Kulture – Page 431 – Dielli

VIRON KONA, PER TE TRETEN HERE NE SUEEDI

August 9, 2013 by dgreca

Viron Kona dhe “Zonja nga Borås”/

Shkruan: Sokol Demaku/

Përshëndetje miq suedezë dhe shqiptarë!Ja ku mbërrita për herë të tretë në Suedi.Prej dekadash, që në moshë të re, e kam pasur vazhdimisht ëndërr ardhjen në Suedi, në këtë vend të rrallë dhe të mrekullueshëm. Me ndihmën e miqve të mi suedezë e shqiptarë, e përjetova dhe u përkunda në këtë ëndërr, tashmë ndihem brenda saj, pranë zemrave dhe shpirtit suedez, bashkëkombësve të mi shqiptarë, mes miqsh që i dua vëllazërisht.Duke dashur të shpreh nderimin dhe mirënjohjen, krahas dy librave të mëparshëm:“Bukuri suedeze” dhe “Për Ju, miqtë e mi!”, kësaj here po ju kushtoj librin “Zonja nga Borasi”, ku kam përmbledhur disa nga krijimet e mia me motive nga Suedia dhe Shqipëria.Faleminderit!/Autori/

Duke u mbështetur në atë se gjatë leximit të librit më të ri të Viron Konës ”Zonja nga Borås”, lexuesi do ketë mundësi që vet, në bazë të mendjes së tij të shëndoshë, të bëjë ca krahasime mes realitetit shqiptar dhe atij të vendit nordik, pra, të Suedisë mike, siç e quan autori këtë vend skandinav.Ç`është e vërteta, në jetën shqiptare, ne hasim në gjëra të cilat, këtu në Suedi, as që mund të paramendohen se ekzistojnë, e autori, përmes përshkrimeve në tregimet e tij mundohet që lexuesit shqiptar t`ia përshkruaj dhe servoj në mënyrë që, edhe ky, të ketë njohuri mbi njerëzoren, të bukurën, respektin dhe ndjenjën. Këto gjëra, edhe për autorin ishin të panjohura deri me një kohë, kur ai vet, me këmbën e tij, shkeli tokën e Vikingëve dhe u bind në kulturën, traditën dhe sjelljen njerëzore të pasardhësve të vikingëve, suedezëve të sotëm.

Përmbajtja e tregimeve të këtij libri të V. Konës, me sa mundemi ne me konstatua është produkt i përjetimeve të autorit e, herë – herë edhe i refleksioneve nga ajo çka ai ka vërejtur, shijuar në këtë tokë të ftohtë, me njerëz me zemër të madhe, në Veriun e largët, ku sot jetojnë numër i konsiderueshëm bashkëkombësish. Nëse kihet parasysh përmbajtja artistike e librit, mënyra e të ndërtuarit të shprehjeve dhe paraqitjes së ngjarjeve të krijuara bukur në detajet artistike, me fakte dhe ngjarje reale të përjetuara nga jeta e përditshme gjatë qëndrimit të autorit në Suedi, bashkëbisedat me miq shqiptarë si dhe suedezë e, të gjitha këto, të paraqitura në vargun tregimtar të Viron Konës janë një thesar për lexuesin. E kjo është një vazhdimësi krijuese e mirëfilltë e Konës sa i përket miqve të tij në Suedi, sepse ky është libri i tretë me radhë që ky ai ua kushton suedezëve dhe shqiptarëve në Suedi.

Viron Kona është bërë i njohur këtu me librin e tij për fëmijë “Bubulino”, i cili, në mbështetje të Qendrës Kulturore Shqiptare “Migjeni” në Borås, u përkthye në suedisht, ku edhe u bë e mundur që Viron Kona të lexohet edhe në suedisht nga suedezët dhe shqiptarët që jetojnë në këtë vend nordik.

Por, në fillim, do të ndalemi tek elementi kryesor i jetës dhe zhvillimit të njeriut, tek kultura. E, duhet ditur se kultura ka një gjerësi të jashtëzakonshme në jetën e përditshme. Si gjithkund në botë, edhe në Suedi kultura nënkupton jetën e tërësishme që zhvillohet në këtë vend. Rëndom kultura suedeze llogaritet si kulturë perëndimore dhe më saktë si kulturë nordike.

Në kuptimin më popullor kultura kuptohet si shprehje e veprimeve të dukshme dhe atyre që përjetohen si muzika, ushqimet, veshja, sjellja, biseda, ndenja, ecja, të gjitha këto janë elemente, të cilat kanë një ndikim në jetën e njerëzve. Është interesante se, në kuptimin shkencor dhe shoqëror, kultura thekson dallimet në vlera, në norma dhe institucione.

Një nga definimet për kulturën suedeze thekson se ajo është “Shuma e të gjitha shprehjeve të përfituara kulturore që ekzistojnë ose kanë ekzistuar tek komuniteti suedez i definuar në mënyrë historike në Suedi”. Mënyrat e definimit se çka mund të quajmë kulturë suedeze janë të diskutueshme edhe sot e kësaj dite ndër ekspertët dhe studiuesit e kësaj fushe.

Siç duket të gjitha këto që i përmendëm me lartë kanë lënë vragë në kujtesën e shkrimtarit gjatë kohës së qëndrimit të tij në këtë vend nordik dhe ato kanë gjetur vend në librin e tij.

Viron Kona e fillon librin e tij “Zonja nga Borås” me tregimin kushtuar botanistit të njohur suedez Karl Line, të cilin tregim e pagëzon “Karl Line dhe mësuese Olga e botanikës”.

Përmes këtij tregimi autori do të shpjegojë lidhjen e ngushtë, mes mendimit të njeriut dhe luleve, e këtë e vërejmë si më poshtë, “Mendimet dhe fjalët e urta e të shprehura bukur e me ndjenjë, e zbukurojnë shpirtin, njëlloj si lulet që zbukurojnë mjedisin, shkollat dhe shtëpitë tona”.

Por është interesant se autori që në fëmijërinë e tij ka ca njohuri për njerëz të mëdhenj në Suedi, të cilët kanë bërë zë dhe kanë ndihmuar njerëzimin me punën e tyre dhe të arriturat që ata kanë bërë në jetë. Kjo është pra lidhja që mësimi ka me realitetin, sepse që në kohë pra është ditur në Shqipëri për botanistin suedez Karl Line, pastaj fizikantin suedez Anders Celsius. Por sot autori i kësaj buqete tregimtare shkel në truallin e këtyre njerëzve të mëdhenj dhe, në përshkrimin që ai bënë, të duket se ai komunikon me Linen dhe Celsiusin. Ky tregim thënë drejt është sa narrativ por edhe edukativ e pedagogjik, me kombinim të shqiptares dhe suedezes, sepse qëllimi i tij në bazë të përshkrimit të ngjarje që autori u bënë na del me vlera të gjëra edukative. Përmes llojeve të luleve ai na jep një “leksion” edukativ:

– Kjo këtu, është lule bonbone, se të vjen “ta hash” si një bonbone. Kjo tjetra, lule zjarri, se ka formën si të zjarrit. Eh, ja ku po krekosen mbreti dhe mbretëresha e luleve: trëndafili dhe karafili ! Shikoni, shikoni se sa rëndë qëndrojnë? Gjithë madhështi, sikur janë ulur në fronin mbretëror. E mbajnë kokën lart dhe kërkojnë që të gjithë t`u binden. Ja edhe zambaku donzhuan ! Si shumë po përkëdhelet kjo manjola bukuroshe, me këtë fisnikun tulipan ! – Pastaj vijonte: – Kjo mimoza, që shikoni këtu, dhurohet zakonisht për festën e grave. Kjo kacavjerrësja, me emrin edera, dhurohet për miqësi. Lule irisi, sjellë lajme të gëzueshme për ne. E shikoni margaritën? Kjo simbolizon zemërgjerësinë, mirëkuptimin, që ta falim shoqen dhe shokun, kur gabon pa dashje. Për lule borën, shpresoj se e dini, ajo është lulja e parë e pranverës.

Se shqiptarët dhe Shqipëria ka kohë që kanë pasur njohje me suedezët dhe Suedinë, është më se e sigurt, e këtë e mësojmë dhe nga penda e autorit, i cili edhe vet përjetoi diçka interesante, trishtuese për kohën, dhe lehtësuese në kohët e hershme të rinisë së tij bashkë me shumë bashkëkombës. Në vazhdim të leximit të “Zonja nga Borås” do hasim në tregimin e thurur për mrekulli me titull “Promeksi, suedez na shpëtoi nga pushkatimi politik”. Është koha kur në Shqipëri ndërtoheshin vepra të mëdha pune, vepra jetësore që vendi të ecte përpara, këtu e pesëdhjetë vite më parë. Ishin këto fitore pune të shoqërisë shqiptare. Ishte koha e ndërtimit të hekurudhës për në Librazhd. Një ndodhi e bëri të vetën gjatë kohës kur punohej. Personazhit të tregimit, pa dashje i kishte humbur broshura me fjalimin e të parit të vendit, me fjalimin e tij, që ishte “dokument sekret” e rreziku ishte nga dënimi për këtë gabim që nuk kishte asfare rëndësi, por, koha…!!!

E, siç duket, autori për mrekulli gjen shkasin dhe arsyen që ky gabim (faj i rëndë për atë kohë) të mos të ketë ndikim askund, e, krejt kjo, falë Suedisë e suedishtes.

“… atë çast, u mbusha me një ndjenjë të re mirënjohjeje, e cila, kësaj here, ishte për suedezët, që banonin në Veriun e Largët të Rruzullit Tokësor. Veç ndihmës që i jepnin Shqipërisë për lehtësimin e punës në hapjen e tuneleve me makinerinë shpuese “Promeks”, ata e “shpëtuan” mjeshtër Sadikun, por edhe mua, nga “pushkatimi politik”…

(Fragment nga tregimi)

Se liria është ëndërr e çdo njeriu, e çdo kombi e populli, këtë e dimë të gjithë, por është interesante se sa ne dhe të tjerët respektojmë këtë. Autori me qëndrimin e tij në vendin Nordik, sa vjen e inspirohet nga shumë gjëra të cilat tek ne mungojnë dhe janë në defiçit. Ai edhe pse është mysafirë, edhe pse është vetëm një vizitor në këtë truall që ne i themi “të ftoftë”, por me ngrohtësi nga zemra sepse këtu liria është çdo kund, këtu liria e fjalës, të menduarit, shprehjes dhe bërjes është ABC e jetës. Kjo është sa imponuese për autorin në tregimin e tij të radhës “Kur të lirë ishin vetëm zogjtë”. Shohim se njerëzit u kanë zili zogjve, u kanë zili sepse ata mund të lëvizin e fluturojnë ku ata duan dhe dëshirojnë.

“Dikush u shpreh, se, i bëhej që ata tinguj vinin nga qielli, teksa, unë, në ato çaste solla ndërmend xhelozinë e fshehtë dhe të vjetër ndaj zogjve, që gëzonin aq lirshëm lirinë, që mund të venin e të vinin nga të donin, në të gjithë hapësirën qiellore, detare dhe tokësore të rruzullit tokësor…” (Fragment nga tregimi)

Dhe, në përfundim të tregimit, autori thotë: Liria ka krahë të artë e të fuqishëm. Ajo nuk është vetëm e zogjve…

Autori i “Zonja nga Borås” vetë-ndjehet thuajse si një banor i këtij qyteti, ai ka krijuar miq suedezë dhe shqiptarë këtu, nga të cilët në çdo kohë është i mirëseardhur. Ai ndjehet shumë mirë në mesin e këtyre njerëzve sa human e paqedashës, këta njerëz të cilët kanë ndjenjën dhe mirësinë që t`i dalin në ndihmë çdokujt kur është nevoja. Ai është mahnitur nga vizita dhe shëtitjet e tij në qytetin Borås. Pamja impozante e vet qytetit, ngrehinat me stilin e posaçëm, origjinale të ndërtimit, janë karakteristike për qytetin Borås. Këtë do e hasim te tregimi “Tregtari i bronztë”, ku autori na jep një përshkrim fantastik të historisë së qytetit Borås me kohën e fillimit të zhvillimit të industrisë tekstile këtu dhe, sot, një industri moderne bashkëkohore, që ka mbuluar tregun botëror. Ai, në shëtitjet që bënë në mjedise të qytetit, në parqe, rrugë, sheshe dhe pranë institucioneve has në skulptura të vendosura në vende të dukshme e, ku, mund të konkludojmë se Borås është edhe qytet i skulpturës. Personazhi i tregimit “Tregtari i bronztë”, mori një dhuratë nga mikpritësit suedezë, e cila për të është shumë e çmueshme: një skulpturë e vogël e “tregtarit borsar në bronz”, e cila, për pak nuk u bë shkaktar i një problemi me autorin, por, kësaj radhe, jo se ishte bërë ndonjë gabim politik, por se shtatorja e tregtarit borsar ishte në çantën e dorës të udhëtarit.

Kur do të largohesha për në Shqipëri, e futa skulpturën e vogël në çantën time të dorës. Mund ta futja edhe në valixhen e madhe të bagazheve.

-E po, – thashë me vete, – kjo skulpturë, nuk është bagazh, është një vepër e rrallë arti, është simbol i qytetit të Borasit…

Çanta ime, lëvizi bashkë me të tjerat në aparaturën e kontrollit. I qetë, lëviza të kaloja matanë, por, papritmas, nga aparati i kontrollit u përhap sinjali i alarmit. Punonjësit e doganës panë njëri – tjetrin dhe përqendruan vështrimet mbi transportierin lëvizës, ku dukej çanta ime e dorës. Pastaj, ato vështrime, u drejtuan tek unë me dyshim e shqetësim.

“-Çfarë ke brenda në atë çantë?”

Aparatura kishte “zbuluar” brenda çantës sime të dorës, “Tregtarin prej bronzi”. Punonjësi i doganës, më bëri me shenjë të afrohesha te kasa ku ndodhej çanta dhe, më tha në mënyrë urdhërore:

-Hape!

Ndërkaq, tek punonjësit e tjerë, vura re gatishmëri.

E hapa qetësisht çantën dhe, e nxora ngadalë skulpturën e mbështjellë. Mbështjellja prej rrobe, m`u duk se krijoi edhe më shumë alarm në sytë e doganierëve…

Që të krijoja një atmosferë të qetë dhe të sigurt, bëra buzën në gaz dhe e hapa qesen natyrshëm. Nxora skulpturën e “Tregtarit të Borasit” dhe ia tregova punonjësit të doganës. E ngrita pakëz lart, që ta shikonin edhe doganierët e tjerë, por edhe udhëtarët, që ndodheshin ato çaste përqark meje.

Një fllad buzagazi i menjëhershëm u përhap nëpër sallë.

-Fute në çantë! – më tha me zë të butë punonjësi i doganës, duke marrë frymë i lehtësuar dhe duke buzëqeshur.

“Në doganën e Austrisë dhe, më pas në atë të Shqipërisë, shihja me kënaqësi, sesi “Tregtari i bronztë”, kalonte lirshëm në transportierët e doganave, por tashmë si një “tregtar” i njohur me imunitet ndërkombëtar. Ai kalonte serbes, me pamjen e atij që di se çfarë bën dhe ku shkon, duke shpërndarë gjithandej, në qytete e shtete të botës, përvojën e tij të vyer, duke i mësuar njerëzit sesi të zhvillojnë ekonominë e familjeve, të qytetit dhe të vendit të tyre. Për këtë kishte një dëshmi tepër bindëse, qytetin e tij të lindjes, Borasin e Suedisë, qytetin e bukur në kodër”.

(Fragment nga tregimi)

Rrallë herë kam pasur fatin të njoh një temperament të këtillë të pasionuar pas ngjarjeve interesante dhe me vlerë për letërsinë, duke shkruar tregimet e tija aq mjeshtërisht dhe me një kreativitet që lexuesit i japin kënaqësi në lexim. Ai, sa unë shoh këtu, frymon duke jetuar përmes shkrimeve, përmes përshkrimit të ngjarjeve, përmes njerëzores duke kërkuar të deshifrojë përmbajtjen e brendisë së vlerave, motiveve dhe ideve, por sidomos ato rrugë që shpien nga konkluzionet e ekzistencës së disa rrënjëve të përbashkëta njerëzore pa marrë parasysh se në cilën hemisferë të tokës njeriu jeton dhe frymon. Dua ta them edhe këtë se në ditët e sotme nuk është e lehtë të gjesh një të tillë, që të ketë shëtitur kaq shumë, gjithmonë i qetë, i ngadalshëm, me shumë krenari në punën e tij dhe të sjellë në truallin e tij aq shumë mendime dhe ide njerëzore qëllim mira, të cilat do gjejnë vend dhe shprehje besoj tek gjeneratat e reja, të cilat kanë nevojë për këtë kreativitet, sepse duhet të ndjejmë respektin dhe të rikthejmë edhe ne traditën e të parëve tanë që ishte në nivel me traditat e kombeve të zhvilluara.

Është shumë largpamës në shkrimet e tij dhe shpreh ndjenjën se edhe në Shqipëri do vij dita dhe të gjithë do ndjehen të barabartë, do jenë të njëjtë. Sa bukur e përshkruan autori këtë ndjenjë në tregim e “Zonja nga Borås”, duke u mbështetur në thëniet e të madhes suedeze, Selma Lagerlof (“Udhëtimi i mrekullueshëm i Nils Holgerssonit”)

Aka e porosit Nilsin: “Të lutem Nils mos harro të flasësh me njerëzit për ne “kafshët”. Thuaj njerëzve që të lënë edhe pak vend për ne, natyra është shumë e madhe dhe ka vend për të gjithë. Një pyll ose një liqen më shumë, nuk do u kushtojë asgjë. Të mos të na vrasin ose lëndojnë. Për këtë mesazh, do të isha shumë mirënjohëse”.

Kam shpresën dhe duhet të them se edhe tek ne, dhëntë Zoti, që në këtë vend të varfër, të gjejmë forcë dhe mendje që këto që shohim në vendet me kulturë të lartë, e cila edhe nuk na mungonte, por e tretëm nuk di si, të marrim atë çka ne kemi nevojë dhe ta kultivojmë në shpirtin tonë shqiptar. Pra me shpresë se edhe tek ne do gjejnë gjuhë të përbashkët jo vetëm shpendët, por edhe njerëzia!

Po binte muzgu kur mbërritëm pranë një liqeni ujë-ndritshëm, ku fluturonin lirshëm dhe në qetësinë e tyre tufa me pulëbardha dhe llojshmëri zogjsh…

Edhe kafshët e shpendët dinë t`i dallojnë miqtë e tyre. Mbase, tek vështrimi yt, shpendët gjetën diçka të përafërt ose të ngjashme me vështrimin vezullues, të butë e të ngrohtë të zonjës së tyre, që u kujdes aq shumë, që i deshi aq shumë… Atë vështrim ata e njohin mirë, sepse e shohin thuajse përditë tek sytë e ngrohtë e dashuronjës të banorëve të Borasit.

(Fragment nga tregimi)

Rrugëtimi retrospektiv, madje i vëmendshëm, me shumë kujdes nëpër jetën dhe punën e përditshme të pasardhësve të vikingëve dhe bashkëkombësve tanë të cilët jetojnë dhe frymojnë në këtë mënyrë si edhe mikpritësit e tyre do ketë efekt pozitiv edhe në trungun tonë ku, edhe libri në fjalë, por edhe dy librat e ma hershëm do jenë një inspirim për gjeneratat që janë dhe që do vinë në mënyrë që të krijojmë një ambient çfarë autori përshkruan këtu në “Zonja nga Borås”, pra që edhe ne, nesër të marrim frymë lirshëm.

Viron Kona beson në sinqeritetin e njerëzve, në dashurinë mes tyre, e adhuron të vërtetën dhe ka besim e ndjenja se edhe në truallin shqiptar mund të kultivohen lirshëm vlerat e vërteta njerëzore.

Kur Mustafa Kruja i shkruante Martin Camajt

August 8, 2013 by dgreca

Një pjesë te letërkëmbimit mes Mustafa Krujës dhe Martin Camajt, lidhur me revistën “Shejzat” ku Camaj punonte dhe Kruja botonte./

 Konsideratë dhe respekt të përulur mes dy intelektualëve. Letra e 30 tetorit është e fundit, mbasi më 27 dhjetor Mustafa Kruja ndahet nga kjo jetë. Të vetmet letra të arkivit të familjes./

“Nuk të vjen keq prej kritikës së nji plaku pedant po t’i bâj shqipes s’ate.”/

Niagara Falls, 11 fruer 1958

Fort i dashuni Martin,

Më ra në dorë sod blêni 4-5 i Shêjzavet edhe mâ së pari këndova artikullin t’ând. Tue besuem se nuk të vjen keq prej kritikës së nji plaku pedant, po t’i bâj shqipes s’ate ndërmjet nesh qërtimet qi vijojnë: … në buzë lumit = në buzë të lumit = buzë lumit.

Shnjergj = Shën Gjergj. Kështu në rasët ku e ke përmêndun ti, ku flitet për Shint (shênjt, shêjt); ndërsa po të jetë emën vêndi, edhe mâ mirë besoj me e shkruem sikur e shqipton vêndi, pra Shnjergj, Shnjin, Shijak et. nepër = nëpër. rrëmye = rrëmb-: kështu krejt juga me të drejtë etymologjike, sepse, në mos u rrêjsha, vjen prej lat. rapere.

gjâjës = gjâsë, si e shkruej un sod, e gjâs, si e kam pasë shkruem edhe un dikur e si e shkrueni ju, dmth. me theks e jo me -ë. nuk rrezikonte e me… = nuk rrezikonte me… nepër at kalim të ngushtë = shtek, shkallë, rrugicë të ngushtë, ngushticë. ”me qenë” = qênë; por ata qenë.

që = qi: qyshse ka folë shqip Shqiptari e dersa ka për të folë shqip Gega ka thânë e ka për të thânë QI e kurrë që! E kurrë s’i ka ramë ndër mênd nânës, motrës e bijës së Gegës qi kjo rroke e shkurtën mundet me u përziem ndër trutë e kuj me nji rroke të gjatë me këto dý shkrola.

Këtë trazim e krijuen profesorët komunista si A. Xhuvani me shokë krejt nergut për t’ua kujtuem të rijve e të rejave, për t’i çfisnuem e çuem në rrugën e tyne. Të gjitha gjuhët e botës janë plot me fjalë qi njeriu, kur âsht i poshtër si ata profesorë, mundet me i marrë vesht keq. Populli thotë pa kurrfarë të keqi, gra e burra, “kush i rrin pemës në bythët, ai ia han koqet.”; nji koqe mollë, vezë et. et. (Juga e Shqipnij’e mesme).

Shkodranit, qi me këtë kuptim përdor vetëm fjalën kokërr e koqes ia ka kufizuem kuptimet vetëm në nji, sigurisht i tingullon keq e prandej âsht gjâ e arsyeshme me e marrë para sŷshë këtë pikë; por për fjalët si “qi”, të cilat janë të përgjithëshme, janë sakrilegja ndryshimet e sendërgjueme.

Sumë âsht synonym me bythë, e me atê të vërtetën; me gjithë këtê, askuj nga katundarët e katundit qi ka kët’emën s’i ka shkuem mêndja kurrë qi i duhej ndërruem emni katundit të vet. Gjithashtu as familjes Suma në Shkodër jo.

Tekembramja, po shtoj edhe se për gegnishten e epër, ë-ja s’do të kishte gjetun vênd aspak n’alfabetin t’onë, pse atje nuk ndihet n’asnji fjalë. Gjithku ka qênë etymologjikisht si shênj i nji zânoreje tjetër, âsht kthye mbasandej n’e, por mâ të shumtën n’i, ase â zhdukun krejt.

fluturìm = pa theks, për të cillin s’ka fé nevoje. Gjithashtu te smirzì. Më duket se ky theks askund s’ka nevojë me u përdorë në shqipet. njanin = njânin.

vehte: nga tri format qi kemi, vete – vehte – vetëhe më duket mâ e arsyeshme e para, mbasi kemi edhe vetë e vetëm qi nuk i bâjmë veh- e s’mund të bâhen vetëh. thanë = thânë: e dij se edhe këtê e ke dhuratë nga profesorët, qi pretendojshin se vetë n-ja ase m-ja ia nep tingullin hunduer zânores qi i prîn, prandej s’ka nevojë për theks. Kemi plot shêmbuj qi e përgënjeshtrojnë këtë thesë. Pra edhe shkâmb e jo shkamb, dâm et. et.

dij: të lumtë dora! Ishalla edhe Ernestit do t’i mbushet mêndja nji ditë se diej âsht gabim nga çdo pikpamje.

Beka? Po atëherë Bekë, pra, a jo? E Bekë Tushi, jo Bek Tushi. Orthografija e nji fjale nuk mundet me qênë fonetike në çdo rasë e vênd. Thomi Bekë – Beka, Gjokë – Gjoka, Dedë – Deda, Bibë – Biba et. Pra âsht gabim gjithë ditën mbasandej me e shkruem Bek…- Gjok…- Ded.. e Bib…

Të marrim për shêmbull edhe fjalë qi s’janë emna veçorë: pesë, gjashtë, shtatë, tetë, nândë, dhetë; e mbrapa, vetëm pse e shqiptojmë të shkurtën tue folë, duhet t’a shkruejmë pes burra, gjasht zogj, shtat pula, tet gjela et.? mandej = mbandej (mbasandej); si pastaj (pasandaj) bertitte = bër-. herë mba herë = … mbas here.

mos ta freskojshin = ….t’a….: a shkruen edhe ” mos ti thojshin?”. Po bâjmë këtu nji ushtrim gramatike elementare: ai do të më shohë e të më thotë; të na shohë e të na thotë; të ju shohë e të ju thotë; t’i shohë e t’u thotë: kjo âsht rregulla e ime.

Të shohim tash atê të Xhuvanit me shokë: ata shkruejnë të më (pra jo ngjitas tëmë), të të (jo tëtë); por ta ( pra kështu bashkë e jo veças si tjerat!) e ti (kështu apo t’i?) thotë, të na (jo tëna), të ju e t’u (apo tu), t’i (apo ti?) e t’u (apo tu?).

Po i sheh kontradikcjonet xhuvanore. E në qoftë se Xhuvani do të thonte se të bashkohet vetëm me zânoret e jo edhe me bashkzânoret, bukurí, atbotë pra jo vetëm ta shoh, por edhe ti them e tu them! Apo si e ka profesor’i ynë atë rregull të shkretë?! shum = shumë.

n’at anë e në këtë anë të lumit: shumë mirë. Por atëherë, si e kam shënuem edhe mâ nalt, edhe në buzë të lumit ase buzë (prepositë) lumit. Po më pëlqen këtë (adj. demons.), se kështu e shkruej edhe un; por para emnit qi fillon me zânore duhet apostrofuem kët’anë. Këtë libër, kët’arë, këtê e due un.

Por edhe atë libër, at’arë, atê merre ti. Athue nuk duhen trajtue si njâna tjetra atë e këtë, atê e këtê. kadalë = ngadalë, dalkadalë = dalngadalë, kadalekadalë = ngadalengadalë; por mâ e âmbël e dyta kisha me thânë. pranverë = prendverë.

për fund të tyne = përfund (prep.) tyne. me iau …! Ç’âsht ky iau? Nji formë e keqe, trashamane, djalektore e gabueme. Me m’a – t’a – ia (i a, ja) – na e (na a) – ju a (jau) – ua (u a , va). Po e sheh vetë gabimin dy fijsh te jau e tre fijsh te iau: âsht personë e dytë plurale përdorun për të tretën; metathesë jau për jua; iau për jau. ngrrye = gërrye; n- âsht nji parasite qi kujtoj se s’ka gjetun vênd fort as ndër fjalorë. Të kshilloj përgjithsisht qi tingullin rr t’a përdorish kudo vetëm ndërmjet zânoresh para e mrapa, se ndryshe, tue qênë i vështirë shqiptimi, mbaron në r. sot = sod. A thue mbas sodi a mbas soti? E kam rrah këtë problemë ke ABETARI I TË MËRGUEMIT,f.52; por gabimisht tue folë vetëm për pesë parë bashkzânore e tue lânë jashtë… edhe nj’aqë: c – x, ç – xh, gj – q, s – z, sh – zh. memzi (kr. simvjet), si formë shkodrane âsht e drejtë (por jo me mëzi, as në djalekt); veçse etymologjisht kanë mâ të drejtë tjerët qi thonë mezi (me + zi) ase (me + të zi). pështue, nji tjetër formë djalektore për shpëtue. mbrrîmë = mbë- mprojshin = pr-: mp- âsht nji orthografí antifonetike, mbasi edhe sikur t’ishte m-ja jo nji parasit, por etymologjike, grupi mp- âsht transformuem në mb- sikur nt në nd. bár = bar: arsyen e gjên në nji shënim te shkrimet qi ju kam dërguem për rivistën.

mbassi = mbasi: kurrë s’qas fonetik’e shqipes bashkzânore të dumzueme veçse ndër disa rasa të pakta zgjedhimi e lakimi. Etymologjisht âsht, po, mbas + si; por kudo qi etymologjija bie ndesh me fonetikën duhet të ndjekin këtê të fundit. gadi (Shkod.) = gati. mos të gjet gjâ e ligë = mos të gjettë.

viq = viç ( në qoftë se ky âsht kuptimi te frasa “me ndukë bar viqash”. thonka = thânka: dihet se kjo mënyrë e verbit t’onë përbâhet prej participit e presentit të verbit pasun; kështu qi thân(ë)ka = ka thânë.

sod e ksaj dite! Kisha me i falë gjithë ç’të më ketë falë Zoti mue me mujt’e me m’a provuem kush se kjo frasë, kaqë fort e përdorun sod ndër shkrime, gjindet kund në gojë të popullit ase ndër shkrime të lashta.

Te na thonë “atë ditë e sod”, qi don me thânë prej asaj dite e deri sod edhe sod; ase “sod e atë ditë” po me këtë kuptim. Kurse “sod e ksaj dite” s’e kam ndëgjuem kurrë e nuk m’a mbush mênden. çarr = qarr. kurr = kurrë.

në heshtjen mâ të madhe: “heshtja mâ e madhe” âsht komparative; për superlative duhet “heshtja mâ e madhja”, “në heshtjen mâ të madhen”. në mênd = ndër mênd. vshtirë = vësh-. n’atë zheg dite: do të jetë sigurisht nji frasë e popullit; por s’ka as logjikë as shije fort.

E tash, Martin, mbas gjithë ksaj kërkese qimesh mbi voet, besomë se më ka kënaqun mu shpirtin kjo prosë përnjimend shqipe prej pêndës s’ate. Por mos e le me kaqë.Qërtimet, të lutem, m’i merr thjesht për qërtime atnore e vetëm pse të çëmoj e të due.

I yti Mustafa

Romë, 18 /II/ 1958

Fort i dashuni Mustafë,

Tash mora letrën Tuej dhe po Iu përgjegjem menjiherë. Jam kenë marak si nuk Iu përgjegja deri tash letrës Suej. Posë punës rreth revistës që po na del për hundësh

Prof. Koliqit dhe mue, unë pregadis dhe nji speçjalizim n’Universitet që do të mbarojë me mprojtjen e nji teze filologjike. Kryeneçsisht punoj prap mbi Buzukun. Drejtimi i studimeve mbi ket auktor që ndiqet prej Çabejt etj. nuk më mbushet mendja se asht i drejtë. Interesimi i em tash për tash asht eskluzivisht mbi grafin.

Tash po Iu dërgoj dhe nji studim temin botue prej Bariqit që më pat drejtue në këto probleme. Po më tokon mirë që mos të humbi kohë sa të rrij tue pritë emigrimin për Amerikë, që do të shkojë pak gjatë për arsye t’operacjonit të Ninës, që tash asht mjaft mirë.

Gencit* i shkruej rregullisht dhe prej të gjithë shokëve të mij që kam pasë deri në sod asht mâ i dashtuni. Na kanë afrue disa momente në jetë dhe nji afinitet karakteri ndoshta. Qëllimi kryesuer asht të mbrrijë atje dhe të fillojmë ndoj aktivitet për sigurimin e jetës pse vjetët kalojnë.

Punën që më porositët do ta kryej sa ma parë: nuk besoj se ka nevojë përmirsimi përkthimi i Juej, mbas çka pashë në të parin shikim, por sidoqoftë do ta shikoj me vemendje. Prof. Koliqi asht jashta Rome dhe në këto dit kthen. Më tha se do t’Iu shkruente. Artikulli i Juej asht në shtyp.  Përfundoj tue Iu përqafue për së largu.  I Juej Mar Të fala shumë Angjeles si nga Nina ashtu nga unë

Roma, 21 /X/ 1957

Fort i dashuni Z. Mustafë,

Mora dorëshkrimin Tuej mbi parathanjen e Frangut të Bardhë. E kam lexue dhe studjue me vemendje: ndër këto nota shifet se sa e njifni Ju gjuhën shqipe. E kemi dërgue në shtyp pse revista do të dali kah fillimi i muejit t’ardhshëm. Kam bisedue me Prof. Koliqin që të botojmë dhe nji faqe të parathanjes origjinale, natyrisht të fotografueme. Jemi shum keq me të holla, por do të bâjmë ç’mos që ta plotsojmë dhe nga kjo anë këtë artikull.

Mbasi SHEJZAT dalin 64 faqesh po e botojmë krejt. Ishalla, na ndihmon Zoti e nuk do të ndalet ky aktivitet i nisun për shkak të pares. Revista asht pëlqye dhe në Kosovë prej shum kuj dhe nji profesor më shkruen se kësi aktiviteti lypin prej nesh. Kam dërgue vetëm tri copë, por duket se janë tue shëtitë dorë në dorë si zakonisht çdo vepër interesante.

Si do ta keni pa dhe prej Boletinit të Shkencave të Tiranës dhe prej disa botimeve të Shqiptarëve në Jugosllavi, asht ngjallë nji interesim i madh për dokumentat e vjetër të shqipes ndër të rijt e soçëm. Më vjen mirë prandej që po del në dritë kapak kapak, mâ vonë shpresojmë dhe tansisht, vepra e Juej mbi Frangun e Bardhë.

Si Nina si unë jemi mirë, megjithse me halle ekonomike. Po vijoj specjalizimin tem në filologjin shqipe. Merrem gjithnji me grafin e shkrimtarëve të vjetër mbas drejtimit të dhanun nga Bariqi i shkretë. Qëllimi i em asht të mbrrij atje, por ndërkaq s’due ta humbi kohën nësa po pres.

Kjo pritje do të zgjasi pak mâ tepër për arsye të operacjonit ase smundjes së grues. Jemi tue u përpjekë të hapim dhe nji kopisteri të vogël private, kështu që të dy të kemi dhe nji zanatë me jetue dhe atje. Nina gjuhën anglishte e din mjaft mirë pse e ka nxanë dhe n’Universitet, por dhe unë jam tue ia gjetë shtekun që herë mbas here të mësoj diçka në tê.

Prof. Koliqi më tha se do t’u shkruej sa të shlirohet pak prej punëve mâ të ngutshme që ka për dore. Me kaq kësaj herë po i nap fund tue Ju urue shëndet e punë të mbara; shum të fala dhe Motrës Suej Angjeles dhe djalit.

I Jueji

Martini

Shumë të fala e nderime Ju dhe Angjeles

Nina Camaj

Ne Foto:Mustafa Kruja me familjen

LETËRKËMBIME TË PABOTUARA TË JOSIF BAGERIT

August 8, 2013 by dgreca

Në Arkivin Shtetëror të R. Maqedonisë jane gjetë disa letërkëmbime të rilindësit shqiptar nga Reka e Epërme, Josif Bagerit mbajnë nr. 1493.5.3/4-7/Shkruan: Dr. Avzi Mustafa

“Ju Zotëri mos brengoseni për ata që janë të shëndosh si thëna, por brengosuni për ata që ua grabisin jetët e njerëzve të cilët unë dua t’i arsimoj dhe t’i vetëdijesoj me ndihmën e Zotit.”/

Historia e popullit shqiptar është e mbushur plot e përplot me veprimtari vetëmohuese për liri, bashkim dhe progres të gjithanshëm shoqëror. Me vendosjen e kushtetutës turke të vitit 1908 për shqiptarët fillon një periudhë e re për çlirim kombëtar. Kjo periudhë karakterizohet me hapjen e shkollave në gjuhën amtare, me përdorimin e gjuhës amtare nëpër shkolla e institucione të ndryshme, si dhe me përdorimin e një alfabeti të përbashkët të shqiptarëve. Patriotët shqiptarë qëmoti e kishin kuptuar se pa enmacipim politik nuk ka as emancipim kulturor. Andaj kjo periudhë është e mbushur me plot ngjarje politike e arsimore

Josif Bageri si një rilindës i shquar i kësaj ane ishte futur shumë herët në shtigjet e luftës për liri, demokraci dhe arsim. Ky patriot e kishte kuptuar po ashtu se shkolla është një prej burimeve kryesore për të jetuar një komb. Si një aktivist i shquar duke përfituar nga mundësitë që i kishte krijuar nga kushtetuta e ashtuquajtur e xhonturqve i drejtoi fuqitë e veta në zhvillimin e arsimit, në hapjen e shkollave në gjuhën amtare, në përdorimin e një alfabeti dhe në përdorimin e gjuhës shqipe në shkolle. Josif Bageri u shqua si një demokrat i vërtetë midis shumë aktivistëve të Rilindjes ku dha një kontribut të çmuar në fushën e arsimit dhe kulturës.

Josif Bageri, ky veprimtar i shquar, tregoi një veprimtari të gjallë për të vënë në jetë qëllimet e klubeve shqiptare që ishin ngritur kudo nëpër qytete të ndryshme që ishin bërë qendra vatre për të hapur shkolla popullore në qytete e në katunde.

Menjëherë pas ngritjes së Klubit të Selanikut, Josifi e kishte vizituar atë dhe më pastaj kalon në Shkup. Në Shkup Josifi takohet me patriotët shqiptarë, si dhe me parinë e Shkupit: me Efendi Ibrahimin, me Rrok Berishën dhe me Emin bej Kumbarën etj. Nga takimet ai u mahnit, sepse këtu gjeti një pritje shumë të ngrohtë e patriotë të zjarrtë dhe përmes tyre u njoftua me idetë rreth formimit të Klubit të Shkupit. Ai me këtë rast e shkroi edhe vjershën me titull “Shqyptarët e Shkupit” që e mban datën 25.10.1908 ku ai shkruan: “Shum i lumtur je, o Shkup / Se bjit e tu, ktu sivjet:/ Kan fillue me çel klub../ Në atni n’vendin e vet.”.

Gjithashtu ai në Shkup u njoftua për së afërmi me punën e Kongresit të Manastirit dhe në gazetën “Uria” nr. 18 të datës 29.XI.1908 që dilte Selanik e botoi një vejrshë për Kongresin e Manastirit. Vetëm pas pak ditë pasi kishte mbaruar kuvendi i Kongresit të ABE-së, ai i dha përkrahje jashtëzakonisht të madhe njësimit të alfabetit shqip dhe me këtë rast u shpreh kështu: “Shkronja për me zgjedh, se shum’ na duhen / Se kombi dhe gjuha: besa me kta ruhen !../”

Nga letra kuptojmë se Josifi ishte nisur për të shkuar në Dibër për të hapur një shkollë dhe atje të punojë si mësues i gjuhës shqipe. Gjithashtu nga dokumenti apo letra që ia ka dërguar Lumturushmit të priftërisë Zotëri Zotëri Kozmos e njofton se si një mik i tij quajtur Iliev i ka propozuar të hapë një shkollë në vendlindje në Nistrovë me një rrogë prej 18 lirash. “Duke menduar se nga Klubi i Selanikut do të shpërblehem me 20 lira në vit, pranova të rri në vendlindje dhe të shkruaj në shtypin e kohës për ta dhënë kontributin tim në forcimin e vëllazërimit të dy popujve: shqiptar dhe bullgar (maqedonas), për arsye se armiku është i përbashkët, por gjendja materiale ishte ajo që më diktoi që unë bashkë me fëmijët në këmbë të kthehem në Shkup. Pas dy muajve vuajtjeje, Klubi i Shkupit më caktoi mësues të gjuhës shqipe duke më paguar 5 napolona në muaj, andaj unë e pranova dhe tani e dy muaj po punoj.”, shkruante ai.

Nga letra po ashtu kuptojmë se shkolla mund të mbyllet në gjysmëvjetor, ngase “kjo punë është e përkohshme” thotë ai. Kam ca premtime që të punoj në një shkollë turke si mësues i gjuhës shqipe, por – unë – shton Bageri – kam dëshirë të punoj në vendlindjen time, sepse aty ka nevojë të madhe për mua, e jo atje ku ka profesor… Më tutje ai thekson se veprimtarinë duhet ta kryejë edhe sepse atje nuk ka popuj të tjerë, përveç shqiptarëve dhe bullgarëve (maqedonasve) që ata të jenë të vëllazëruar dhe të bashkuar, posaçërisht u drejtohet shqiptarëve të krishterë të cilët nuk kishin kishë autoqefale dhe duhej të jenë në djepin e Egzarhisë së juaj të cilët do të mund t’i mbronin. “Prandaj i Lumturushëm Ju lus me dëshirën më të madhe që ta keni parasysh këtë pyetje dhe të më siguroni 36 lira në vit nga shteti si mbështetje dhe atëherë do t’na shohë Zoti dhe do të na e bekojë punën tonë”.

Shpirti i tij i trazuar nuk e la të qetë pa ia përmendur Zotëri Zotëri Kozmos që “ta lërë të lirë dhe t’ia japë bekimin që të rrëfejë shqiptarizëm dhe t’i mësojë shqiptarët në gjuhën shqipe në shkolla dhe në kishë të rrëfej në gjuhën shqipe”.

Në kohën kur Josifi iu drejtua Mitropolisë se Dibrës, ai ndodhej në një krizë shumë të madhe materiale. Këtë e shohin se ai nuk ka asnjë qindarkë për të udhëtuar deri në vendlindje. Në letër ai kështu i shkruan të Lumturushmit: “Nëse më siguroni 36 lira në vit rrogë dhe nëse është e mundur prej shatorit të vitit 1908 më lëshoni avancë 10 lira që sa më shpejt të shkojë në Nistrovë (në fshatin e lindjes) në shtëpinë e vëllait prift Todor që ka një dëshirë shumë të madhe që unë te jem atje bashkë me të”.

Josif Bageri në letrën e protokolluar me nr. 326 me 19 janar të vitit 1909 mitropoliti i Dibrës Zotëri Zotëri Kozma e njofton Josif Bagerin me keqardhje se nuk mund ta ndihmojë në misioni e tij.

Josifi i mllefosur nga kjo përgjigje që mori, më datë 10.02.1909 kështu i përgjigjet mitropolitit të Dibrës: “I Lumturushëm … pse po brengoseni kaq shumë, qoftë bekuar Zoti, unë janë shëndosh si thënë! Juve ju vjen keq pse unë po kërkoj punë apo pse unë kam shprehur që të rrëfej në gjuhën amtare shqipe? Unë nga Ju nuk kërkoj ndihmë nga mitropolia, por zotëri Ilievi i juaj, administrator, më habiti për shërbimin prej 18 lirash rrogë në vjet, ngase kishin thënë se nëpërmjet vllahut Todor do të më jepni 30 lira në vit dhe se Ju i keni thënë se mund të kem liri edhe për gjithçka… Unë i besova, por duke iu falënderuar logjikës sime për të mos u ngutur, se përndryshe unë do të pësoja”. Mandej Josifi i thotë zotërisë: “Ju Zotëri mos brengoseni për ata që janë të shëndosh si thëna, por brengosuni për ata që ua grabisin jetët e njerëzve të cilët unë dua t’i arsimoj dhe t’i vetëdijesoj me ndihmën e Zotit.” Në fund në p.s. Josifi i kërkon falje kryesuesit të mitropolisë pse letrën nuk e ka futur në zarf dhe shpjegon se këtë e bën për arsye ekonomike

Çështja e arsimit, çlirimit të atdheut dhe e përdorimit të gjuhës shqipe ishin bisedat kryesore dhe preokupimi i vazhdueshëm i Josif Bagerit edhe në letërkëmbimet e shqyrtimet e tjera. Gjithë kjo dëshmon se kemi të bëjmë me një personalitet poliedrik dhe rilindës që shkriu gjithë ç’pati në jetë për iluminizmin e këtij populli.

p.s.

Dokumenti është një korrespondencë që i drejtohet të Lumturushmit Mitropolitit të Dibrës Zotëri Zotëri Kozmës, pas një letre të marrë nga një bashkëfshatar i quajtur Todor, i cili i e ka njoftuar për interesimin e Zotëri Zotëri Kozmos, dërguar më 3 janar 1909.

PROF. DR. ALFRED FRASHERI, NJERI DHE SHKENCETAR

August 8, 2013 by dgreca

Hapi i parë në likuidimin e një populli është të fshini kujtesën e tij. Shkatërroni librat e tij, kulturën e tij, historinë e tij. Atëhere vini dikë të shkruajë libra të rinj, të krijojë një kulturë të re, të shpikë një histori të re. Para se të kalojë shumë kohë kombi do të harrojë se çfarë është dhe çfarë qe./Edward R. Morrow (1908-1965) Gazetar/

Shkruan: Ing.Ahmet Collaku/ Filadelfia/

Para ca vitesh, komunikova me Prof. Alfred Frasherin dhe midis te tjerave e pyeta si i vlertesonte keto procese koncesioniste me te huajit. Ne kushtet e globalizimit,-me thote ai,- investimet e huaja jane normale, problemi eshte si behen kontratat. Nese ne ekipet do punesohen specialist me miqesi, sic behet, te huajt nuk kane per te gjetur kurre nafte apo minerale xeherore, sepse me ato nje-dy vite qe rrine, sado profesore te zote te jene, ata kurre nuk do te arrijne te kuptojne gjeologjine e Shqiperise. Njezete vjetet e tranzicionit kete e kane vertetuar kater ciperisht, konkretisht nuk eshte gjetur asnje vendburim. Ne ekipet e tyre nuk gjen asnjehere specialiste shqiptare qe njeh zonen. Ka plote shembuje. Te huajit, shfrytezojne si mos me keq ato vendburime qe kemi zbuluar ne. Kjo eshte fatkeqesi per vendin, sepse vitet ikin, ata marrin copat me te pasura dhe me te lehta, konkretisht nuk zhvillohet industria per te punesuar shqiptaret! Kete u a kam thene te huajve qe ketu e 20 vite me pare ne nje kongres nderkombetar te EAGE-se ne Firence te Italise, si edhe disa kanadezeve qe kerkonin baker ne Shqiperi. Kjo do te thote te besh nje vrime ne uje… -Dhe me pas vazhdon,- Brezi i yne beri nje mal me pune, ne kemi detyre ta dokumentojme ate per brezat e ardheshem… Une kam zgjedhur shkrimin shkencor dhe ate popullor… Ku i dihet, ndonje dite te bukur me mbushet mendja te shkruaj edhe nje biografi per brezin tone sepse une e konsideroj vehten si pjese te ketij brezi. Brezi yne e gjeti naften me dije, me pune, me sakrifica, me dashuri te madhe, kurse keta te huajt po e grabisin sikur kjo Shqiperi te jete nje han pa zot…Kam shkruar dhe kam folur, po kush te degjon?!.

Prof. Alfred Frasheri ka qene prof. im ne kursin e gjeofizikes. Ishin vitet kur mori carje kampi socialist dhe shume student Shqiptare u kthyen ne atdhe pa mbaruar studimet, jashte shtetit. Nje prishje ne strukture dhe teksture. Ky vetepushtim shqiptare, cinik dhe egoist, lindi shume inisiativa. Njera nga keto inisativa ishte edhe ajo kolerja “gjithcka me forcat e veta”. Produkt I kesaj qe edhe ngritja e kursit special te gjeofizikes ne Fakultetin Gjeologji-Miniera ne Tirane. Sado deshiren e mire dhe perkushtimin e madh te disa pedagogeve dhe specialisteve te prodhimit, kjo inisiative la nje hije te keqe jo vetem ne aftesimin cilesor te studentave, por edhe ne personalitetin e tyre si specialiste shqiptare te zot dhe te depolitizuar. Disa pedagoge te ketij kursi special, ishte ne nivel te ulet, pa kualifikim te pershatsheme per ato lende specifike te pa njhohura deri ne ate kohe, pa tradite, pa baze material, pa laboratore, pa experience, te cilat, ndihen akoma edhe pasi kane kaluar shume vite. Shkollat e larta te shkencave special ngrihen ne bazen e nje tradite, kjo, sidomos per ato gjeologjike, te kerkim-zbulimit te naftes, te xeheroreve, e tjera. Ky vakum, nuk beri gje tjeter, vec se ngriti si nje ballon ne ajer, egoizmin e PPSH te atyre viteve, per te iu kundervene te pa perjashtim te gjitheve. Dhe e beri, dhe ballona u shpua pa u ngjitur dhjete metra ne ajer.

Por duhet thene se ne kete epidemic te keqe, midis padagogeve dhe specialisteve qe spikati per me mire nga gjithë te tjeret, ne kursin e gjeofizikes, ishte Prof. Alfred Frasheri. Prof. Alfred Frasheri, eshte nje perjashtim nga sindroma “me forcat e veta” packa se ai vete eshte me shume, nje specialis I vete kualifikuar, autodidakt, I vete perfeksionua duke kercyer nga shkolla ne perodhim dhe nga prodhimi ne fakultet…

Prof. Alfredi, ishte shume me larte, se I ndejri H.T. I cili per me teper kishte mbaruar ne Rusi dhe ishte emeruar drejtor ne Ndermarrjen Gjeofizike te Fierit. Ai ishte nga kuadrot e para gjeofizikante qe vinin ne Shqiperi, pasi kishin kryer studimet e plota ne jashte. Te ndjerin e caktuan te na jepte lenden e seismikes, shkencen kryesore te studimit te Tokes… Ajo fletore ngeli e bardhe, pa fjale, pa formula, pa vizatime…

Prof Alfred Frasheri, ishte shume me larte. Ne pamje te pare ai dukej shume serioz dhe I rende, dhe jo shume vite mbi ne. Shkumesi I konsumohej shpejte teksa shkruante ne derrase te zeze ato formula te gjata dhe te veshtira. Puna e tij ka lene hije ne Fakultetin Gjeologji-Miniera, ne ate godine gati te rrumbullaket mes atyre pemeve te gjelberuara qe thithen nje sekuence te rinise time. Tani, pas shume vitesh, ato pemet rrotull atij tempulli mungojne, nuk jane me. Perjashim bene ndonje peme e vetemuare, e tejplakur qe me kot mundohet ti rezistoje kohes dhe vandalizmit shqiptare. Te vjen gjynah qe ato peme jane cregjistruar nga memorjet e te gjitheve. Njeriu plaket kur nis ti kalbet memorja. Rreth kesaj godine te bukur, jane ndertuar apartamente te larte te cilet e kane burgosur sikur ajo te jete nje Vatikan per keq. I kane vjedhur horizontin nga te gjithë anet, te shkuaren, rinine. Tani aty jep mesim nje brez tjeter pedagogesh , specialiste te ardhur nga prodhimi, disa me tituje te larte shkencor, por qe nuk thone asgje per perspektiven e naftes Shqiptare, nuk vizatojne ndonje objekti konkret.

Po, le te vazhdojme me Prof Alfredin. Qe nga ajo kohe ka rrjedhur shume uje. Te gjithë, pa perjashtim te gjithë jane plakur. Prof.Alfredi eshte rritur por jo plakur. Pune, dhe vetem pune. Puna e madhe qe ai beri, e instaloi aty ne ate fakultet, kur dihet se ne Shqiperi cinizmi dhe lufta per karrige bene hatane, gradon dekane dhe rektore, shpalle akademike. Ai eshte krejte ndryshe. Edhe tani pas shume vitesh, po ta soditish me vemendje teksa ecen ne rruge, e merre per nje statuje levizese me cante varur ne dore. Ajo cante varur perjetesisht ne doren e tij, rendohet nga formulat sepse formulat jane nervat e tij. Keshtu dora dhe canta e tij, nuk kane tradhetuar kurre njera tjetren, as ne dimer dhe ne vere, as ne kohe gripi apo fushate zgjedhjesh, as ne kohen moniste apo ne kete kohe tranzicioni qe zgjatet dhe zgjatet si Seri Furie… Tirana sikur nuk mund te nenkuptohet pa Prof Alfredin, kurse Fakulteti Gjeologji-Miniera, e mban aty prane si nje statuje akoma te pa zbuluar… Qe ketej ngrihen klasiket, se klasike nuk ka vetem ne muzike, ne arte, ne letersi, ka klasike te punes individuale qe nuk e matin mohen me ore, po me faqe librash, apo me ore neper sallat dhe dhomat e bibliotekave. Librarite jane tempuje fetar, fe si muzika

Ai le rruget e rrugicat, pastaj bene majtas, djathtas, gjithmone duke u menduar, vret mendjen per te saktesuar nje studim. Sado qe ka shume zhurme, kjo hapsira e gjere e inspiron. Djajte kane hipur ne makina, i ngasin ato pa limit, si ne ekstaze. Ai ecen dhe interferon me te gjithë, po deri me sot nuk ka bere vaki qe ai te perplaset me dike. Prof. Alfredi, nuk leviz nga e tija. Cfare mendon? Nje Zot e di pergjigjet proverbi gjerman. Ai kurre nuk mendon te vjedh, apo te shes mend, sic bejne shume elitare ulur ne bangot majtas apo djathtas. Duke ecur, kembehet me lloje lloje njerzish. Me Diket. Prof. Alfredi u be zot I vetes sepse ai I qendroi korrekt mesimit latin se ne dituri shkohet nepermjet tri rrugeve, permes te menduarit, edukimit dhe pervojes.

I perpiket dhe autodidakt, ai nuk humbiste as nje minut rrugeve, ai ishte shume I sakte ne ato qe thoshte dhe ne ato qe kerkonte, apo shkruante, insistonte qe ne ti dinim te gjitha, edhe pozicionet e kondesatoreve apo te rezistence ne skemen elektrike te stacioneve te karrotazhit, I kerkonte ato sikur te ishin qenie biologjike… Me kujtohet kur ai hapte ate liber te madh ne gjuhen rusisht e qe andej shpaloste skemat elektrike e me pas ngulte gishtin ne nje nyje, e si per dreq, nuk e hiqte ate pa degjuar pergjigje…

Tek ai,lirizmi dhe humori jane te fshehuar, prandaj duhet ndonje detonator qe ato te shperthejne.. Por kur ai qesh, shembellen me nje femije qe mezi pret nje raste per tu degjuar. Ai ka graduar me mira specialiste te thjeshte dhe pasuniversitar, te gjithë ata te graduar kane pagezimin e tij.

Teksa shkruaj per prof. Alfredin, me kujtohen ata te elites, Ing.Sherif Toptati, gjeologu Prof. Luan Peza, mathematikani Prof. Osman Kraja, fizikanti Prof. Sotir Kuneshka, gjeologu Tomi Kristo, Prof. Ziver Meko, gjeologu Vangjel Melo… Nderi dhe vlera e tyre jane rrezatuese, sepse, me zgjaten doren, me hapen syte dhe me preken ne zemer, (sipas Jilly Cooper)

Para ca kohe I kerkova Prof Alfredit, ate te pjese te resumese se tij qe bene fjale kryesisht per perspektiven e naftes Shqiptare. E dua I thashe se do ta vendos ne librin tim. Resumeja e tij me la pa mend. Shume aktivitete shkencor dhe aplikativ ne disa fusha te gjeofizikes, te gjeologjise, te fizikes se tokes… Shume atrikuje dhe shkrime, libra, vite te tera pedagog, studime , kerkime ne punimet fushore, drejtues I disa shoqatave dhe organizmave shkencore Shqiptare, anetar ne disa shoqata

dhe forume nderkombetare, Ballkanike, Europiane, Boterore…

Prof. Alfredi eshte nje lloje Magellani Shqiptar, ai ka marre pjese jashte ne takime, konferenca simposiume, mbledhje. Jam I sigurte se planeti yne per te eshte shume i vogel. Natyra na ka bere te afte te mesojme thote Seneka. Kjo I shkon vecanerisht Prof.Alfredit. Vite me pare, u takova me Prof. Alfredin ne Glasgow te Skocise ne nje simpozium nderkomtar per naften. . Erdhi pak me vones, shume energjik. Paraqiti nje studim ne fushen e elektrometrise.

Ne disa raste Prof. Alfredi hap nje ombrele te madhe, aty turren te zene vend disa pseudoshkencetar qe bejne humor te shpifur duke qindisur ndonje resume servile ne fillim apo ne fund te ndonje libri qe nuk ka asgje personale. Profesor Alfredi ka zemer te madhe, shkenca ne disa pika takohet me artin, pamvarsisht se arti eshte pune individuale kurse shkenca dhe teknika, pune kolektive.

Prof. Alfredi eshte I ndjeshem si nje tel violin, ai dridhet sepse shume gjera nuk shkojne me ndergjegjen dhe me shpirtin e tij. Ata qe duhet ta degjojne kete personalitet te shkencave te Shqiperise, qeveritaret tane fshihen dhe heshtin. Kujdes nga njerzit qe fshihen thote Kafka. Profesori nuk ka vetem vlera profesionale, se pari eshte nje qytetare qe ecen me turmen, shikon, reagon, do te shpertheje por nuk mundet prandaj bene monolog. Ky monolog e vrete. Me shume dhembje me poston nje shkrim te gjate qe bene fjale per apologjine e Frashellinjeve, Abdylit, Naimit, Samiut, te cilet zene vend ne moralin dhe ndergjegjen e kombit tone ashtu si si Gete ne Gjermani, Hugo ne France, apo Shekspiri ne Angli…

Me shkruan se me 25 Maj 2013, ishte ne Frasher, ne perkujtimin te 167 vjetorit te lindjes se Naimit… Prof. Alfredin e trishton indiferrentzmi I qeverise ecila shkaterroi gjithë vlerat historike dhe ekonomike te Shqiperise. Shteti punon kunder Shqiperise, kunder Rilindesave tane, shkruan ai. Une jam plotesisht me Prof. Alfredin qe thote se konkretisht ne veprimtarit shqiptare vete perfshirese atdhetare-kultirore dhe shkencore gjate ketyre 22 viteve te tranzicionit nuk ka shkelur ne Frasher asnje minister. Cdo gje shkon drejte renimit, po rrenohet muzeu I Frashellinjeve, pa dyshim, kjo eshte edhe deshira e qarqeve te caktuara keqdashese greke, te cilet me 6 Maj te vitit 1914 dogjen 318 shtepi ne Frahsher…

Prof. Alfredi, jeton mes popullit tone, ai eshte shume I ndjeshem ndaj rrenimit te tejzgjatur. Une dhe Prof. Alfredi, ndiejme dhembje per shuarjen e gjithë atyre ndermarrjeve dhe istitucioneve te naftes dhe gjeologjise te cilat I jepnin gjake Shqiperise. Ai cdo vit shkon ne Frasher te Permetit per nder te Rilindasave Frasher. Ai nderon Shqiperine. Muzeun e Frashellinjeve, Qeveria Demokratike, e ka fshire nga memorja e kombit. S’ka me roje qe te kujdeset per te, kurse rojet personale per Berishen dhe per qeveritaret e tjere, jane shtuar si mizat… Keshtu, Prof. Alfredi, mbytur ne trishtim fundosur ne sedile, belbezon vargjet e Naimit per Shqiperine dhe shqiptaret, dhe I rrjedhin lot…

Profesor Alfredi per më shumë se 50 vjetë ka zhvilluar pa ndërpreje një veprimtari të gjerë pedagogjike, kërkimore e shkencore, ka bërë studime e botime të shumta, brenda e jashtë vendit, ai ka një kontribut të shquar në fushat e gjeoshkenave shqiptare. Tani se fundemi Prof. Alfredi ka shkruar dhe botuar nje liber te mrekullueshem, “Gjeomonumentet” ku shkenca mplekset me natyren, kurse meditimi pikon dhembje.

Me gezon dhe me le pa mend energjia e madhe e Prof. Alfredit… Ka plote njerez te zgjuar ky vend bere me kujdes nga Zoti, po si eshte puna qe qeverite, radhe-radhe, bejne sikur nuk I shikojne? Prof. Alfred Frasheri, nuk ka nevoje per qeverite, qeverite kane nevoje per te. Ky personalitet I shkencave te gjeologjise Shqiptare eshte I pa zevendesueshem. Ai ka dicka nga Frashellinjte. Pasardhesit tane me siguri do ndertojne atje ne Frasher te Permetit Muzeun e Shqiperise, me te madhin, me te larte se minaret e Stambollit, dhe me solemn se Akropili I Greqise. Shqiperia fillon atje ne Frasher te Permetit, me Frashellinjte.

Historianet italiane:Epiri, që është nga trashegimia Iliri

August 8, 2013 by dgreca

CFARË ËSHTË “KRONIKA” UDHËTIMIT PËRTEJ ADRIATIKUT” PËR RRUGËT QË NDËRTHURESHIN NË ANTIKITET/

NGA GËZIM LLOJDIA*/

1. Epiri, që është nga trashegimia Iliri/

Është shkruar fjalë për fjalë:” Kronika e udhëtimit përtej Adriatikut” duke qëmtuar të dhëna historike nga Enciklopedia arti i lashtë supplement II (1971).

Thëniet janë për Epirin . Epiri, që është nga trashegimia Iliri dhe ka vazhduar të ketë marrëdhënie të ngushta me provincën fqinje, duke filluar me rrjetin rrugor thuhet në këtë pjesë.

2. Boshti kryesor është Egnatia

Sipas fakteve historike aty shkruhet për rrugët që ndërthureshin në antikitet dhe më vonë. Boshti kryesor është Egnatia e cila vazhdon deri Traki arriti në Bizant, dhe ka edhe një numër të rrugëve dytësore, të tilla si rruga bregdetare kalon nga Scodra dhe Lissus dhe kalon nëpër Dyrrhachion(Durrës) Apoloni, Aulon, Orikum, Sarandës, ose si rrugët që lidhin Apoloninë dhe Antigonesë apo Bylis ,Dodona, Thesalisë. Autorët e provincave romane sjellin detaje mbi rrugët tokësore .Sipas autorëve :Këto rrugët tokësore janë integruar edhe me një sistem të rrugëve,të dy detet Adriatik dhe më lartë, të cilat janë duke u hetuar me vëmendje në rritje. Në këtë rajon malor në mes të Gjirit të trungut dhe me kursin e poshtme të lumit Aous, dendësia e popullsisë nuk kishte qendra shumë të rëndësishme. Më të shumta ishin ato që ndodhen përgjatë bregdetit.

Aulona,thonë autorët ishte ndalesë e rëndësishme në një ishull në gji si :Sason,(Sazani) dhe Onchesmos, e cila është goja nga deti i qytetit më të madh të, Phoenike, Buthrotum, shpërndarës i madh i trafikut detar është nga toka, ku u ngritën edhe vila të tilla si Penthouse, Kassope (v.), ne një pozicion dominues mbi Gjirin e trungut dhe në det të hapur.

Përveç rrënojat e Butrintit (dhe Nikopoli (ne duhet të kujtojmë Phoenìke (Finiqit) janë nga periudha Romake janë disa pjesë të mureve dhe rinovimi i skenës së teatrit, përveç (Thesauros) agora të periudhës helenistike.

Si një vazhdim të qytetit perandorak ai u shtri në këmbët e malit ku janë ndërtuar nga Justiniani, ndër të tjera, një bazilikw.

Në gjirin e vogël Gramata,( kepi midis Acrocerauno), kishte një gurore të rëndësishëme, me pamje nga deti,e cila ishte përdorur në mes të shekullit të gjashtë, P. erës sonë dhe III pas Krishtit. Në muret shkëmbore të gjirit ka mbishkrime të lashta ku ishin gdhendur nga marinarët .

3.Oriku

Alberto Gitti te Enciclopedia Italiana ( viti1935) shkruan kështu për Orikun:

ORICO (‘Ωρικός ose’ Ωρικόν, Orâcus dhe Orâcum). – Qytet i rëndësishëmdetar i Epirit, sot Eriko në Shqipëri. Sipas traditës, u themelua nga Eubeesi, i cili, pas kthimit nga Trojës, u vendosën atje nga një stuhi, sipas Pliny, megjithatë, ishte një koloni e Colchis. Pikë e rëndësishme strategjike për komunikime midis Greqisë dhe Italisë, ishte shpesh në fushën e veprimit tëluftërave të mëdha, të tilla si të ndryshme romake-ilire, të parë dhe të tretë,maqedonase dhe sidomos lufta civile midis Cezarit dhe Pompeut. Gjatë dimrit të 48 të. C. Ka vuajtur shumë dëme. Ishte një koloni romake gjatëperandorisë dhe u restaurua e zbukuroi Atticus Herodit.

Në këto “kronika” udhëtimit përtej Adriatikut, përkushtimi vjen nga Apolonia, Bylisi, Brindisi, Tarantos, por edhe nga Pontus.

Ndër emra të njohur, ka nga ata të Pompeit. Pak qytete në brendësi të shumta, ndër të cilat ne kujtojmë, në pellgun e lumit Aous të, Billys në bregun e djathtë dhe Amantia (qendra e një rrethi të minierave) në të majtë, në turmë Aous e njëjta dhe dell ‘Elaeon, Antigonea).

Orakulli i lashtë i Dodonës, sipas Straboni, në kohët romake e kishte humbur shumë rëndësinë e saj, pavarësisht ndërhyrjeve të ndryshme në shenjtëroren e Zeusit (para Paolo Emilio, thuajse tre shekuj pas Hadriani) dhe një teatër, faqe që u kthye në lavdinë e mëparshme. Kultura artistik e krahinës është dokumentuar kryesisht në Butrint, ku ata gjetën, ndër të tjera, skulptura neoattiche (ky është nënshkrimi i Sosicle të Athinës) dhe portretet e moshës perandorake, dhe Amantia (statujat dhe relieve të traditës) .

*Master. Anëtar i Akademisë Evropiane te Arteve.Autori ka qenë Drejtor i Parqeve arkeologjike të Vlorës