionin shqiptar. Por Mazereku ne rrëfimin e tij për Matishin sjell te dhëna me interes te panjohura deri me sot . Ndërkaq duhet shqyrtuar mundësia se Antoni e njihte Prendushin qysh në vegjëli të tij . Kur jeta e Prendushit ndërpritet , Antoni merr penën dhe shkruan :

“Matish Prendushi ka vdekë i ri shkruan te gazeta ‘Drita’,viti 1937 , nuk ka qene më i madh se 32-33 vjec . Nëse do të gjendeshin rrethana më të mira ekonomike dhe gjendja e tij shëndetësore do të ishte ndoshta më e mirë ndonëse talenti i tij ishte i jashtëzakonshëm .

Matishi cilësohet se nëse do të ishte gjallë do ti kishte dhënë ndoshta ne themi një frymëmarrje të gjerë asaj që ne e quajmë lëvizje teatrore. Mirëpo misioni i Prendushit mbyllet në një kohë kur talenti i tij ishte pikërisht në kulmet pra ai kishte cekur maja dhe burimi shpirtëror .Ikja e një artisti me talent të padiskutueshëm është një e rëndë dhimbje për komunitetin që e ndjen në shpirt . Pikëllimi për këtë ikje shpreh edhe autori . Ka vdekë, do të thotë Mazreku ,trupi i Matishit ka shkuar në varreza atje ku bota është e shurdhër dhe moti pas moti trupi firon nën ftohtësinë e baltës . Konvertohet një ditë në pluhur ,baltë .

Mbetet pas ,gjurma që ka lënë njeriu . Jemi të përkohshëm në këtë botë ,udhëtarë të saj dhe vetëm gjurma na bënë të dallojmë . Ndërkaq iku shpirti , kënga e engjëjve do të mendohet kështu fatsjellëse. Madje ka gojë që thonë se me engjëjt udhëtojnë shpirtrat .

-Ke dëgjuar or mik kur thonë :jepe shpirtin or burrë se erdhi engjëlli për ta marrë! Dhe emri i këtij engjëlli që udhëton me shpirtrat nëpër hapësirë . Duke folur për ikjen Mazreku ka shkruar Matishi ka vdekë tue qesh ose duke e shikuar si artistë jetën dhe vdekjen . Për fatin e artistit sa janë gjallë lozin me dynjanë, shprehet Antoni , dhe kur vdesin askush nuk i bie ndërmend për ta . Mirëpo gjurma që ka lenë Prendushi është gjurmë e thellë . Bukurisht bukur është

Kështu një ditë jetës iku edhe Matishi artisti . Ai la gjurmë në teatrin tonë. Thuhet se ai iku pikërisht kur komeditë e radios kishin marrë dhenë .

Si e përshkruan Antoni,artistin që në vogëli të tij .E kam njohur qysh të vogël dhe kemi qenë shokë shkolle .Ishte shumë i zgjuar dhe kishte një marëdhënie te çuditshme ishte ndër nxënësit më të mirë të klasës. Në një rrëfim që i sjell gazetës në fjalë Antoni shprehet për Prendushin :

E mbaj mend si sot ishte një ditë e ftohtë dimri .binte shi me rreshkë .Dikush ja kishte kallëzue punën e Matishit mësuesit tonë e mësues kishte ardhë me i pa nxënësit e vet tue lujtë theatër .Kishte zënë vend natyrisht në karrigen e nderit .Sall një odë e vogël për të mos thënë ishte mbushur plotë e përplotë me spektatorë .Tue vu re mësuesi si klasa e tij ishte kompmplet aty ai nuk mujt me ndejë pa i thënë një prindi .Kish të më vijoshin edhe mue në shkollë si njëkështu si ivijnë Matishit na kënaqtë e shkrinte së qeshuri i shkreti Matish .

Një plak që kishte zënë vend njatje në fund të odës ,në galerin popullore e që sksihet vecse një dhëmbë në gojë i thotë shoqes së vet :U këtij i raftë pika vec.

Duke folur për artin që bënë Prendushi dhe karrierën në rritje të tij ,Antoni shprehet :”Matishi asht rrit e burnue nuk është më artisti i një grumbulli shokësh .Tash është artisti i turmave .Matishi tash lot në salla të vërteta . Sidomos ndër ato të kinemave të kryeqytetit ndërmjet të shfaqjes së parë dhe të dytë të një filmi .Talenti i tij admirohet prej të gjithëve .

Prendushi është një artist që ka marr nga jeta brumin dhe frymëzim për komeditë e tij .Ai flet gjuhën e tij dhe si i këtillë ai kishte bërë shumë admirues dhe vend nëpër faqe të gazetave , që dilnin në Tiranë .Me ikjen nga jetë të këtij artisti siç pohon edhe Antoni flitet për vitin 1937 dhe duhet kuptuar koha kur bënë fjalë , emri i tij ka pasur vend të nderuar . Ai i ka shërbyer teatrit në gjininë e komedisë . Kur shpirti i hapërdahej qiellit të Zotit , mosha e artistit shkonte diku mes të 33 –ve . Nëse Matish Prendushi do të kishte jetuar më gjatë vepra e tij si artist do të ishte më e madhe . Mirëpo kufiri i tij përfundonte aty dhe më tej bëhej i pamundur .Ka një fakt që emrat e mëdhenj të artit , muzikës dhe letrave si për çudi apo një misteri të pa zbardhur ikin shpejt nga kjo botë . Apo ndoshta i fshihen asaj . Nëse Anton Mazreku , që kishte skicuar tek “Drita” këtë portret në vitin’ 37 pohonte : ”Ka vdekë Matish Prendushi duhet ti bëjmë pas 70 viteve një korrigjim të vogël besoj . Matishi nuk ka vdekë . Jeta është e shkurtër por gjurma e Matishit është e pranishme . Diku emri i tij përmendet në gjininë ku ai luajti ndër zanafillë të teatrit tonë . Mirëpo në kuptimin letrar thënia , ka vdekë mos duhet kuptuar thjeshtë është larguar nga kjo jetë Matishi , artisti që e deshëm ,që na shkrinte së qeshuri, artisti që rrojti pak dhe pa dha shumë . Antoni cek edhe dy faktorë si kushtet ekonomike dhe gjendja shëndetësore . Nëse do ti plotësonte këto atëherë Matishi do të ishte ndër jetë te ata artistë të viteve 30 , që i dhanë artit , letrave , shtypit një shkëlqim të ri . Mirëpo dihet se ajo që është shkruar në librin e jetës ka shënjuar 33 vjet as edhe një më shumë dhe as më pak asaj . Kësaj nuk i është shmangur dot as artisti Prendushi . Ikja e Prendushit ngjau kur komeditë sapo kishin filluar të transmetoheshin në radio dhe atëherë dëgjuesit e kryeqytetit shqiptarë kishin filluar të ndjenin magjinë e valëve që përhapte në eter, zëri i Matishit , kurse ikja e tij ishte humbje edhe për radiostacionin . Detaje që flasin për jetën e komikut nga Xhahid Bushati e gjeta “Në: Humor shkodran. – Nr. 18, , shtator, 1995, f. 6. Këtë libër nuk e kam lexuar nuk e di , a përfshihet këtu edhe krijimi i Anton Mazrekut:” Ka vdekë Matish Prendushi “ në këtë libër për komikun shkodran.

Mirëpo mërgimi i pafundme i Matishit nuk ka kthim .Mërgoi për atje nga ku erdhi shpirti i bardhë i dlirë dhe prej artisti i Matishit . Nuk ka udha e mbarë Matish ,por pas 70 vjetësh ,themi :”E morët vesh, Matishi u kthye nga mërgimi i qiejve të pafund . Mirëserdhe Matish artisti .

*Msc.Anetar i Akademise Evropiane te Arteve

FJALA, TOKA DHE GJUHA

August 12, 2013 by dgreca

Shkruan: Rrustem Geci – Dortmund/

Jeta është lum i pavarur për të gjithë lumejtë, për të gjithë detërat, për gjithë tokën ku mbjellim e jetojmë. Kot më del përpara me hijen tënde, jam vetja, vetvetja, fjala e parë e fjalës, fjala e bukur e jetës. Këtë ese më nxiti të shkruaj poema e botuar dje, në „Zërin e shqiptarëve“ me titull, „Ne e lamë fjalën të humbë“.
Nuk është e ndaluar të mos ëndrrojmë, të mos ndryshojmë, apo të mos dëshirojmë. „Mikja ime, Hije; ji e lirë me veten tënde. O e uruar, mos më dil përpara, shkruan Elida Buçpapaj, se fjalën e kam brenda, ajo është e zemëruar dhe mund të godas. Poezia e Elida Buçpapajt është poezi e pasionit, poezi e dalë nga shpirti, poezi e shkrimit të mirëfilltë shqip. Ujqit e fjalës, armiqtë e fjalës, horrat e së keqes, kudo janë shumëzuar, të bëjnë zap fjalën, të shkërmoqin fjalën ma të bukur, fjalën e shkruar. Po, po, ata duan fjalës t´ia marrin frymën dhe ta lënë pa afshin e frymëmarrjes.
Krijimtaria e shkrimtares, publicistes dhe kolumnistes, Elida Buçpapaj, është e gjerë dhe e thellë. Shkrimet e para Elida i bëri para 30 vjetësh. Ajo deri më tash ka botuar këto libra; 1. Vij , 2. Unë nuk jam e përjetshme 3. Rapsodia e Golgotës së Tranzicionit 4. Hiperbola dhe paralelizmi në Ciklin e Kreshnikvë 5. Tirania e tranzicioni 6. 7 .Traumat e tranzicionit, si dhe analiza e polemika. Njëherit, Elida Buçpapaj bën punë heroinash, duke përkthyer shkrimtarët më të vlerësuar të Elitës Botërore.
Elida, bijë e shkrimtarit të njohur, Vebi Skënderit, njëherit edhe bashkëshorte e shkrimtarit të njohur, Skënder Buçpapajt, përbëjnë një treshe shkrimtarësh të mirfilltë në letërsinë shqipe. Shkrimtarja Elida Buçpapaj nuk vjen në Letërsinë tonë të bukur, përmes librave të lexuar, por, përmes talentit dhe leximit të jetës. Shpërthimet e saj në poezi, publicistikë, në polemika dhe analiza, janë mënyra e shkrimtares Buçpapaj, për të bërë letërsi, O vetja ime e trazuar; Shqipëria është diell / është ëndërr / zgjandërr / është shi, breshër e borë / është furtunë e stuhi / është stuhi në gotë… Këto dhe qindra vargje të tjera, tregojnë për shtrirjen e saj në letërsi, dhe të bukurën e saj në poezi.
Motivet me Kosovës janë të pranishme tek kjo treshe shkrimtarësh. Fjala, toka dhe gjuha amë, lulëzojnë në qënien e vargjeve të shkrimtares. Në poezinë e Elida Buçpapajt, por edhe në poezinë e babait të saj , si dhe të bashkëshortit, Skënderit, janë së brendshmi tharmi i të bërit letërsi. Kosovë, shkruan shkrimtarja; Unë vij në Prekaz / mbi kalin e pikëllimit / prej plagosjes së natës /..këtu fjalët i ka zënë gjumi i madh / i tokës së skuqur / si flamuri nga gjaku/ … Unë vij në Prekaz / dhe ngrij palëvizur / si mermeri i varreve / nën harkune violinave të vajit / e të fijeve të barit që qajnë…
Harta poetike e Elida Buçpapajt është plotë maja poezish. Ngjyrat në krijimtarinë e Elidës janë nga ma të bukurat. Temat e saj shprehin çastin dhe kohën; Mirëmëngjez Paris / sot jemi gëdhirë në një shtrat / të dy të përgjumur nga mosfjetja /..Në një kafene buzë Senës / porosis një kafe me qumësht/..dhe filloj me llogaritë / Paris, unë banorja jote efemer / ndërsa ti dhe Sena eternel… Shkrimtarja Elida Buçpapaj, e lindur dhe e rritur në Tiranë, bashkë me prindërit, përjetoi gjenocidin e diktaturës Hoxha, kundër zërit të shkrimtarëve dhe inteleltualve. Idetë në letërsi shprehej Vebi Skënderi, (në një bisedë që pata me të dhe Agim Gjakovën, në vitin 1994 ) kontrolloheshin që në embrion të krijimit. Diktatura e Hoxhës e kishte bezdi zërin e shkrimtarëve. Në tërë ato rrethana ç´njerëzore, poezia e pati shumë të vështirë ta heq ujkun nga fjala.
Cenzorët në Shqipëri aso kohe, shprehej poeti Vebi Skënderi, ishin shndërruar në kafshë të këqija, dhe masakronin vargjet tona. Por, bija e shkrimtarit, shkrimtarja, Elida Buçpapaj, e di s´e është e ndaluar të mos krijosh; Jam shi në Tiranë / shi që bie rrëke / nëpër rrugët mbi pluhurin e harresës / janë shkërmoqur grimca-grimca / si fosile antike / ditët e mia…
Mbi këtë peisazh jete, kujtoj se fshihet bardhësia e ngjyrave të Tiranës, vetullat dhe balli saj, buzët pa të kuq të Onufrit. Jeta e shkrimtarëve më thotë Elida Buçpapaj, është kjo që e bëjmë. Mirëpo, poeti e ndien atë që s´shihet, dhe shkrimtari s´heq dorë nga asnjë ditë e kësaj jete. Mbushjet e mëdha shpirtërore janë burimet të artit të pashterrshëm. Jam Zana / Tanusha / jam dhi e egër / e pakapshme /shkreptimë…
Nuk ka titull më të lartë në jetën e një njeriu, shkruan Elida Buçpapaj, se sa të jesh, shkrimtare, nënë, bashkëshorte dhe gazetare. Poezia është në qenien time, dhe rron në qenien time!..Me këtë ese të shkurtër, i uroj shëndet dhe vepra të reja shkrimtares dhe gazetares, Elida Buçpapajt!..

Respekti për trashëgiminë kulturore s’ka çmim

August 10, 2013 by dgreca

Nga Arjan Th. Kallço/

Kur një shoqëri priret të pasurohet me çdo kusht , duke harruar pasurinë historike, atëherë ka dalë nga natyra e vet. Trashëgimia kulturore dhe artistike e një kombi nuk mund të shpërdorohet, aq më keq të shkatërrohet, pas çdo ndryshimi që pëson shoqëria në rotacione sistemesh apo qeverish. Trashëgimia i përket popullit, i përket vendit, i përket memories sonë të përbashkët, i përket të ardhmes. Të gjithë jemi dëshmimtarë të asaj që ndodhi dhe po ndodh me tarshëgiminë tonë kulturore pas viteve ’90 e në vazhdim. Do ta quaja një mendjelehtësi të shtetit shqiptar që ende nuk po zgjohet nga mpirja apo trullosja e viteve të “demokracisë anarkiste”. Sa pjesë e trashëgimisë kombëtare u zhduk, u vodh, u dogj në këto vite? Askush nuk e di, nuk flet apo nuk dëshiron të flaës, pasi mund të jenë bashkëfajtorë në krimin më të shëmtuar ndaj kombit. T’ia mohosh të ardhmen trashëgimisë kulturore, duke ia zbehur të shkuarën, nuk është gjë tjetër veç një shëmti që flet qartë për paasftësinë tonë si komb për të mbrojtur atë që krijuan brezat dhe që na e lanë trashëgim që të krenoheshim para kulturës botërore. Nga qeveria e re, vecanërisht nga ministria përkatëse kërkohet një veprim energjik dhe i fuqishëm ndaj cdo abuzimi apo tolerimi që mund t’I bëhet kulturës sonë. Së pari duhet ndryshuar mentaliteti drejtues i vetë ministrisë që të marrë masa të rregullojë administrimin e mirë të të gjitha siteve, të monumenteve, të muzeve dhe gjithckaje që lidhet me kulturën. Së dyti destinimi i një pjese të mirë të buxhetit duhet të jetë synimi kryesor i qeverisë edhe i vetë parlamentit shqiptar, pasi shembujt e trashëgimisë botërore flsin qartë për vlerën e madhe të saj, por edhe për vetë zhvillimin e turizmit kulturor. Ta shkrutosh buxhetin në dëm të ruajtjes së kulturës, për interesa dytësore politike, është njëlloj sikur ta kryejë vetë shteti i pari krimin ndaj kulturës. Këto ditë më surpizoi një artikull në disa gazeta italiane që fliste për një ngjarje që për fat të mirë u mbyll pozitivisht. Le të jetë ky një shembull i koordinimit të politikave të duhura kulturore si nga qeveria dhe parlamenti. Politika duhet të tregojë se mbi interest e vockla partiake të luftës për pushtet dhe financa, duhet të triumfojë arsyeja kombëtare. Financime bosh për mitingje apo kongrese partish vlejnë shumë, shumë më pak sesa e gjithë puna për ruajtjen dhe zhvillimin e trashëgimisë kulturore. Por çfarë ma ngacmoi kureshtjen që ta shkruaja këtë artikull? Një fakt tepër domethënës: dorëshkrimet e shkrimtarit të famshëm Italian Xhovani Verga.

80 vjet zagjtën kërkimet e familjarëve, kjo në anën private të aspektit, pasi edhe vetë shteti nuk ndenji duarkryq, që të rigjeheshin dorëshkrimet e Xhovani Vergës, midis të cilave romane, novella, letra, boca, vizatime dhe shënime. Bëhet fjalë për materiale të çmuara që përfshijnë edhe dhjetra mikrofilma me prodhimtari letrare dhe dorëshkrime që i përkasin Fondit Vergian dhe që vlerësohen rreth 4 milionë euro. A nuk do të ishte rasti që ministria e re, znj. Kumbaro, që edhe vetë i përket sektorit të kulturës, të mendonte që ta fillonte detyrën e vet me një sërë urdhëzimesh për të krijuar Fondacione të veçanta, bashkë me familjarët, për shkrimtarët dhe artistët tanë më të mëdhenj? Do të ishte një hap serioz për ta evidentuar të gjithë kulturën tonë të së shkuarës, duke i krijuar kushte që ajo të dalë e plotë. Në mediat italiane me të drejtë u fol për një sukses rekuperimi i dorëshkrimeve të shkrimtarit verist dhe ishte vërtet një sukses i koordinimit të mirë të punës në të gjitha instancat shtetërore. Ky sukses u arrit edhe në sajë të Repartit të ruajtjes së trashëgimisë artistike të karabinierëve që i sekuestruan veprat, me një numër prej 36 dorëshkrimesh origjinale.

Historia e ngjarjes merr jetë në vitet ’30, kur i biri i Vergës ia dorëzoi materialet një studiuesi prej Barcelone, por pa mundur që ta shtinin më në dorë. Dorëshkrimet i kishte trashëguar e bija, por që refuzonte t’ia kthente familjarëve. Meritë pati edhe një nismë e Parlamentit qysh nga viti 1957 deri në vitin 1977, por pa sukses, duke i konsideruar veprat me dobi publike, pavarësisht se ishin mbajtur pa të drejtë nga studiuesi, me vlerë shumë më të lartë për trashëgiminë kombëtare italiane.

Ngjarja mori rrjedhë tjetër, kur Sektori i kulturës në Lombardi, u njoh me një ankand të propozuar nga e bija e studiuesit dhe që në momentin e parë, e deklaroi me interest ë rëndësishëm kulturor, duke urdhëruar kalimin në një depozitë pranë qëndrës së kërkimit, Fondi i dorëshkrimeve, të Universitetit të Pavias.

Nëse edhe tek ne do të koordinohem mirë punët që lidhen me kulturën tonë kombëtare, këtu nënkuptoj disa ministri, por detyrimisht me përmirësimet e domosdoshme që lidhen me qëndrimet ndaj universiteteve, edhe universitetet tona shtetërore mund të japin kontributin e madh në evidentimin e kulturës sonë. Do të ishte në nderin e studiuesve të shumtë që të mos mjaftoheshin vetëm me tema konferencash, por të kalonin në veprime konkrete dhe secili prej tyre të adoptonte në punën e vet një shkrimtar apo artist të së shkuarës dhe t’ia dedikonte të gjithë kujdesin dhe vëmendjen e duhur. Kështu do të merrte udhë të mbarë një prej çështjeve që çdo shqiptar do ta kishte përzemër.