Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

STRUKTURA ETIKE E SHOQËRISË HOMERIKE

by

Vështrim përqasës mes strukturës etike të shoqërisë homerike dhe asaj kanunore shqiptare/

Prof. Dr. Kazuhiko Yamamoto/

 Përmbledhje/

            Sipas Platonit, shoqëria e pasqyruar në epikën homerike është një shoqëri pa autoritet shtetëror. Në një shoqëri të tillë, akti i hakmarrjes, i ndërmarrë nga pala e fyer, kundër palës fyese, është e vetmja forcë disiplinuese, që mund të vlerësohet përmes koncepteve etike të shoqërisë.

Ndonëse kodi etik i shoqërisë homerike është analizuar edhe më parë, asnjëherë struktura etike e kësaj shoqërie nuk është analizuar nga këndvështrimi i një shoqërie pa autoritet shtetëror. Posaqërisht, këtë këndvështrim synon të nxjerrë në pah ky studim. Gjashtë konceptet e besës, nderit, mikut, gjakut, bukës dhe hakmarrjes janë nxjerrë nga epika homerike dhe janë trajtuar, duke i krahasuar me mesazhet që ato përcjellin, si pjesë përbërëse e stukturës etike të Kanunit shqiptar. Vërehet se struktura etike e shoqërisë homerike i përket kategorisë etike, karakteristike për një shoqëri pa autoritet shtetëror, e njëjtë me strukturën etike të paraqitur dhe përfaqësuar nga Kanuni shqiptar.

Platoni, në mënyrë të drejtpërdrejtë, e kritikon sistemin e vlerave etike të shoqërisë homerike që, sipas tij, jetërsohet nga ideja e së mirës.

Hyrje

Iliada dhe Odisea janë veprat epike më të mëdha të botës së lashtë greke, të lexuara dhe të pëlqyera, tashmë, për mëse dy mijë vjet. Sipas Ksenofonit, monumentet epike të Homerit u përdorën si tekste shkollore për të edukuar brezin e ri në Greqinë antike. 1,2. Platoni shkruante në “Republika” (598 D-607 A), se mjaft grekë mendonin se poetë si Homeri, i quajtur edukatori i Helladhës (Greqisë), dinin gjithçka hyjnore dhe gjithçka njerëzore, që kishte të bënte me virtytin dhe vesin; prandaj ato prireshin ta rregullonin jetën e tyre sipas udhëzimit të këtyre poetëve 3. Është kjo arsyeja që veprat epike të Homerit kanë mundur të përfaqësojnë sistemin e vlerave etike të shoqërisë në Greqinë e lashtë.

Platoni, në veprën e tij “Ligjet” (680 A-682 E), nënvizonte se shoqëria asokohe, siç pasqyrohet në epikën homerike, ishte një shoqëri pa autoritet shtetëror, megjithëse njëfarë autoriteti embrional i shtetit kishte filluar të shfaqej në Illium 4.

Në veprën e tij “Origjina e familjes, pronës private dhe shtetit” (kapitilli i 4-t), Frederik Engelsi nënvizonte se në shoqërinë homerike nuk ekzistonte ndonjë autoritet publik, i cili mund të përdorej kundër vetë popullit. Finlei shkruante se, megjithëse e njohën monarkinë, fisnikët në shoqërinë homerike propozuan që mbreti të ishte i pari midis të barabartëve, duke ruajtur kështu përparësinë themelore të pozitës së tyre shoqërore. Nisur nga fakti se Tukididi i referohet basileia-s së vjetër si patrik, apo fakti tjetër që Aristoteli, në veprën e tij “Politika” (1285b5-20), e konsideron bazilea-n e epokës homerike si udhëheqës të njerëzvë të lirë dhe bazileus-in (mbretin) si udhëheqës ushtarak, gjyqtar apo prift të rangut të lartë, Engelsi, gjithashtu, nënvizon se bazileus-i në shoqërinë homerike nuk ishte autoritet qeverisës, në kuptimin e sotëm të fjalës.5.

Të gjithë këta tregues na çojnë në përfundimin se për të kuptuar më mirë e më drejt sistemin e vlerave etike të shoqërisë homerike, përqasja më e saktë është analiza e strukturës etike të kësaj shoqërie nga këndvështrimi i një shoqërie pa autoritet shtetëror. Megjithëse kodi etik i shoqërisë homerike është studiuar edhe më parë, duhet thënë se asnjëherë më parë struktura etike e kësaj shoqërie nuk është analizuar nga këndvështrimi i një shoqërie pa autoritet shtetëror.

Në veprën e tij “Leviatan” (kap. XIII), Tomas Hobs nënvizon se një shoqëri pa autoritet shtetëror, pa pushtet apo pa autoritet të përgjithshëm, që i mban njerëzit nën fre, qoftë edhe nga frika, është si një shoqëri në situatë lufte, ku njerëzit janë kundër njëri-tjetrit.

Në kundërshtim me këtë tezë të tij, ne jemi të mendimit se shoqëritë pa autoritet shtetëror kanë pasur kodin apo rregullat e tyre tipike, të natyrës etike e shoqërore. Studimi ynë krahasues midis kodit zakonor fisnor shqiptar, Kanunit dhe kulturës së lashtë japoneze, ku sqarojmë strukturën etike të një shoqërie pa autoritet shtetëror, na çon në përfundimin e mësipërm.11. Në këtë studim vërejmë se struktura etike e një shoqërie pa autoritet shtetëror, si ajo e fiseve gege të Shqipërisë së Veriut përbëhej nga besa, nderi, miku, gjaku, buka dhe hakmarrja.

            Struktura etike e një shoqërie pa ndonjë autoritet shtetëror e shndërron dhunën e hakmarrjes në një forcë të shenjtë, e cila vëtëpastron shoqërinë, duke vendosur drejtësi në të.

Me ndihmën e strukturës etike të Kanunit shqiptar, do të sqarojmë strukturën etike të shoqërisë homerike, çka mund të na ndihmojë të kuptojmë një tërësi të begatë modelesh sjelljeje me pasoja morale, duke na qartësuar, gjithashtu, kahje interesante të origjinës së koncepteve etike në shoqërinë njerëzore.

Hulumtime në strukturën etike të shoqërisë homerike

            Pranohet që shoqëria homerike ka qenë një shoqëri pa autoritet shtetëror, ku njerëzit jetonin në një sistem vlerash, ku hakmarrja konsiderohej si një akt drejtësie.12 Ky sistem vlerash përcaktohet nga realiteti shoqëror, ku mungon sistemi gjyqësor me fuqi autorizuese për të ndëshkuar autorin dhe ku i vetmi mekanizëm për të realizuar ndëshkimin është hakmarrja e palës së ndëshkuar. Në shoqëri me kushte të tilla, pothuajse nuk ka hapësirë për funksionim sistemesh të tjera vlerash, që e përjashtojnë hakmarrjen. Nëse akti i hakmarrjes, i ndërmarrë nga pala e dhunuar, nuk pranohet dhe nuk mbështetet nga konceptet etike, atëherë ajo do të shndërohet në një dhunë të pafund, që do të rrezikojë vetë shoqërinë, duke e bërë gati të pamundur vetë ekzistencën e saj.12.

Fakti që shoqëria homerike mundi të mbijetojë është tregues i pranisë dhe ekzistencës së një kahjeje drejtësie dhe morali, që duhen lidhur me konceptet etike të kësaj shoqërie, Sepse, në të kundërt, është po aq e vërtetë se shoqëria e asaj kohe, me sisteme të zhvilluara normash morale, nuk do të mund të shkonte gjatë, për shkak se do të goditej nga forca të fuqishme nga jashtë.

Për të kuptuar qartë konceptet etike të një shoqërie pa autoritet shtetëror, çelësi qëndëron në gjetjen dhe identifikimin e akteve, veprimeve, apo sjelljeve fyese. Burrat e kryejnë këtë veprim të skajshëm, meqenëse i gjykojnë dhe i quajnë fyerjet apo dhunimet që i bëhen si aktet më të pamoralshme të shoqërisë. 12.

Në përpjekje për të sqaruar dhe shpjeguar strukturën etike të Kanunit shqiptar, e përqëndruam hulumtimin dhe studimin tonë në ato pjesë apo zëra të tij, ku përcaktohen aktet e sjelljes apo fyerjet, që vetë Kanuni i sanksionon të dënueshme, me shpagim apo me hakmarrje. Kjo na dha mundësinë të gjejmë konceptet e besës, nderit dhe mikut, të lidhura ngushtë me konceptin e hakmarrjes. 12.

            Sipas Kanunit, kur një person fyhet, ai ka të drejtë të rivendosë nderin ose duke derdhur gjak ose duke falur me zemërgjerësi. 13. Kur vritet një njeri apo një mik, gjaku i derdhur duhet marrë. Konceptet e besës, nderit dhe mikut, të gjitha konvergojnë, nëpërmjet dhunës hakmarrëse në konceptin e gjakut, i cili konsiderohet si një forcë e shenjtë e drejtësisë, e dhuruar nga perënditë.12.

Të njëjtën linjë kemi ndjekur edhe në studimin e shoqërisë homerike. Duke njëjtësuar a nxjerrë në pah veprimet apo aktet fyese, në epikën homerike kemi ardhur tek konceptet e lidhura ngusht me strukturën etike të kësaj shoqërie.

Fyerjet që përfundojnë në gjakderdhje në shoqërinë homerike

            Në epikën homerike, ndeshen mjaft akte apo veprime fyese, që çojnë në gjakderdhje. Pikësëpari, në to vërejmë se shkak për gjakësi është vjedhja e bagëtisë apo e kuajve. Akili thotë se do të vijë të luftojë kundër atyre, që i grabisin kuajt dhe bagëtinë (Iliada, 1: 152-160). Nestori mburret se kur ishte djalë i ri e i fuqishëm kish vjedhur bagëti dhe kish vrarë të zotin që kish luftuar për t’i mbrojtur ato. (Iliada, 11:670-676).

Mëtuesit qëndrojnë në shtëpinë e Odiseut për tre muaj dhe konsumojnë pasurinë e tij me gostira, çka konsiderohet grabitje. Odiseu me të birin hakmerren kundër tyre për fyerjen, që ju bënë. Shpesh herë, në shoqërinë homerike gratë rrembehen, një tjetër akt ky që shkakton gjakderdhje. Akeasit e sulmojnë dhe e shkatërrojnë Trojën për ta marrë prapë Helenën, e cila joshet dhe rrëmbehet nga Aleksandri i Trojës (Paridi). Kur shkelet besa a fjala e dhënë, pala e fyer hakmerret me gjak ndaj shkelësit. Agamemnoni thotë se i detyroi trojanët të paguajnë dhe ta shlyejnë me kokat e tyre, të grave dhe të fëmijëve, shkeljen e fjalës së dhënë për armëpushim midis akeasve dhe trojanëve (Iliada 4: 155-163).

Kur burrat cenohen në nder, pala e cenuar hakmerret ndaj fyesit dhe kjo hakmarrje shkon deri në gjakderdhje. Perëndeshat, Hera dhe Athina, e urrejnë Trojën dhe bëjnë komplot që ta shkatërrojnë atë, pasi Aleksandri i Trojës i ka fyer, duke i mburrur Afroditin, gjatë vizitës së tyre në vathën e tij (Iliada, 24: 27-30). Akili i thotë Odiseut, në botën e përtejme, se nëse do të ishte gjallë dhe do të kishte fuqi, do të shkonte në shtëpinë e atit të tij dhe do t’i detyronte të gjithë ato që fëlliqën nderin e të atit t’i binden dhe përulen fuqisë së tij madhore (Odisea, 11: 492-503).

Kur dhunohet apo fyhet një mik, mikpritësi a i zoti i shtëpisë hakmerret ndaj dhunuesit apo fyesit. Edhe në këtë rast, hakmarrja shkon deri në gjakderdhje. Odiseu, i fshehur, thotë se më parë do të parapëlqente të vdiste sesa të shihte mikun të fyer e të keqtrajtuar nga të huajt, në shtëpinë e tij (Odisea 16: 99-111).

Nëse miku ia shpërblen mikpritjen të zotit të shtëpisë me sjellje mosmirënjohëse, atëherë ky i fundit hakmerret kundër tij.

Menelau, që mezi pret ta shkatërrojë Trojën, shpreson që mbi trojanët të bien ndeshkimet e Zeusit, perëndisë së mikpritjes, pasi Aleksandri i Trojës kishte shkelur mbi mikpritjen e tij, duke i grabitur gruan (Iliada, 13: 623-629).

Kur derdhet gjaku i burrave, farefisi i të vrarëve hakmerret kundër vrasësve. Oresti vret Egjistin dhe të ëmën, të cilët në pabesi i vranë të atin, Agamemnonin (Odisea, 1: 33-43). E shoqja e Priamit, Hekuba, thotë se do të kishte dëshirë t’ia ngulte dhëmbët mu në zemër Akilit dhe të ushqehet me të si hakmarrje për djalin e vrarë (Iliada, 24: 209-213). Eupeiti, që ia vranë djalin njerëzit e Odiseut, deklaron në tubimin e Itakës se të afërmit e të vrarëve duhej të hakmerreshin për djemtë apo vëllezërit e vrarë. Sipas tij, ata do t’i mbulonte përjetë turpi, nëse nuk merrnin hak ndaj Odiseut dhe të birit (Odisea: 24: 430-437).

Si shihet nga shembujt e mësipërm, në epikën homerike vërehet qartë se vjedhja e bagëtisë, mashtrimi dhe rrëmbimi i grave, thyerja e besës, dhunimi i nderit të burrave, cenimi dhe fyerja e mikut si dhe vrasja çojnë në gjakmarrje dhe detyrojnë gjakmarrje. Megjithëse dy të parat, vjedhja e bagëstisë dhe mashtrimi e rrëmbimi i grave, ndeshën në çdo shoqëri, pavarësisht nga veprimtaria a niveli kulturor i njerëzve, në epikën homerike ato konsiderohen se e cenojnë nderin e të dëmtuarit. Për këtë arsye, edhe ato përfshihen mes fyerjeve, që kanë të bëjnë drejtpërdrejt me nderin e burrit. Nga ana tjetër, si pjesë e veprimtarisë kulturore të njerëzve, posaqërisht të burrave, në shoqërinë homerike, fyerjet, të tilla si thyerja e besës, cenimi i nderit të burrit, cenimi apo fyerja e mikut, si dhe vrasja apo plagosja konsiderohen se përfaqësojnë sistemin e vlerave etike të kësaj shoqërie.12. Studimi përqasës mes Kanunit shqiptar dhe epikës homerike na çon tek pesë konceptet e njohura të besës, mikut, gjakut, bukës dhe hakmarrjes në shoqërinë homerike.

Ecuria, ndërmmjetësimi dhe pajtimi i gjaqeve

            Në një shoqëri pa autoritet shtetëror, vrasja nga dikush e një pjesëtari të një fisi me prejardhje tjëtër familjare çon në hakmarrje. Kur vjedhja e bagëtive, mashtrimi dhe rrëmbimi i grave, dhunimi i nderit të burrave, etj., përfundojnë me gjakderdhje e me vrasje, anëtarët e fisit të viktimës e ndjekin vrasësin për t’u hakmarrë kundër tij. Akamas thotë se burrat luten që fisi të mos shuhet i tëri dhe të ketë dikë që të hakmeret, pasi do të ishte e tmerrshme për të vdekurin nëse gjaku i tij nuk do të merrej (Iliada, 14: 482-485).

Vrasësi arratiset nga vendi ku kryen vrasjen, në mënyrë që t’i shpëtojë ndjekjes dhe hakmarjes së farefisit të viktimës. Teoklimeni, që ka vrarë një burrë në Argos dhe është larguar prej andej, i kërkon Telemakut ta çojë me anije në Itakë, pasi farefisi i viktimës po e ndjek hap pas hapi (Odisea, 15: 272-278). Odiseu i thotë Telemakut se kushdo që vret duhet të lërë familjen, të afërmit e vendin e tij dhe të emigrojë (Odisea, 23: 117-122).

Kur një vrasës arrin të shpëtojë dhe të largohet shëndosh në një vend tjetër, atëherë farefisi i tij i kërkon farefisit të viktimës të pranojë shpërblim si kompensim për gjakun e viktimës. Kur farefisi i viktimës e pranon një dëmshpërblim të tillë, atëherë arrihet pajtimi dhe vrasësi lejohet të kthehet në vendin e tij, Aias i thotë Akilit se burri duhet ta pranojë shpërblimin apo kompensimin, qoftë edhe prej vrasësit të vëllait apo të birit. Sipas Aias, nëse dëmshpërblimi e zbut zemrën dhe shpirtin krenar të burrave të fisit, atëherë vrasësi edhe mund të qëndrojë në vendin e tij (Iliada, 9: 632-636). Nëse dëmshpërblimi nuk përmbushet, sipas fjalës së dhënë, kjo çon në grindje midis dy palëve, që më tëj trajtohet nga ndërmjetësimi i pleqësisë. Pleqësia dëgjon të dy palët se çfarë kanë për të thënë dhe vendos më pas mbi bazën e fakteve të paraqitura. Procedura e ndërmjetësimit është përshkruar qartë në mbrojtjen që i bëhet Akilit (Iliada, 18: 497-508).

Nëse vrasësi nuk arratiset në një vend tjetër, farefisi i të vrarit mund të hakmerret ndaj tij, duke çuar kështu në dhunë të dyanshme mes dy palëve. Nëse të dy palët bien dakord për pajtim, fisi apo pala që ka vrarë e fundit paguan dëmshpërblimin; dhe kjo përmbush ritualin e pajtimit. Megjithëse rituali i pajtimit përshkruhet në detaje në epikën homerike, pakti i armëpushimit, i lidhur midis akeasve e trojanëve, sipas të cilit nëse Menelau fiton duelin me Aleksandrin, atëherë trojanët do ta kthejnë Helenën dhe do t’u paguajnë haraç akeasve, flet qartë se si bëhet ky pajtim. Në këtë ritual Agamamnoni, si përfaqësues i palës fajtore, betohet se do ta përmbushë marrëveshjen dhe i lutet perëndive me jetën e bagëtive të tij, që të ndëshkojnë cilëndo palë që do të shkelë besën apo fjalën e dhënë (Iliada, 3: 276-301).

Konceptret e lidhura me strukturën etike të shoqërisë homerike

Kur njerëzit vdesin nga ndonjë sëmundje ose nga pleqëria, kjo konsiderohet thjesht vdekje natyrale dhe jo për shkak të kufizimeve a sanksioneve shoqërore. Nëse vriten për hakmarrje, qoftë kjo për shkak të shkeljes së besës, dhunimit të nderit të burrit, dhunimit apo fyerjes së mikut apo kryerjes së ndonjë vrasjeje, atëherë këto vdekje të sanksionuara pasqyrojnë sistemin e vlerave etike të shoqërisë. Më lart kemi përmendur se struktura etike e një shoqërie pa autoritet shtetëror, si ajo e përfaqësuar prej Kanunit shqiptar, konsistonte në konceptet e besës, nderit, mikut, gjakut, bukës dhe hakmarrjes. Pranohet se sistemi i vlerave etike të shoqërisë homerike është i nëjtë me atë të Kanunit, pikërisht ato të besës nderit, mikut, gjakut, dhe hakmarrjes i kemi gjetur edhe në epikën homerike. Këto pesë koncepte i kemi sqaruar dhe zhvilluar në studimin tonë, posaqërisht që të sqarojmë sistemin e vlerave etike të shoqërisë homerike. Meqë koncepti i bukës nuk mund të ndahet nga ai i mikut, jemi përpjekur ta gjejmë dhe analizojmë edhe atë së bashku me të tjerët në epikën homerike.

Koncepti i besës

            Gjatë analizës së konceptit të besës në epikën homerike ndeshemi me tri modele të saj. Modeli i parë është mbajtja e premtimit apo fjalës së dhënë. Burrat japin fjalën se do të bëjnë këtë ose atë gjë dhe betohen, në emër të perëndive, se do ta përmbushin fjalën e dhënë. Profeti i akeasve, Kalkanti, i kërkon Akilit t’i betohet se do ta mbrojë me çdo mjet nga Agamemnoni, i cili do të zemrohet me të, nëse ky i fundit i tregon profecinë e Febus Apollos (Iliada, 1: 74-83). Akili i jep besën Kalkantit se do ta mbrojë. Nga ana e tij, ai lajmëron akeasit për atë profeci, i garantuar plotësisht me besën e Akilit. Doloni, nga Troja, i lutet Hektorit t’i japë fjalën se do t’i bëjë shpërblim kuajt dhe karrocën e Akilit si dhe çdo gjë që do të mblidhte mbi anijet e akeasve (Iliada, 10: 319-324). Hektori betohet, në emër të Zeusit, se do t’ia japë këto, nëse vërtet do të ketë sukses për çka premton. Kur Odiseu, bashkë me shokët, i afrohet ishulli të Helios, ai u kërkon atyre të betohen se nuk do të hanë as lopë as dhen në ishull (Odisea, 12: 298-302).

Modeli i dytë është betimi për të thënë të vërtetën. Burrat japin fjalën se e bardha është e bardhë dhe betohen, në emër të perëndive, se kjo është e vërtetë. Kur i ktheu Akilit Briseidën, Agamemnoni u betua se nuk ka vënë dorë mbi të (Iliada, 19: 258-266). Kur Circea e ftoi Odiseun që të shkojë në shtrat me të, ky i fundit i kërkon asaj që t’i japë besën se ajo nuk ka përgatitur kurrfarë komploti kundër tij (Odisea, 10: 380-381).

Modeli i tretë është betimi që siguron tërësisht mbajtjen apo përmbushjen e fjalës së dhënë. Burrat betohen, në emër të perëndive, se do të përmbushin besën a fjalën e dhënë. Odiseu, i maskuar si varfanjak, bën be, në emër të Zeusit, se do të kthehet në Itakë dhe do të hakmerret ndaj gjithë atyre, që i turpëruan të birin dhe të shoqen (Odisea, 14: 158-164). Telemaku urdhëron të ëmën, Penelopën, t’i zotohet të gjithë perëndive se do të ofrojë hetakombin e duhur, me shpresë se hakmarrja do të bjerë mbi armiqtë. (Odisea, (17: 48-51).

Kur lidhin besën, burrat marrin dëshmitarë për të garantuar vullnetin e tyre për përmbushjen e saj. Ata që lidhin besën duhet të betohen në emër të një garanti të zgjedhur prej tyre, si p. sh., perëndive, dheut, diellit, gurit apo lumenjve. Agamemnoni betohet se ka dëshmitar Zeusin, dheun, diellin dhe Erinyesin se kurrë nuk ka vënë dorë mbi Briseidën (Iliada, 19: 258-266). Kalipsoja betohet me dëshmitar qiellin dhe lumin Stiks se nuk ka bërë kurrë komplot kundër Odiseut (Odisea, 5: 184-187).

Në shoqërinë homerike besohet se, kur nuk përmbushet betimi, dëshmitarët e kësaj bese, si p. sh. Zeusi, hakmerren kundër shkelësit të saj. Idomeni ka besim se vdekja dhe mjerimi do të bjerë mbi trojanët, meqenëse ata qenë të parët që përdorën dhunën, në kundërshtim me besën e lidhur për armëpushim (Iliada, 4: 268-271). Antenori i thotë trojanëve se asgjë e mirë nuk do t’u vijë për sa kohë që nuk i kthejnë Menelaut Helenën dhe pasurinë e rrëmbyer (Iliada, 7: 350-353). Agamemnoni deklaron se, nëse provohet e kundërta e betimit të tij që nuk ka vënë dorë mbi Briseidën, ai është gati të pranojë çdo vendim të perëndive për të (Iliada, 19: 258-266).

Në situata serioze, si p. sh. betimi për armëpushim midis akeasve dhe trojanëve, nën besën e Agamemnonit, besëlidhësi duhet të bëjë një kurban për perënditë, në mënyrë që të vulosë çështjen (Iliada, 3: 268-301). Besohet se kur përmbushet betimi solemn, atëherë mallkimi i kurbanit të sakrifikuar si dhe ndëshkimi i perëndive do të bien mbi shkelësin e betimit.

Burrat në shoqërinë homerike duket se besojnë fort në përmbushjen e betimit, meqenëse ky në vetvete komandon sjelljen e të betuarit. Circea pohon se Odiseu nuk duhet të frikësohet prej asgjëje, përderisa ajo është betuar që të mos bëjë komplot kundër tij (Odisea, 10: 380-381). Perëndia e Gjumit e vë Zeusin në gjumë, sipas urdhërit të Heras, meqenëse ai i beson plotësisht betimit të saj për t’i dhënë atij një hyjneshë të re (Iliada, 14: 272-276).

Koncepti i nderit

Sa herë që do të kërkojmë të gjejmë konceptin e nderit në epikën homerike, më së pari nevojitet të gjejmë ofendimet, veprimet apo sjelljet çnderuese e turpëruese për burrat. Turpërimi, në shoqërinë homerike, mund të gjendet në raste të kësaj natyre:

Agamemnoni, njerëzor, nuk pranon haraçin prej priftit të Apollos, për favorin që i ka bërë, duke i lëshuar vajzën. Në këtë rast, prifti mbetet i ofenduar a i turpëruar (Iliada, 1: 93-96).

Akili, luftëtari më i rreptë ndër akeasit, ndjehet i fyer, kur Agamemnoni nuk e trajton atë si trim (Iliada, 6: 6464-648). Zemërimi i Akilit kundër Agamemnonit e bën atë që të refuzojë të luftojë trojanët.

Duke u dëndur për tre vjet rresht me lopët dhe dhentë e Odoseut, kundërshtarët e tij mendojnë dhe janë të bindur se po e turpërojnë atë dhe Telemakun (Odisea, 22: 367-370)

Nëse burrat nuk janë në gjendje që të mbrojnë trojet e tyre, kur sulmohen nga të tjerë, kjo është turp. Nëse një kryetar fisi nuk ftohet në një gosti të sojit të tij, atëherë kjo konsiderohet fyerje (Odisea, 11: 184-186). Nëse i zoti i shtëpisë nuk i jep dhuratë mikut, kurr largohet, ky i fundit ndihet i fyer (Odiseu, 4: 587-593).

Nëse burrat me origjinë prej perëndive nuk i respektojnë paraardhësit e tyre, atëherë perënditë ndihen të fyera (Odisea, 13: 128-130). Nëse një i ri fyen një të moshuar, atëherë ky i fundit ndihet i turpëruar (Odisea, 13: 141-145). Kështu pra njerëzit në shoqërinë homerike ndihen të fyer, kur nuk trajtohen e respektohen siç duhet, në bazë të pozitës shoqërore. Me fjalë të tjera, burrat ndjehen të nderuar, kur trajtohen me respektin që u takon, sipas pozitës shoqërore.

Kur burrat me vend të nderuar në shoqëri kryejnë një vepër të admirueshme, shtojnë pasurinë ose forcojnë pozitën e tyre shpqërore, nderi i tyre rritet, duke shënuar sërish lavdi. Nëse ky nder i rritur është veç për shkak të përpjekjeve të veta, atëherë sensi i lavdisë është i pamasë. Porse, nëqoftëse të tjerët kanë ndihmuar në këto bëma për rritjen e nderit të tyre, atëherë sensi i lavdisë është më i pakët.

Kur burrat me pozicion të nderuar në shoqëri kryejnë një vepër të shëmtuar, pasuria i zvogëlohet, pozita shoqërore i dobësohet, nderi i tyre cenohet, duke përfunduar deri në çnderim ose turpërim. Nëse vepra që u cenon nderin është tërësisht e tyre, vetjake, atëherë sensi i çnderimit dhe i turpit mund të jetë i menjihershëm. Në të kundërt, nëse nderi u cenohet për shkak të bëmave të këqija të të tjerëve, atëherë sensi i çnderimit apo i turpit mund të jetë i përkohshëm pasi ata mund të rivendosen, duke u hakmarrë kundër tyre.

Kur burrat që kanë një pozitë në shoqëri nuk respektohen siç e meritojnë, sipas pozitës shoqërore apo e humbasin nderin për shkak të bëmave të pahijshme të të tjerëve, atëherë ata zemërohen me fyesin. Dhe, më tej, ata hakmerren kundër tij, për të vënë në vend kështu nderin e cenuar.

Prifti i Apollos i kërkon perëndisë që t’i bëjë akeasit të paguajnë për lotët e tij, pasi Agamemnoni e ofendoi atë dhe Apollon, duke i përbuzur kërkesën për t’i kthyer të bijen (Iliada, 1: 37-42).

Nëna e Akilit, Tesis, i lutet Zeusit t’u japë fuqi trojanëve, derisa akeasit që e turpëruan Akilin të tregojnë respekt për të dhe ta nderojnë (Iliada, 1: 503-510). Akili hakmerret për turpin, duke refuzuar të luftojë kundër trojanëve, të cilët nxorën jashtë akeasit.

Kur burrat, të cilët humbasin nderin për shkak të bëmave apo sjelljeve banale të të tjerëve, hakmerren ndaj këtyre të fundit, atëhërë inati u bie dhe sensi i fyerjes apo i turpërimit i pakësohet. Akti i hakmarrjes i bën ato të rivendosin nderin në shoqëri.

E ëma e Akilit thotë se nëse akeasit shpartallohen nga trojanët, me fuqinë që u jep Zeusi, atëherë nderi i Akilit mes akeasve vihet në vend; dhe këta të fundit do të shfaqin respekt për të, duke e dëmshpërblyer (Iliada, 1: 503-510)

Odiseu dhe Telemaku rivendosin udhëheqësinë e tyre në Itakë, pasi hakmerren kundër mëtuesve të pacipë. Nëse një fyes apo shkelës nderi paguan dëmshpërblimin për cenimin e nderit të palës së fyer, atëherë ky akt e zbut inatin e të fundit dhe mund të çojë në pajtim. Perëndesha Athina i thote Akilit se Agamemnoni do t’i paguajë atij trefish dhurata të çmuara si dëmshpërblim për fyerjen që i ka bërë (Iliada, 1:213-214).

Agamemnoni betohet se, nëse trojanët e kthejnë Helenën, së bashku me pasurinë që vodhi Aleksandri, si dhe paguajnë dëmshpërblimin e duhur, atëherë mes akeasve dhe trojanëve mund të arrihet edhe pajtimi (Iliada, 3: 276-290).

Përktheu Dr. Selahedin Velaj(Dielli-arkiv)

 

PAK HISTORI PËR GJUHËN SHQIPE

by

Çabej ndër të tjera thotë: “Nuk mundet të shkëputet kërkimi gjuhësor pa patur parasysh faktorët historikë.”/

Shkruan RASIM BEBO/Chikago/

          Artikulli, “Prejardhja e emrit Shqiptar” nxjerrë nga libri i Prof. Aristotel Micit, është:  “Shqipëria një përrallë dimri” tingëllon njëlloj si poema Gjermane e Johann Heinrich Heine, “Deutschland, Ein Winter marchen”. Duke i thënë peshkopit grek Janullatos: Ju vazhdoni për eleminimin e Kombit Shqiptar se unë do të tjerr fjalë për të kërkuar emrin Shqiptar në Mesjetë. Megjithatë, po të nxjerrim faktorë historik. Prof. Dr. Peng dhe Prof. Dr. Luigji Luka: thonë: “…Shkencëtarët arrijnë në përfundim  se përhapja e gjuhës indo-Europiane përputhet me fillimin e përhapjes së bujqësisë 10.000 – 9.500 vjet më parë.  Duke u nisur nga metoda dhe në kohë të ndryshme, shkencëtarët arritën në të njëjtën pemë të 63 gjuhëve Indo – Europiane,  e cila paraqitet në figurën më poshtë,  kur boshti i poshtëm tregon vitet, ku  në mënyrë të qartë shihet se gjuha shqipe është më e vjetra dhe i përket fillimit të përhapjes së bujqësisë. Sqarojmë lexuesit, se ar-bërës-arbëresh, është emri i vërtetë i bujqërve, që diskutohet nga shkencëtarët jo shqiptarë. Rrjedhimisht dhe lehtësisht kuptohet se çfarë gjuhe kanë folur ata bujqër  të stërlashtë para dhe pas tyre.Duke parë figurën e gjuhëve, riprodhon dhe një herë lidhjen ndërmjet biologjisë dhe gjuhësisë. Darvini në librin e tij, “Prejardhja e llojeve” pati shprehur  në mënyrë të kthjelltë se, në qoftë se dihet pema biologjike e prejardhjes së grupeve njerëzore, mund të nxirrej pema përkatëse njerëzore. Një përpjekje e tillë nuk u bë deri në vitin 1988, kur prof. Luigji Luka dhe shkencëtarë të tjerë vërtetuan lidhjen ndërmjet geneve, popujve dhe gjuhëve, vetëm  pasi ata ndërlidhën të dhënat botërore të grumbulluara në gjenetikë, arkologji dhe gjuhësi. Mozaiku gjenetiko-gjuhësor i zbuluar shpreh qartë  shkëmbimet dhe pasojat e zgjerimeve të shumta që kanë ndodhur në historinë njerëzore.  (1).

Arbër vjen nga fjalët:  “ar – bërës – arbëresh”,  nga zanafilla e dhjetëmijë vjetëve më parë. Sipas prof. Pengut.  E argumetojmë vjetërsinë e stërgjyshit tonë pallazg si më poshtë:

Mbrapa se kohët parahistorike, para se poetët e Homerit të këndonin për perënditë e tyre dhe heronjtë e përrallave , përpara se të shkruhet gjuha greke, rronte një popull  i quajtur PELLAZG. Herodoti (484-425 p.e.s) iu vesh pellazgëve historinë, e cila këta i përmend shumë më parë se qytetërimi i grekëve.  Fred Williams.

Nga Robert Tempëll: “Grekët dhe hebrenjtë  janë shumë të vonshëm në historinë e lashtë, sa që mund të themi se bëhet fjalë për mijëra vite distancë përpara se vëtë emrat Greqi dhe Hebre të vinin në jetë”.

Raca shqiptare nuk ka nxjerrë vetëm burra të pushkës, por edhe njerëz të mendjes e të shpirtit, filozofë, ligjvënës, burra shteti, shkencëtare, letrarë, dijetarë poetë e artistë të mëdhenj. Numri i njerëzve të dëgjuar, që njihen si shqiptarë, duhet ti shtohet një numër tjetër shumë më i madh të panjohurish, që janë  mbajtur si pjellë e ndonjë populli tjetër dhe qe nuk ua dimë emrat. (2).

Fara shqiptare nuk është delikate, që goditet lehtë dhe mund të rrezikojë të zhduket, përkundrazi, është e fuqishme, e ashpër, luftarake, që nuk mund t’i nënshtrohet të tjerëve. Ajo i jep rëndësi kombit dhe ekzistenca e saj e mposht

 

kohën.  Ajo mbizotëron aty, ku popujt e tjerë dështojnë.  (3).

 

Nga Kristo Floqi “LEKA” (viti 1937), lexojmë: “Sa pёr shqipen, kemi gojёdhana tё mbetuna qё prej kohrave prrallore tё mitologjisё. Qё si kallzohet nё Toskёri, ( marrim nga dorёshkrimet e Bardhulit): “Kur mbretёronte Kroni (Saturno), gjyshi i perёndive nё Kronjё tё Delvinёs, nga frika e fёmijёs qё tё mos i rrёmbenin fronin i pёrpinte porsa lindnin. Kёshtu  e shoqia e tij, Perёndesha dhea, ose gjea…e fshehu djalin e saj Zeusin, ose Hyjninё, nё Palavlinë e Kronit, i dha tё pёrpijё njё gur tё mbshtjellё me shpёrgonj. Pas pak kohe, ua dha djalin e saj shqiponjave nё Finik, t’a shpinin nё Krit, (Krete) nё shpellё tё Kuritёve qё tё mos e shihte Kroni. Kёto shpezë e morën dhe ua dorёzuan Kuritёve dhe ata e rrinin pranё shpellёs qё t’a ruanin. Zeusi kur u rrit, mori shqipet e tij dhe ardhi nё Shqipёri, ku luftoi Titanёt dhe Gjigandёt e Akrokeranёvet, të ciët nё kёtё kohё mbanin  shigjetat e arta dhe i ndihmuan Zotit qё tё shtjerё nga Froni, Kronin. Pasi u mund ky, Zeusi i hodhi gjigandёt pёrtej Vlorёs dhe vendi i tyre u quajte Gjigandja ose Gegёria. Titanasit dhe Kronin i hodhi nё fund tё malit të Tartarit, pranё Dukatit dhe nёpёr vendet e tyre  vuri  arbёrit. Pёr kёtё, mё i madhi artist i lashtёsisё Fidia, qё ka bёrё Shtatin e Zeusit, i ka vёnё Fronin e tij mbi krahёrt e shqipes  e cila mbante nёpёr thonj shigjetat e rrufesё. (4). Kristo Floqi pёrmend fjalёt  “shqipen” dhe  “e shqipes”, nё kёtё dotrёshkrim, nё rasёn gjindore dhe kallzore. Dhe “ar-bёrёs-arbёrsh”.  A nuk janё kёto fjalё të lashta qё vinё nga  mijё vjeçarёt?  Pra, ju z. Mici duhet tё kёrkoni prejardhjen e emrit Shqiptar!

Nё fillim tё periudhёs kristjane (Straboni nё shek I p.k.,  pastaj Taciti rreth viteve 55 – 120 pas krishtit, Klaud Ptoleme, rreth viteve 100-120 pas krishtit, gjёnden midis pёrhapёsve tё tjerё, Albanoi), që tё huajt, ndёr tё cilёt grekёt dhe romakёt, do ti quajnё ilire,  (tё paktёn ata qё nё strehёt e tyre malore u kishin mbijetuar pushtimeve tё ndryshme) aryanos, arvanitis, albanoi, albani, arnaut, arbёr, arben, arban,  alban, albanis dhe tё  tjera variante. Albanoi-et, tё pёrmendur nga kёta shkrimtare antike, zёnё njё rajon qё gjёndet sot midis Durrёsit dhe Dibrёs, zona e Krujёs, sipas kёtyre autorёve, ndёr tё cilёt  Ptolemeu ishte Albanopulis (sot Zgёrdheshi). Duhet saktёsuar se shqiptarёt nuk e kanё pёrdorur kёtё emёr pёr tё emёrtuar etninё e tyre: midis tyre ata e quajnё  veten shqiptarë, domethёnё bij ose fёmijё tё shqiponjёs. Nё lidhje me kёtё shёnojmё se ushtarёt e Pirros (shek. III  p. K. e quanin mbretin e tyre “Shqiponja” dhe njё ditё vetё mbreti ia ktheu se ata ishin “fёmijёt” e saj. Ekziston  gjithashtu njё tjetёr interpretim i kёsaj etnonimie: Shqiponja ishte njё nga simbolet e Zeusit, perёndia pellazge, e mirёfilltё (cf. Homeri, Iliada, XVI, 234). Shqiptarёt do tё kenё qёnё pra “bij tё Zeusit”, pra “bijt  tё Shqiponjёs”. Nga ana tjetёr, perёndia e tyre e quajtur Zot, tё kujton emrin hyjnor tё Zuesit. Megjithatё fjala shqip, pёrpara se te bёhej  etnonimia (shqiptar)  gjithmonё ka emёrtuar  “gjuhёn shqipe”  (gjuhё shqipe = gjuhё e pastёr, e qartё). (5).

Zeusi kishte si emblema shqiponjёn, skeptrin dhe vetёtimёn. Flamuri shqiptar paraqet nё nje sfond tё kuq njё shqiponjё dy krenore (njё kokё pёr Gegёt e Veriut dhe tjetrёn pёr Toskёt e Jugut:  dy  elementё kryesore pёrbёrёs  tё etnisё shqiptare.  (5).

Shqiptar do tё  thotё bij shqiponje. Pse? Nё mitologjine pellazge, e cila sot quhet greke dhe kjo s’dihet se si, kur ajo ёshtё fillim e mbarim  njё hymn i historisё mё tё vjetёr pellazgo – ilire, ku thuhet: Zoti lindi pёrpara shqiponjёn  dhe pastaj Dardanin .  Shqiponja ishte ndёrlidhsja midis Zotit dhe njeriut, nё kёtё rast Dardanit. Zeusi kishte gjithmonё pranё vetes shqiponjёn.  Simboli i shqiponjёs  ёshtё njё simbol tani pellazgo – ilir.

Pirros i pёlqente ta quante veten shqiponjё. Aleksandri i Madh i Maqedonisё kishte simbolin e shqiponjёs. Perandori ilir i Romёs, Kostandini i Madh ishte ai qё e vendosi simbolin e shqipnjёs  nё Romё. Nga Roma ky simbol mbeti nё Bizant dhe u bё simbol i fesё ortodokse. Nё shek. e XV  e mori Skёnderbeu si simbol tё shtetit tё tij dhe sot e kanё shqiptarёt. Nuk ёshtё koinçidencё simboli i shqiponjёs tek shqiptarёt me emrin shqiptar, që do tё thotё po shqiponjё nga gjuha shqipe. (6)

…Janё dy fjalё antonime:  shqipe = gjuha shqipe  dhe  shqipe = shqiponjё, shkabё, ypje.  Arbёrit  ja kanё vёnё  emrin e shpendit gjuhёs dhe po nga ky emёr kanё nxjerrё indetitetin e ri “shqiptar”  dhe “shqipёri”. Flitet pёr trajtёn ndajfoljore “shqip” e cila zёvёndёson ndajfoljen “arbërisht” dhe nuk themi dotё fjalёn  shqip-isht.  Koha e ka çimentuar  kёtё.

Z. Mici ju tjerrni fjalё nё kёtё kohё shumё tё zymtё, duke dyshuar te  emri Shqiptar, pёr interesa të politikёs heleniste.

Unё nuk jam specialist pёr gjuhёn, por komenti i Prof. Dr. Vedat Shehut  ёshtё i shkёlqyer me analizen qё i bёn, kёtё mendim e japin edhe tё tjerё kёtu nё Çikago.

Nё artikullin e botuar tё Z. Aristotel Micit, pashё se ai nuk njihte materialet e Konferencёs “Qendra Studimore Pellazgjike”, qё u mbajtё nё prill dhe tetor tё vitit 2011 nё Tiranё.  Do tё ishte mё mirё tё zbardhej mё tepër aktualiteti i sotёm nё Shqipёri, nga i cili rrezikohet mё shumё  indetiteti i kombit shqiptar se sa t’i vёrsulesh antikitetit dhe mesjetёs pёr tё gjetur origjinёn e emrit shqiptar, qё ёshtё  çimentuar me simbolin e ZEUSIT Shqiponjё. Megjithatё vlen pёr t’u arkivuar  pёr monografinë e “Shqiponjёs” Pohimi i Homerit:  ZEUSI  ishte “princ, dodonas dhe pellazg”,  (Iliada XVI, 324). Mirepo Dodona, Kryeqyteti shpirtёror i pellazgçve, bёn pjesё nё Thesproti (Çamёri) vendi nё kohёn e lashtё quhej “Pellazgji”. Pastaj kur studion te poemat dhe analizon emrat hyjnorё kryesorё si dhe toponimet  e pёrmendura, pas 2800 vjet pas Homerit, kёta emra dhe toponime janё mёse pellazge, meqёnёse mund t’i interpretojmё falё gjuhёs sё sotme shqipe dhe jo asaj greke. (7)

Luftёtarёt e Pirros e quanin atё “Shqiponjё”. Si rrjedhojё ata do tё bёhen “fёmijët  e Shqiponjёs”.  Qysh nga kjo epoke  shqiptarёt vazhdojnё  (shqiptari, me disa shkëputje tё shkurtёra, ёshtё quajtur  Albanaoim, Arbanite, Arvanos, Arvene, Arbёn,  Arber, Arnaut”) , tё quhen “bijtё e shqipes”, d.m.th. nё gjuhёn e tyre “Shqiptarё”!  Sot janё tё huajt qё i quan ata Albanais, Albanian, Albani, Albanese…! (7).

Shqiptarёt kanё jetuar nё njё vend horizontesh tё dhёmbёzuar, majash tё larta, shkёmbenj tё thikёt, rrafshnaltash, tё rahura me erëra grykash plot me borё. Ata nuk e quajtёn atё “Albania” por “Shqipёria”, “Toka e Shqiponjёs”.  Ata nuk e quajtёn veten “Albanians”, por shqiptarё,  ose “Bij tё Shqiponjёs”.  Kёshtu, ata u i dentifikuan me mё fisnikun prej shpendёve, qё fluturon mё lartё, qё çiftohet pёrpjetё dhe qё e bёn çerdhen ndёr maja mbi dy mijё metra lartësi.

Shqiptarёt rrjedhin drejtperdrejt nga Ilirё dhe vetё kёta, Ilirёt, janё trashёgimtarё tё pellazgёve, tё cilёt Herodoti (VIII, 44) nё  shekullin e V p. k., i cilёson autoktonё dhe pohon se gjёndeshin pёrpara grekёve nё gadishullin e Ballkanit dhe nё Egje (1, 171, 173 – V, 26 – VII, 95). Ai me autorё tё tjerё antikё pohon gjithashtu se pellazgёt janё zanafilla e themelimit tё Athinёs, pёr tё cilёn ndёrtuan Akropolin mё i njohuri i botёs, nuk e ndёrtuan grekёt por kёta pellazgё aty para vitit 2000 p. k., bashkё me murrin rrethues “pelazgikon” pohon Tuqididi. (8).  Homeri nё Iliade (XVI, 234) a nuk thotё se ZEUSI ёshtё  ”Pellazg dhe Dodonas” (Dodona nё Thesproti  (Çamёri), ishte i pari vend i shёnjtё parahelen kushtuar ZEUSIT)? (9).

Çuditёrisht, ky diagram tregon se ndёr 47 gjuhё moderne me bazё indoevropiane, vetёm dy prej tyre, shqipja dhe armenishtja, kanё njё prejardhje tё drejtpёrdrejt nga indoeuropianishtja, pa asnjё prind tё ndёrmjetёm gjuhёsor… Mirёpo duket i pakundёrshtueshёm fakti qё shqipja ёshtё njё nga gjuhёt mё tё vjetёra indoeuropiane dhe shqiptarёt  janё ndёr popujt mё tё vjetёr indoeuropianë.(10).

Pёr hir tё fitoreve tё Pirros sё Epirit kundёr ekspansionit romak, shumё popuj tё qyteteve tё Italisё, Sicilisё e adaptuan shqiponjёn dodonase si emblemё të qёndresës luftarake dhe e përdorën nё monedhat e veta gjatё luftrave, e mё pas gjatё kryengritjeve tё tyre (shek. tё III – II p.e.s.) kundёr lakmisё grabitqare  tё ulkonjёs kapitoliane. (11).

Kёsaj shqiponjё, Bregu i Detit dhe Mesapliku, mot e jetё kaonet tё papёrkulur, i kёndojnё  edhe sot plot lektisje:

“Shkab’ e madhe kasaba, / me dy krahё tё mёdha, / shkab’ e madhe me dy kokё, / mbret i zogjёve nё tokё, / shkabe e madhe nё male, nuk u dhe dhe e nuk u fale…”     Himare   (Pilika  f. 79).

Kёngё tё thinjura çame pёr Pirron:  “Pirro – Burri nё Ledhezё leu (çamёri). / Pirro – Burri jetim  na kish mbetur ? dhe i varfёr nё pikё tё hallit: / s’ish lipsjar, po ku kish mё tё tepёr, / s’ja pёrtonte tё mirr me pёrdhunё / ndonjё kaciq, apo ndonjё ziur, / dhe me shokёt aj e piq nё hell. / Pirro – Bur njё ditё ish i vetёm. / Pirro – Burri çish bё atё ditё? / Ai nё pill, nё malin e Bozhurit,  / njё kaciq e kish vёnё nё hell, / dhe mёlshitё tё gjalla ja haj. / Pirro – burrit njё ulk ju afrua / dhe ju huadh me kaciq t’e haj. / Pirro – Burri kaciqnё e la nё hell, / ulkut kamёn ja nxorri pёrpara, / dorё e kamё nё golё ja hosi, / Ulku Pirros nё grykё ju huadh. / Po jetimit nё pikё tё hallit  / shpejt di ipje nё ndihmё i vёnё. / Ja nxuarr sitё ulkut tё tёrbuar, / -Ja nxuarr sitё e ja kllapurisnё / dhe e pllaksёn si shirkun mbё dhe; / si shirku bё dhe ulku ra plasur. / Pirro – Burri ipjet si di motra, i pёrgushi me di lot nё si. / Pranё tire kaciqin e poqi. / Ipjet hanё nё mishin e ulkut, / Pirro – Burri nё mish tё kaciqit. (ipje=shqipe) (Pilika, f. 38)

Shqipja ruan ende diftongje tё dryshme rreth 40, ndёrkohё qё gjuha greke ka jo mё shumё se 9, sanskrishtja 2 , latinishtja 1. Gjuha shqipe ka rreth 750 “fjalё rrёnjё” njёrokёshe.  (E. Kocaqi thotё pёr 850 fjalё  rrokore), Kёto diftongje dhe njёrrokёshet e tyre janё rezultati i njё fenomeni tё vjetёr gjuhёsor, qё ka filluar bashke me belbёzimet e para qysh nё zanafillё.

Ёshtё fakt historik  i njohur qё kisha e krishtere e shkretoi Orakullin e Dodonёs, nё vitin 551 pas krishtit, duke ia luftuar me tёrbim simbolet  pagane, posaçёrisht shqiponjёn. Megjithatё, ky simbol stёrgjyshёror, ka qёnё aq fort i ngulitur nё ndёrgjegjen e vegjёlisё shqiptare, sa,  padashur t’ia dijё pёr mallkimet dhe dёnimet ekstreme tё patrikёve dhe peshkopёve.  (Pilika  f.75).

Ka studiues qё thonё:  megjithёse shqiponja ёshtё simbol nuk ka qёnё  “TOTEM”, kur shqiponja ka shpёtuar jetёn e Zeusit si e pamё mё lartё dhe kur kjo i shpёtoi  jetёn Pirros. A nuk ёshtё bindёse pёr tё qёnё njё etnonim shqipёtar?

Le tё shohim historianёt me studimet e tyre si i kanё emёruar ata pёrpjekjet e shqiptareve pёr liri dhe pavarёsi… Ne vitin 1355 caktohet despot i Epirit , bizantinasi, Nikifor i II-tё. Mbasi  pushtoi krahinat e Etolisё dhe tё Thesalisё, nё saje tё ushtrisё sё madhe tё pёrbёre nga forcat bizantine, greke dhe mercenarё turq, ai donte  tё rizaptonte edhe çifliqet e zotёruara nga shqiptarёt  dhe tua jepte çifligarёve bizantine. Tre vjet mё vonё, nё verёn e vitit 1358 nё vendin e quajtur Aspropotam (Akelos)  u bё beteja e “shqiptarëve” dhe Nikoforit tё II-tё, Engjellit, e cila pёrfundojё me shpartallimin e plotё tё forcave bizantine, ku gjeti vdekjen edhe vetё Nikofori i II-te. Sipas nje proverbi freng: “Udheheqёsi i vrarё, beteja e pёrfunduar”.

Fan Noli  “shkruan:  “mё 1379, pikёrisht kur kryezoti gegё,  Gjergj Ballsha, ndihmonte boshnjakёt nё Banat , Kryezoti çam Gjin Bua Shpata, shkatёrroi pёrpara Nartёs ushtritё e bashkuara tё sёrbёve, grekёve,napolitanёve edhe bizantinёve, duke siguruar Despotatin e tij deri sa vdiq nё vitin 1400. Mёnyra se si u fitua beteja e Nartёs, ёshtё pёr tё theksuar, se kjo mёnyrё u pёrsёrit disa herё prej Skёnderbeut nё rrethimin e Krujёs. Gjin Bua Shpata i la ushtritё armike tё rrethojnё kryeqytetin e tij dhe vetё qёndroi jashtё. Pasi u lodhёn kundёrshtarёt  nga rrethimi i gjatё, nga goditjet e pa pritura dhe tё vazhdueshme nga jashtё dhe sulmet e tё rrethuarve nga mbrёnda kёshtjellёs, ai u ra pёrsipёr si rrufe dhe i shpartalloi fare, duke zёnё rob kryekomandantin e tyre tё ekspeditёs anzhuine  Huan Heredia”.  Beteja tё tjera u pёrsёritёn kundёr  “shqiptareve “  nё vitet 1380, 1382, 1384, 1385. Nё betejёn e vitit 1396 dhe 1399, Despoti Izoul Buadelmonti krijoi njё kualicion me forca turke tё komanduar nga dy komandantё tё zotё turq, si Timurdashi dhe Melkushin, nga serbi Jan Uroshi dhe napolitani Karl Doko, tё cilёt erdhёn nё ndihmё tё Despotatit tё Janinёs.  “Shqiptaret “ tё udhёhequr nga strategu Gjin Bua Shpata i shpartalloi nё pozicionet “Drisko” nё vitin 1396. Pas tre vjetёve e pёrseritёn prapё mё 9 prill tё vitit 1399. Beteja u zhvillua nё fshatin Mesopotam afёr Delvinёs. ”Shqiptaret “ u hodhёn nё sulm me trimёri duke zёnё rob despotin  Robert Izoulin me arhonёt e tij. Me 29 tetor 1399 vdes Gjin Bua Shpata. “Burrё i fuqishёm, i admirueshёm e lavdi e  “Arberise” . Vendin e tij e zuri i vёllai, Zguro Shpata i cili e mbajti deri nё vitin 1418.

Fan Noli shkruan: “Kur u pёrmbysёn Ballshajt dhe Shpatajt, tё tjerё kapedanё “shqiptarё” zunё vendin e tyre, kapёn flamurin e lirisё qe u ra nga dora dhe u arritёn t’u bёnin ballё sulmeve turke”. (12).

Ardhja e Skёnderbeut nё krye tё shtetit tё ri shqiptar, pati njё jehonё tё madhe dhe u vlerёsua shumё nga Vatikani dhe fuqitё e mёdha europiane tё kohёs.  Me bёmat e Skёnderbeut, pas atyre tё Akilit, Aleksandrit tё madh, tё Pirros dhe tё Gjin Bua Spatёs (bashkatdhetarёt  e tij pellazgё) u shkrua njёra nga epopetё mё tё bukura tё historisё hapёsirёs shqiptare. Fama e kёtij princi arriti edhe nё Francё, ku, pёr nder tё tij janё shkruar duzina dramash. Zhak de Lavarde shkroi njё biografi tё shkёlqyer, (histori e Gjergj Kastriotit, i quajtur Skёnderbeu, mbret i Shqipёrisё, 1576), e cila frymёzoi Ronsardin tё kompozonte sonatёn e mё poshtёme (nё frёngjishten e vjetёr):

E piri nuk ka vetem kuaj te mire. / Per te rrembyer çmimet e garave Olimpike. / Por ka luftetarё tё njё gjaku tё lashtё. / qё mburren se është ai i Akilit trim. (Aref “Shqiperia”, f. 123)

 

QЁNDRIMI OSMAN NDAJ KRISHTЁRIMIT

…Pas mundjes  sё kalifit tё fundit Abasid, nё Kajro me 1517 nga sulltan  Selimi i I-re.  u shkri  Kalifati Arab nёn Sulltanatin turk. Pushtimi turk me 1453 ishte nё dobi te Patriakanёs greke.

G. Finlay thote: “Vetёm ardhja e turqёve e shpёtoi Greqinё qe do tё bёhej truall shqiptar” (13).

Sulltan Mehmeti  II-te, shfrytёzoi urrejtjen  midis Papёs e Patrikut dhe krijoi Kishёn ortodokse tё lindjes, njё shtet brёnda shtetit, me njё dekret qё i njihte pasuesit e tij, si krerё shpirtёrorё tё tё gjitha bashkёsive ortodokse.  Fanarjotёt  shpallёn: gjuhёn greke tё plotёfuqishme, alfabeti grek, shkollat greke, kishat greke u bёnё tipar mbizotёrues tё jetёs sё popujve tё krishterё. Patriakana ishte mё e keqe se tirania politike e turqёve.  Ata qё guxonin tё ngrinin krye, braktiseshin, mallkoheshin, shkishёroheshin dhe paditeshin tek autoritetet turke. Autoritetet turke bashkёpunonin haptazi me peshkopёt grekё pёr shtypjen e shpirtit kombёtar tё shqiptarёve tё krishterё. (14).

“Islamizmi tek shqiptarёt nuk ishte religjoz por i llojit juridik dhe ekonomik. Thotё  Prof. George  Stadtmuller.Ndёrsa autorёt, si Gordinjano, I. Irvin, R. Fallasёi, Ё. S. Davis etj.  thonё: “Shqiptaret u kthyen nё myslimanё qё tё mos thitheshin prej popujve kufitarë sllavё dhe grekё… Islamizmi i shqiptarёve ka qёnё njё pritё kundёr presionit sllavё  e grekё.  Po si do tё ishte harta e sotme politike nё Ballkan, nёse shqiptarёt do tё vazhdonin tё luteshin nё kishat sёrbe tё Savёs e nё kishat greke nё gjuhёn e kёtyre kombeve?!  A do te ishin asimiluar ata”. (I.Irvin  & R. Fallasёi, “Fati i islamit Ballkanik”, 1984). (15).

Ne do tё ishim Shqipёri e madhe, por nuk do tё ishim shqiptarё. Kurse  Barleti shkruan: “Shqiptari ёshtё mё shumё luftёtar se sa fetar”.

Dihet se gjuha shqipja ёshtё shkruar pёrpara sundimit turk . Fishta na thotё pёr librin e parё: “ Gjetur nё Vatikan,” se ai ёshtё botimi mё i vjetёr i njohur i deri tani i gjuhёs shqipe. I tёri ёshtё nё pergame dhe ka 208 faqe, i shkruar me shkronja latine… ka tre kapituj, mbi teollogjinё, filozofinё dhe historinё. Kjo tregon qё ka pasur shkrues, botues dhe lexues tё shkolluar tё shqipes  nё vitin 1010. (16).

Murgu francez i quajtur  Brokardus, pohon si provё nё vitin 1332: “Shqiptarёt, me gjithёse kanё njё gjuhё krejt ndryshe nga ajo e Latinёve dhe e Keltёve, nё librat e tyre pёrdorin gёrmat latine’.(Aref, “Shqiperia”, f.184).

Kisha greke ka asgjësuar, duke e djegur arkivin e suljotёve Boçarenj nё vitin 1832. Nё shtёpin e Not Gj. Boçarit nё Amfisё, ruanin shumё libra tё gjuhёs shqipe dhe akte e dokumenta  me shumё vlerё . (Leondis Leondiu). (17)

“Ekzistonin dokumenta tё çmuara nё manastirin e Shёn Naumit, tё shekullit 12, por ato u shkatёrruan me urdhёr tё patrikut grek nё vitin 1850. Murgu Serafin,  autor i kёtij fakti vandalizmi, i thoshte mё 1856 peshkopit Popov dhe tre shokёve tё tij, patriku mё urdhёroj tre herё dhe sё fundi mё kёcёnoj. Vetёm atёhere bёra njё pirg  para manastirit dhe i vura flakёn. Por sa keq mёvinte.(18).

Flamuri i Skёnderbeut i pёrcjellё deri nё ditet tona. Mbi tё gjitha nё kёtё fjalim  historik  Koliqi na zbulon njё tё vёrtetё pёr flamurin tonё kombёtar. Ai shkruan: “Don Juan Aldro Kastrioti, kur e takova pёr tё parёn herё, elegant, mustaqe ngjyre hiri, “a la mode gaoloise”, i sjellshёm, i dashur, zotni me tё gjithё kuptimin e fjalёs…mbajsha letёr kёmbim prej vitit 1900, nёpёrmjet Faik Konicёs… Nё njё mbrёmje,  mё 1910, presidenti i thronit tё Skёnderbeut e ftoi Eqerem Beun nё njё dakrkё ku u gjёndёn pranё mё se 30 vetё tё aristokracisё ndёrkombёtare.  Kah fundi i darkёs njё shёrbёtor i solli njё kuti tё kuqe e tё artё tё Don Aladros dhe e mbajti para kёtij me tё dija duart. Alandroja u ngrit nё kёmbё i emocionuar, hapi kapakun e kutisё dhe nxori prej saj  njё flamur tё kuq me shkabё tё zezё krahёhapur. Foli fjalё tё zjarrta dhe tё prekshme, me njё tingull trishtimi si me e ndie zёmra se do tё valojё lirshёm nё tokёn shqiptare. Pohoi para tё ftuarve besimin e vet mbi ardhmёrinё fatbardhe tё atdheut tё kastriotёve. Nё fund, flamurin ja dorёzoi  Eqerem Beut duke i thёnё: “Unё jam plak e druej se nuk do ta shoh dritёn e lume tё lirisë shqiptare. Ju jeni i ri, mirrje sillnije n’atdhe!  Premtoftё Perёndija qё shpejt tё shtjellohet nё qiella tё lira tё shqipnisё”…  I a lypen Eqerem Beut e ai flamur i Aladro Kastriotit u valvit si simbol  lirie mbas  500 vjetёve nё Vlorё, ditёn e 28  nёndorit  1912 nga Ismail Qemali. (19)

Z. Aristotel Mici, unё u drejtohem me kёtё artikull, pёr rreth  shkrimit  tuaj  “Prejardhjae emrit Shqiptar”.  Ju citoni: “Vetiu na lindin pyetja: Si doli kjo fjalë?  Dhe pse nё kёtё prag kohor? Mendojmё se kjo çёshtje shpjegohet natyrshёm, po qe se ndërrimin e emertimit tё gjuhёs amtare e lidhim me momentin pёrkatёs në histori”.  Momentin pёrkatёs historik qё thoni ju, nuk lidhet me batanijen  e “njёmijё e njё netёve” ,qё tё rish mbi tё nё qiell dhe tё bisedosh  me ёngjejt dhe zogjtë. Henrih Heine ka shkruar:  Den Himmel uberlassen Wir, / Den Engeln und den Spatzen”.  Qiellin ua lёmё ne ёngjёjve dhe zogjve. Dhe shikojmё momentin historik tё atdheut nga Prof. Dr. Eshref Ymeri:  “Akademija e shkencave ka heshtur nё mёnyrё tё shёmtuar para aksioneve tё kreut tё shovenizmit grekokaragjoz nё Shqipёri  Anastas Janullatos, pёr zhvarrimet e Kosinёs, pёr mbjelljen e territorit tё Shqipёrisё sё Jugut me vorreza,  manastire dhe memoriale nё nderim tё ushtarёve agresorё grekё, pёr shpёrthimin e urrejtjes antishqiptare nga ana e mercenarit dhe tradhёtarit  me damkё Vasil Bollano dhe lakeut tё Athinёs Vangjel Dule.” (20).

Prof. Dr. Vedat Shehu shkruan: “Janullatosi ёshtё ngarkuar posaçёrisht qё myslimanet shqiptarё tё quhen turq, qё tё lehtёsohet realizimi pёr t’i kthyer zonat myslimane tё Shqipёrisё sё Jugut si çamёrinё. Prandaj cilindo mysliman Shqiptar qё thotё se ёshtё turk, me dashje apo pa dashje, me pagesё apo me vullnet ёshte agjent qё mbёshtet Janullatosin.  (21)

Z. Aristotel, ju kёrkoni emrin Shqiptarё, ndёsa Janullatosi kёrkon ta pёrbysё  si komb.  Ky prift s’ka turp, kur thotё: Jam kryepeshkop grek, kam kishёn autoqefale greke, kam besimtarёt grek nё Shqipёri.  Historiani grek deklaron: Fitorja  mё tё madhe nё shekullin e kaluar, ёshtё hedhja nё dorё e Kishёs Ortodokse Autoqefale Shqiptare,  Ju z. Aristotel jeni pasiv dhe shurdhmemec, që tjerni lesh pёr dobi tё grekut.  Nё artikullin tuaj renditeshin 20 referenca, por nuk figuron asnje referencë nga historianёt dhe gjuhёtarёt tonё, si Prof. Dr Mathieu Aref, Prof Dr. Dhimiter Pilika, Pro. Dr. Edwin Jacques,  Prof. Dr Eshref Ymeri, prof. Dr. Sami Repishti. Prof. Pullumb Xhufi.    Pse?  Se keta i kane vёnё kufin grekut te Gjiri i Prevezёs.  Me siguri qё Çamёria vjen pas Kosovës.

Referenca:

1. Prof. Peng dhe Luigj Lluka, Gazeta “Illyria”, 24-5-2005, f. 35.

2. Fahi Xharra,  “Raca Shqiptare”  internet  2-7-2013.

3. Aristidh Kola, “Arvanitet”, bot. 2002, f. 166.

4. Albert Kotini, “Tre gurёt e zezё nё Preveze”,  bot. vol. 2,

5. Mathieu Aref,  “Shqiptaret”, bot. 2007, f. 830 dhe f. 86.

6. Eleni Kocaqi, “Shqipja celesi i gjuheve”, bot. 2008, f. 162.

7. Mathieu Aref , “Mikena=Peellazget”, bot. 2008, f. 300 dhe f. 479.

8. Edwin Jacques, “Shqiptaret”,  bot. 1995,  f. 67.

9. M. Aref,  “Shqiptaret”, bot. 2007, f. 109

10. Edwin Jacques,  “Shqiptaret”, bot. 1995,  f. 48.

11. Dhimiter Pilika, “Pellazget” bot. 2005, f. 72, 79, 38, 75.

12. Fan Noli, “Historia e Skenderbeut”, bot. 1949, f. 6-22.

13. G. Finlay,  “The histori of greece” london, 1851, f. 349.

14. E. Jacques, “Shqiptaret”, bot 1995, f. 232.

15.  Sh. Delvina,  “Epirrin”, bot.  1999,  f. 304

16. At Fishta, Gazeta “ Illyria”, Dy caqet e gjuhes”, 15-11-2004,  f. 24.

17. Aristidh Kola,  “Arvanitet”, bot. 2002, f. 258.

18. Zhan Klod Faveirial, “Historia e Shqiperise”, bot. 2004, f. 334.

19. Albert Kotini,  “Tre guret e zes ne Preveze”, bot 2000, vol. 1, f.275.

20. Prof. Dr. Eshref Ymeri, “Tradita antikombetare”, internet, 6-4-2012

21. Prof.  Dr. Vedat Shehu, internet, “Janullatosi…”,  12-8-2012.

RASIM BEBO – Addison Cikago  korrik  2013

Aristidh Rruci dhe Koha e Burrave

by

Shpesh nuk e kuptoja nga më vinte drita mbi portretin e Aristidh Rrucit. Andej nga ai kërcuri që digjej e bubullonte në vatër, Ismail Qemali, apo nga të gjithë ata që i bënin dritë njëri-tjetrit, që punuan e u dogjën për të ndriçuar fatet e Kombit.(Pirro Loli)/

Nga Keze Kozeta Zylo/

Duke lexuar librin  “Aristidh Rruci dhe Koha e Burrave” me autor shkrimtarin plot sqimë dhe studjuesin serioz z.Pirro Loli ndjen se ndër duar ke një peshë të rëndë që nuk gjen pajisje për ta matur.  Pesha e librit në fjalë është e rëndë si vetë malet kryelartë të Kombit, ështe e rëndë si vetë vepra e Etërve të tij.  Ndonëse si autori i librit dhe unë si lexuese i gëzohemi si fëmijë të brishtë kur shikojmë dhe ndalojmë pranë portretit të Aristidh Rrucit për vetë faktin se siç e shpjegon autori që midis të tjerash se: Babai im kishte punuar pranë tij, e kishte kaluar rininë në shtëpinë e tij dhe beu e kish trajtuar si djalin e vet, ndërsa personalisht si tepelenase i gëzohem dhe më shumë faktit se ishte i zgjedhuri i Tepelenës si delegat dhe firmëtar i Pavarësisë së Vlorës në 28 Nëntor të vitit 1912.  Ai ishte së bashku me avokatin Fehmi Bej Mezhgoranin etj, të mohuar padrejtësisht nga historianët.

Duke u zhytur e tëra brenda librit dhe pasurisë historikë që na lanë Burrat e Kombit, pakuptuar kishja kaluar e tëra në një gjendje ekstaze, ku me të drejtë Franc Kafka thotë se kur shkruaja libra ishja në një gjendje ekstaze me orë e orë të tëra.  Këto lloj ndjesi provova në lexim dhe në opinionin që krijoja rreth këtij libri derisa ta përfundoja atë.  Portreti i një prej Burrave të Kombit të magjeps dhe të fut në mendime të thella, sepse kulturimi i tyre në majat më të larta të shkollave në Perëndim dhe shkrirja e pasurisë për Kombin janë dy medalje që duhet të vihen në gjoks të Kombit.  Me një lirizëm të hollë, fin dhe plot dhimbje është përshkruar motra e bukur e urtë e Zagories, një nga trevat plot kulturë dhe patriotizëm, Sava.  Ajo ishte martuar me burrin tjetër të ditur dhe patriot të Kombit, shkencëtarin dhe gjuhetarin e shquar Ilia Dilo Sheperin.  Dy burra të Kombit dhe të Zagorise që i dhanë dritë, jetë dhe pasuri Kombit, por që fatkeqësisht historianët dhe diktatura i dhunoi dhe i mohoi.  Autori Loli metaforikisht ka shkruajtur se dhjetëra patriote të shquar anekënd vendit ashtu të mbledhur rreth Ismail Qemalit dukeshin sikur ishin të mbledhur rreth Lules së Diellit që rrotullohet rreth dritës.     Burrat e shquar u mblodhen si fëmijëkokëunjur pranë Babait të Kombit Ismail Qemal Vlorës.  Ai u shkëput si Prometeu nga Perandoria Turke, nga postet, paratë dhe erdhi për Flamur e Atdhe.   Për jetën e Aristidh Rrucit shkrimtari Loli ka sjellë me fakte kokëfortë jetën, veprën e tij brilante si dhe humanizmin e tij si Njeri.  Le të ndalemi një çast në historitë që rrëfente në netët e gjata të dimrit pranë oxhakut me kërcunj i ndjeri babai i shkrimtarit, ku së bashku me flakën dhe shkëndijat  e zjarrit merrte jetë historia e pashkruar, historia e mohuar e Burrave të Kombit.  Ai kishte punuar qysh i vogël pranë Beut dhe ai rrëfente me pastërtinë e shpirtit se Ai Burrë i burgosur nga diktatura mizorisht e kishte trajtuar si djalin e vet.  Me dashurinë e birit për të atin, ai i kërkon ndjesë që dikur e kundërshtonte kur fliste për Beun ndaj dhe e quan ndërmjet të tjerash dhe si një libër pendese karshi të atit.  Babai i Lolit vazhdimisht i këndonte elegjinë për djalin e vetëm të Aristidh Rrucit i cili ishte edukuar në Perëndim, por vdiq në moshë të re dhe ja si e vajtonte: Jeta jone flakë e erë/ ndezi shoi papushim/ Dhe s’të fali, o i gjorë/ asnjë ditë me gëzim… (f.22)

Këto vargje ishin të një shoku të Aristidhit në ditët e zisë i cili i botoi në gazetën “Përpjekja Shqiptare”.   Ndërsa vargjet mbi gurin e varrit, thonë se i shkroi vetë i ati zemërplasur.  Autori shkruan me të drejtë se ato vargje mund t’i kish zili dhe një poet.              Rruci me origjinë nga Zagoria dhe delegat i Tepelenës, (më duhet të sqaroj këtu se në atë kohë Zagoria ishte brenda rrethit të Tepelenës, por në kohën e diktaturës u vendos brenda rrethit të Gjirokastrës), jetoi dhe vuajti në Vlorën heroike, në Vlorën e Flamurit.  Thonë se kur i vdiq djali gjithë Vlora ishte në zi dhe dhomën e pritjes e veshi me pëlhurë të zezë.  Të shkruash për jetën e Burrave të Kombit është një punë e gjatë, sistematike dhe me disiplinë të një studjuesi serioz, të cilin e shohim qartë në faqet e librit.  Komunikimi që ka pasur me disa njerëz, dëshmitarë për veprimtarinë e tyre e bëjnë dhe më të ndjeshëm dhe më të vëmendshëm lexuesin.  Njeri prej tyre është z.Eduard Dilo njeri prej pinjollëve të familjes së shquar të Kombit Dilejve të Sheperit i cili dëshmon dhe për Aristidh Rrucin vëllain e gjyshes së tij.  Ai pohon se është e tmerrshme kur dëgjon dhe mendon që ai varr i bardhë me bust të bardhë u shkatërrua, u hap varri dhe nga skeleti i Nikollës u vodh ora, unaza dhe stilografi i florinjtë, që babai ia kish vënë në varr me vete!  Me siguri kushdo që i ka marrë, ndoshta do të vijë një ditë, që ato relike të vyera të një ëngjëlli që mbylli jetën në atë moshë, do t’i flasin e t’i thone: “s’jemi të tuat, na çoni atje ku ishim”…  Këtë e pohon edhe prof.Bardhyl Gaçe i cili shton se grabitjen e atyre relikteve e ka pohuar një varrmihës.  f.23.

Të lexosh librin medoemos që prej andej del sikur të kesh qenë në një muzeum botëror të vleresuar (jo të shkatërruar dhe të mohuar siç ka ndodhur rëndom pranë vendit tonë), pranë faqeve të tëra lexova historinë e Kombit dhe të treves së famshme Zagories.  Nuk është e lehtë shpirtërisht kur je brenda tij ngase ke parë si në një film horror masakrat që janë bërë karshi tyre.  Njeri prej tyre është dhe Lef Nosi zëri i kujtesës i cili gjithë dokumentacionin protokollar të ngjarjeve të vitit 1912 i ruajti dhe i fotokopjoi në qindra kopje, ku shumë prej të dhënave autori i ka marrë nga i nipi i tij Skënder Kosturi për këtë burr të rrallë dhe patriot zemërzjarrtë.

 

DILENJTË E SHEPERIT

 

Autori me plot kulturë sjellë pranë lexuesve dhe më gjerë familjen e madhe të Dilenjve ku në krye të oxhakut është Ilia Dilo Sheperi, gur themeli dhe perlë e gramatologjisë shqipe, i cili kur mbylli sytë vaj i grave sheperiote ishte: U shkëput mali me borë/ U nda ergjenda kurorë/ Shami loti për fakirë/ Kur flisje për Shqipërinë/ Ndrinte vendi vetëtimë/.  Amaneti i tyre nuk thinjet kurrë, jeton përjetësisht në balada edhe pse mbi supet e tyre parreshtur rrahën dhe u përplasën dallgët e egra të mohuesve të historisë.  Pranë kësaj familje janë fëmijet e tij të gjithë intelektualë që kishin studjuar në Perendim dhe dispononin titullin doktor duke filluar me Dr.Jani Dilon, Dr.Orest Dilon, Dr.Mihal, Dr.Qirjako dhe Koco Dilon, etj, të cilët lindën në atë treve që i jepte Kombit vetëm yje.  Libri i Grmatikës së gjuhës shqipe botuar në Vlorë në vitin 1927 u ribotua në Tiranë pas botimit të dytë në Romë në vitin 1972, në vitin 2001, nën kujdesin e nipërve të tij të nderuar e patriotë si Ksenofon, Enrik, Ylli dhe Etien Dilo shkruhet në libër.

Në Sheper në atë kohë sipas autorit numëroheshin 163 penda me arsim të lartë. Eshtë e pamundur të japësh aktivitetin e kësaj familjeje të madhe brenda një eseje, por autori me të drejtë nuk befasohet kur njerin prej tyre dhe në kohën e demokracisë e vlerësuan me titullin “Mësues i merituar”, si nipin e e tij Etjen Dilon.  Autori dëshmon se e kishte njohur në Athinë, si një burrë të qetë dhe të ditur, të cilët ishin aktivizuar në shoqatën e intelektualëve emigrantë pas 90-ës me emrin Arbëria, burrë paqësor si baballarët e tij.  Vazhdoj leximin dhe të krijohet ndjesia sikur puthesh dhe me Hënën, puthjet gjithmonë janë paqësore dhe shprehin dashurinë e sinqertë.  Hënë ja kishin vënë shkollës që hapi Ilia Dilo Sheperi nëvitin 1906 dhe u zyrtarizua në vitin 1917, Shtëpia e Hënës pagëzuar prej tyre.  Një pagëzim plot kuptim që ndriçonte errësiren që kishte pllakosur nga zgjedha otomane.  Ajo shtëpi u projektua nga burrat e mëdhenj të pendës dhe të mendjes si Aristidh Rruci, Jorgo Çako, Dhiogjen Harito, Çajupi etj.

Profesor Diloja fliste dhe recitonte bukur dhe ndërmjet të tjerave u mësonte vargje përmendsh si: Drin o Drin i madhi lumë/, Që sjell valëgurë shumë/, Vallë e ndjen ti robërinë/, që ka mbytur Shqipërinë/   E.Dilo, vep e cit. f.63

Në këtë braktisje të çmendurish që iu është bërë Burrave të Kombit ku hyjnë dhe Dilenjtë e Sheperit më krijohet një vakuum i akullt dhe brenda tij shetit historia e ndezur që çan ajzbergun si një titanik i pathyeshëm dhe i pakthyeshëm.  Brenda tij shqiponjat e Sheperit dhe pena e autorit ngrejnë folenë me vezë të shenjta si në kohën e Pashkës.  Dhe Historia e Kombit tim bëhet dëshmitare në gjyqin final të saj.

 

Në Paradë kombëtare parakalojnë Burrat e Kombit

 

Në këtë libër lexon për mjaft burra të ndritur që në krah me Aristidh Rrucin luftuan për gjuhën shqipe.  Shfletoj dhe lexoj e zhytur me kokë në ngjarje dhe histori dhe Gjuha Shqipe më del fitimtare, e mbijetuar në shekuj.  Lexoj dhe mendoj se sa shumë punë na duhet dhe këtu në Emigrim për të punuar dhe për t’i thënë me kulturë: “Stop asimilimit të gjuhës shqipe në Diasporë” që çuditërisht vazhdon dhe në këtë shekull që ka hyrë në dekadën e dytë të tij.  Si lexuese e magjepsur pas këtij libri jam veshur me një pelerinë të blunjtë Hëne ku shkruaj me rrezet e saj Yjet e Kombit dhe nesër kur të fillojmë shkollën në shtator me fëmijët emigrantë këtu në New York krahas urimit: Mire se erdhet, do t’ju shkruaj në dërrasë emrat e tyre dhe me vullnet të mirë do t’jua stampos emrat e ndritur në zemrat e tyre aq të pastra dhe të virgjëra për Kombin nga kanë rrënjët e tyre.

Ata Burra janë drite e diturisë, janë frymëzim i brezave, janë legjenda e Kombit tim.   Këta fëmijë emigrantësh një ditë me siguri duke mësuar gjuhën shqipe do t’i këndojnë të pakënduarës së trimave dhe nëpërmjet legjendave do të ndërtojnë skulpturën “Burrat e Kombit” per ta vendosur ndoshta një ditë në Muzeumin Metropolitan, nga më të famshmit në botë.  Ata parakalojnë para syve tanë në radhë si shkronjat e arta të alfabetit shqip që e kanë mbrojtur me gjak si Pandeli Sotiri, Papa Kristo Negovani, Motrat Qiriazi deri tek vazhduesi i Kulluriotit Aristidh Kolja autor i librave fondamentalë në marrëdheniet greko shqiptare.  Autori është takuar me të personalisht dhe pohon se Aristidhi kishte 600 vjet që kishte emigruar në Greqi (Tiver) dhe shqipen e kishte ruajtur në shekuj, duke thënë se jam 24 karat shqiptar dhe grek s’bëhem kurrë.  Pjesa e dytë e librit hapet me dilemën historike ku gjithë Rilindasit donin një Shqiperi të pavarur, udhëtimet e Ismail Qemal Vlorës në Europë për Shqipëri të pavarur etj…

Më tej vazhdon me Prologun e zi ku Kongresi famëkeq i Berlinit 1878 i vodhi 25 mijë kilometra katrore Shqipërisë.  Eshtë një histori e tërë luftrash, gjak, plagë, që populli luftoi deri në Pavarësinë e Shqipërisë ku medoemos frymëzohem për të parët e mi që dhanë kontribut të padiskutueshem në Pavarësinë e Shqipërisë.  Më duhet të përmend dhe aktmandatin dhënë përfaqsueseve të Kazasë së Tepelenës nga banorët e saj për në Kuvendin e Vlorës.  Ata propozojnë që të jenë efendiu Aristidh Rruci nga Sheperi i Zagorisë Sheh Maksuti nga Tepelena, Sami efendiu nga Mezhgorani, persona të zotë që gëzojnë besimin e ne të gjithëve vazhdon aktmandati që është origjinal në osmanisht.  Përmes një leksiku të zgjedhur fjalësh që autori e ka pronë të tij të folurën bukur arrijmë në Kryeditën Kombëtare në aktin e Pavarësisë.  Kësaj kryedite i paraprin Flamuri Kombëtar që është urdhër lufte dhe nderi, alarmi më i shenjtë, betimi dhe Liria.  Fill pas shpalljes së Pavarësisë Aristidh Rruci do ju dërgonte telegram Sheperit të cilët brohorisnin nga gëzimi.

Megjithatë autori flet me fjalën e historisë se luftrat vazhduan gjatë ato nuk mbarojnë kurrë.  Kështu flet për masakrën e Hormovës ku egërsia greke therri 217 burra në Hormovë.  Selam Musai së bashku me popullin tepelenas u ngriten në këmbë për të luftuar urrejtjen e pashoqe të pushtuesve italianë. Heroizmi i tij mbeti si legjendë në këngë.  Me katërqind e ca komita/ bëre poshtë nga Babica, e zure topin nga grika/ italianët nga frika/ u trembnë sa u ra pika/ Tepelenë pse vajtoni/ Selam Musanë kërkoni/ trim’n e mirë mos e harroni/.

Po me kaq forcë jep dhe masakrat e bishës serbe që u bënë mbi popullin e pafajshëm të Kosovës.

Me shumë dhimbje lexon dhe shkrimin Vdekja e Ismail Qemalit, Ati i Pavarësisë ku të gjitha gazetat shqiptare dhe mediat e huaja dhanë për jetën dhe veprimtarinë e tij në Shqipëri.  Gjithë Kombi ishte në zi, Vlora e vajtonte me ligjet labe: Si na ike Smail be/ o zhgabonjë përmbi re/ zumë e të qajmë me ligje/ nëpër kodra e nëpër brigje/ dhe flamuri po vajton/ Vlorë e bekuar rënkon…”

Shkrimtari Loli demaskon absurditetin historik duke e vulosur si trashanik, cinik, armiqësor për mohimin që i është bërë delegatit Aristidh Rrucit e shumë personaliteteve të shquara historike që s’përmenden asgjëkundi.  Autori këtë radhë më duket sikur qëllon me beben e syrit si shigjetë të gjithë mashtruesit e historisë sic shkruan në një poezi dhe merr në mbrojtje burrat e Zagorisë, lidhjet me Kombin dhe Vlorën e Flamurit.  Në këto hulumtime serioze autorit Kombi i është dukur më i madh dhe ka shkundur borën e zezë përmbi emrat si Aristidh Rruci dhe Burra e Kombit.  Si lexuese përjetova Kohën e burrave, ndërkohë së shpejti m’u zgjua shpresa se nga ky autor do të lexojë librin që të perjetojë dhe Kohën e grave të Kombit.  Ato janë shumë duke filluar me mbretëreshën Teute, nënën Terezë etj të cilat jetuan krah burrave të mëdhenj dhe luftuan jo më pak se ata për Kombin. Pasi e mbaron gjithë librin, faktet, historitë e Kombit, ndjesitë që përshkruan autori të duket sikur ke lexuar një enciklopedi të tërë për Zagorien dhe dielli paprimtas lëshon dritë dhe verbohet nga harresa dhe gojët e legjendave që lëshojne zjarr dhe djegin shkretëtiriën e kujtesës për të filluar jo një Sahara, por një botë e re, nje botë e paqtë dhe e vërtetë.  Tek kjo Botë e Paqtë kam portën mijëravjecare me çelësin e artë Shqipëri, që s’ndryshket kurrë. Mbi portë është emblema: Burrat e Kombit që na ringjallin së vdekurish.

Gusht, 2013

Staten Island, New York

Labinot Bytyqi shqiptari që synon të rilindë Detroitin

by

* Solaborate, një rrjet i ri social superior ndaj Google dhe Facebook-ut

*“ Ka shumë vende në internet ku ju mund të ndani mes jush (share) informacionet ose të lidheni në rrjet me të tjerët, por ju nuk mund të bashkëpunoni dot me to në kohë reale.” , Labinot Bytyqi, themelues dhe CEO, i Solaborate.

  Shkruan: Rafael Floqi /

Ata i kanë menduat të gjitha por jo vetëm kaq. Ata mund te jenë nesër sipërmarrësit e Google , Facebook-ut apo të këtyre të dyjave së bashku, të paktën versioni i tyre beta i kësaj faqe të veçantë interneti , që tingëllon si bashkëpunim e vërteton. Quhet Solaborate dhe nënkupton Colaborate.

“Ka shumë vende në internet ku ju mund të ndani mes jush (share) informacionet ose të lidheni në rrjet me të tjerët, por ju nuk mund të bashkëpunoni me to në kohë reale.” , pohon Labinot Bytyqi, themelues dhe CEO, President i Solaborate.  Kjo ishte ideja e djaloshit kosovar sot e realizuar, por që mund të revolucionarizojë gjithë botën e mediave sociale.

Por nga ideja deri në fazën e sotme ka kaluar shumë punë. Labinoti ka ardhur nga Kosova në SHBA në vitin 1999, ka mbaruar studimet shkëlqyeshëm për “Computer and Information Science”. në George Fox University dhe ka  punuar në industrinë e teknologjisë, duke u shërbyer klientëve si : Microsoft, Apple, Google, Facebook, HP dhe Intel. Ndërsa në PSA ai ndjeu se industria kishte nevojë për një vend të posaçëm ku profesionistët e teknologjisë dhe kompanitë mund të promovonin më mirë produktet dhe shërbimet e tyre, ndërkohë që bashkëpunonin online në kohë reale”. Dhe vlerësimet nuk munguan. Kompania kohët e fundit mori çmimin  “Best Show” në Konferencën WebRTC dhe për  Expoindustry për  punën e tyre për një faqe të dedikuar për profesionistët e teknologjisë.
“Nuk më ndodh shpesh që kur shoh një demo të teknologjisë së lartë që më bën të them  “uau “. Por unë jam e impresionuar me të vërtetë me atë që kam parë deri tani me Solaborate,  platformën më të re të rrjeteve sociale” kështu e fillon shkrimin e saj. Eileen Brown një specialiste, për Social Business botuar në portalin  ZDnet më 30 prill 2013.

Solaborate është e para platformë e rrjeteve sociale e dedikuar për profesionistët e teknologjisë. Dhe kjo iu lidh telat dhe iu shtyp  butonat e duhur të gjithë atyre që janë të dhënë pas teknikës. Edhe pse tani ende në beta, Solaborate mundëson profesionistët e teknologjisë dhe kompanitë për t’u  lidhur, bashkëpunuar dhe  krijuar një ekosistem rreth produkteve dhe shërbimeve të tyre. Në fakt, qëllimi i mediave sociale është t’i kthejë klientët në vullnetarë të ushtrisë së marketingut dhe Solaborate bën pikërisht ketë. Ajo iu siguron profesionistëve të teknologjisë një vend qendror me mjete të drejtpërdrejta dhe shërbime për të bashkëpunuar në kohë reale – si brenda dhe jashtë vendit – dhe për të zgjidhur problemet e biznesit. Varianti i saj Beta që u njoftua në Los Angelos u lançua së bashku me njoftimin sipas portalit Marketwired dhe Wall Street Journal  se kompania kishte marrë  më shumë se 1 milion dollarë financime falas nga dashamirës (angels) dhe investitorë individualë.
“Deri tani produkti është në Beta private dhe së shpejti, pohon Labinoti, do të ketë mundësi të jetë në Beta publike. Ai pohon në Chat drejtpërdrejt ne ALBTVUSA se Solaborate brenda dy javësh do të jetë gati për sistemin operativ Android, çka do ta bëjë këtë platformë më të përhapur madje në çdo xhep”.

” Me vështrimin e parë, platforma është e  ndërtuar nga fillimi për të mundësuar bashkëpunimin midis kanaleve të ndryshme të rrjeteve sociale të tilla si : LinkedIn, Facebook, Google dhe Twitter.
Ajo është ndërtuar në Microsoft Windows Azure në renë  informatike, Cloud, duke përdorur HTML5, WebSockets, dhe protokollin WebRTC për komunikim në kohë reale.

Por çlidhje ka kjo me Detroitin?  Ekipi i ri i Solaborate mendon se “Qyteti i motorëve” mund të bëhet shpejt qyteti i teknologjisë.

“ Hapja e një zyre në Detroit mund të provojë dobinë një terren dhe mund të shërbejë si testimi për fillimin, dhe gjithashtu  mund t’u  ndihmojë profesionistëve të rrjetit që të rriten dhe t’i sjellin kompanitë e tyre në qytet. “Solaborate do të jetë një mjet përshtatje dhe do të sjellë lehtësi të madhe për komunitetin e teknologjisë në rritje në Detroit,” thotë Edi Demaj i cili punon në Detroit dhe është pjesë e Ekipit të Solaborate.
“Ne jemi duke punuar për t’u lidhur me kompani të tjera të teknologjisë në Detroit që të rrisim praninë tonë.” Kompania është aktualisht në kërkim për të mbledhur sa më shumë para, dhe do të duam të jemi partnerë me investitorët në Michigan dhe Detroit.”  Edi ishte i pranishëm në TV e Shqiptarëve të Amerikës për një apel jo për ndihmë, por për të investuar drejtuar biznesmenëve shqiptarë.

Nga ana teknike Solaborate do t’i tërheqë profesionistët e teknologjisë për shkak se ajo u mundëson atyre që të postojnë pyetje, të bëjnë share, të shkëmbejnë  dokumentet dhe prezantimet, të zhvillojnë chat, video-konferenca, dhe të sigurojnë praktikat më të mira, të gjitha këto  brenda platformës së projektuar ekskluzivisht për ta. Platforma u mundëson përdoruesve që të lidhen me njeri tjetrin të zbulojnë, të ndjekin dhe punën e profesionistëve të tjerë të teknologjisë, si dhe  kompani produkte dhe shërbime. Ata gjithashtu mund të hyjnë në kërkimin e njohurive, dhe të aplikojnë për punë dhe të kenë mundësitë, të sigurojnë komente, t’ia parashtrojnë publikut produktet e tyre për t’i parë, dhe shumë gjëra të tjera.
Karakteristikat kryesore të platformës përfshijnë:
• video chat- një-me një dhe në grup me klientët, ekspertët dhe përfaqësues të produkteve, etj, pa pasur nevojë për shkarkuar software apo plug-ins pasi bazohet në WebRTC.
• Ajo i lejon mundësinë publikut të krijojë, dhe shohë një pjesë të produkteve dhe shërbimeve
• Ajo krijon mundësi të anëtarësohen ose të zhvillojnë grupet përdoruesish, ku ata mund të shkëmbejnë përmbajtjen dhe të marrin pjesë në diskutime.
Solaborate u themelua në vitin 2010 dhe ka selinë e saj në Los Angeles, në Kaliforni. Themeluesi dhe CEO i Solaborate, Labinot Bytyqi nga Kosova ka ndërtuar një ekip prej mbi 18 vetash për të hartuar dhe zhvilluar Solaborate në Shkup, Maqedoni, me një ekip të fortë prej shtatë vetash në Prishtinë, Kosovë përgjegjës për testimin e produktit. “Po përpiqemi të shtrihemi dhe në Shqipëri, thotë Labinoti, me te cilin komunikuam në chat me Solaborate.

“Platforma , shpjegon djaloshi tjetër kosovar nga Michigani Edi Demaj, i cili ka mbaruar studimet për administrim biznesi dhe aktualisht punon në Detroit edhe si  manaxher me kompaninë e njohur të huave të shtëpive  “Quicken Loans “duket të ketë marrë të gjitha tiparet më të mira të LinkedIn, Facebook, dhe Google +, duke i shton disa nga veçoritë e zgjuara të veta. Por njësoj si ato platforma, Solaborate do të gjenerojë të ardhura nëpërmjet reklamave – duke mos i detyruar përdoruesit të paguajnë abonime mujore për të hyrë në faqe”. Edi vetë ka përfunduar studimet për drejtim biznesi shkenca politike në Ockland University dhe mban një master NBA në Walsh College në Michigan, dhe ai është ideatori i hapjes së zyrës në Detroit.
“Ka shumë vende në internet ku ju mund të ndajnë informacionet ose të rrjetit me të tjerët, por ju nuk mund të bashkëpunojnë në kohë reale”, thotë Bytyqi. Chat Grupi përdor një teknologji të ndryshme me atë të përdorur nga Google + vegjët e saj. Ky software ofron atë çka kanë me te mirë e mediat sociale duke i çuar ato një hap më tej. Solaborate e bën më të lehtë për të share përmbajtje relevante me bashkëmoshatarët, kolegët, shitësit, dhe konsumatorët nga një platformë qendrore, duke ndërtuar një ekosistem rreth produkteve dhe shërbimeve të gjitha dhe përbën një vend të dedikuar për profesionistët e teknologjisë.”
Tani për tani, p.sh.  LinkedIn i mungon aftësia për të lejuar përdoruesit e saj për të bashkëpunuar në kohë reale, gjë që sipas Bytyqit përbën një avantazh të Solaborate.

“Solaborate aktualisht përqendrohet veçanërisht në industrinë e teknologjisë, megjithatë në të ardhmen, planet e saj përfshijnë një lëvizje në industritë e tjera, thotë Edi Demaj.  Testimi privat Beta tashmë ka arritur mbi 5000 përdorues dhe Solaborate është duke folur për një zyrë Detroit së shpejti.
“Ne kemi parë se sa janë miqtë tanë të pasionuar rreth Detroit për ta ringjallur qytetin , thotë Bytyqi. “Ne duam të jemi një pjesë e komunitet në rritje të teknologjisë.”
Detroit tashmë është ka shtëpi të mëdha për zhvillim aplikacionesh dhe rrjetesh sociale, duke përfshirë, me dhjetëra kompani të tjera nismëtare të teknologjisë. Amazon ka thënë se është  në udhë për t’u vendosur në Detroit, dhe raportet e vitit të kaluar tregojnë rritjen e industrisë së teknologjive të reja aty. Hapja e një zyre në Detroit mund të provojë të dobinë dhe është  një terren testimi për fillimin, dhe gjithashtu të ndihmojë profesionistëve të rrjetit që të zhvillojnë  kompanitë e tyre në qytet. shkruante kohët e fundit portali Michipreneur.com . Ndërsa në numrin e saj të Nëntorit revista prestigjioze e fushës së biznesit “DBusiness” do të botojë nja artikull të gjatë për Solaborate dhe ndikimin që mund të ketë në zhvillimin e teknologjisë amerikane.

Për ta mbyllur do të thoja se “Linkedin është për njerëz që i njihni. Facebook për njerëz që i keni njohur. Twitter për njerëz që doni t’i njihni. Solaborate për t’i prezantuar mes tyre”. Nëse doni ta shijoni, kërkoni një çelës tek www.solaborate.com.

CILET JANE SHQIPTARET- Kur Edwin Zhak i shkruante Gazetes “Dielli”

by

 Kur Edwin Jaques (Edvin Zhak) i shkruante Diellit dhe Vatrës/
Për shqiptarët është i njohur emri i Edwin Jaques(Edvin Zhak), autor i librit të bujshëm “Shqiptarët, historia e popullit shqiptar nga lashtësia deri në ditët e sotme”, parathënien e të cilit po e botojmë. Interesant është fakti i letërkëmbimit të Edwin Jaques me redaksinë e gazetës Dielli dhe Federatën Vatra, ku ai informon rreth projektit të tij për këtë libër, Edwin Jaques ende s’ishte botuar. Sic pohon vetë Edwin Jaques ai kur ishte së bashku me gruan në shkollën Amerikane të Korcës, ishte pajtimtar i gazetës Dielli. Madje në një letër , që ndodhet në arkivin e Vatrës, dërguar me 14 janar 1987 nga Pittsfield, NH 03263, kërkon që sërish të abonohet në gazetën Dielli. Ai pohon se mund të lexojë dhe të shkruaj ende në gjuhën shqipe edhe pse kishte vite që s’kishte më kontakte me shqiptarët. Si për ta vërtetuar atë që pohon, pjesa e fundit e letrës është shkruar në shqip./
Historia e popullit shqiptar nga lashtësia deri në ditë e sotme/
Nga Edvin Zhak
Kur komunizmi ra ne te gjithë Evropen Lindore, Shqipëria mbeti bunkeri i fundit i stalinizmit. Ne atë kohë, nje zëdhënës i Komisionit te Kombeve te Bashkuara per Te Drejtat e Njeriut e identifikoi Shqipërinë si “i vetmi vend ne bote i cili e ka shtypur krejtësisht lirinë fetare” (Dielli 25 prill 1988, 8).
Mbajtesit e pasaportave amerikane mund te kujtojnë se disa vite me pare Shqipëria ishte një nga pese vendet ku e kishin te ndaluar të shkonin per vizitë; edhe kur, me 1967, Shtetet e Bashkuara e hoqen kufizimin e tyre per udhëtimin në Shqiperi, qeveria shqiptare menjëherë vendosi kufizimin e vet.
Kur ish-Presidenti Karter lajmëroi se njeriu pergjegjës per parapërgatitjet e tij peruruese, Bardhyl Tirana, do të kryesonte departamentin e tij të mbrojtjës civile, në këtë emër disa njerëz mund të kenë dalluar emrin e kryeqytetit të Shqipërisë, Pak vetë, ndoshta, do të kene bere një lidhje midis komunitetit shqiptar ne Detroit dhe avokatit te gjykatës së lartë ne Departamentin e Drejtësisë së Shteteve të Bashkuara, Gjon T. Koteli (John T. Kotelly), i cili me 1979 mori emërtimin e lakmuar Gjon Marshall (John Marshall Award) per suksesin e tij në ndjekjen penale te cështjeve të rëndësishme të korrupsionit publik. As nuk mund të pritej që, nën mbìemrat ekzotikë ose të amerikanizuar të fqinjëve etnikë, njerëzit të njihnin bijtë dhe bijat e panumërt të imigrantëve shqiptare të përulur, të cilët me vendosmëri iu ngjitën shkallëve të suksesit, së pari në tregti, me pas në profesione.
Njëri prej tyre është Antoni Athanas, një ish-imigrant pjatalares e kamarier, që e ktheu një nga pese restorantet e tij, “Pier Four” të Bostonit, në atë që Wall Street Journal njëherë e quajti restoranti me i madh në botë.
Ai tani kryeson një projekt zhvillimi digash prej një miliard dollarësh në Boston.
Plejada e shqìptarëve të shquar përfshin Gjon Belushin, komedianin e Hollivudit, qe pak vite me pare bëri tërë Amerikën te qeshë, por që rendja e tij tragjike pas lumturisë personale e dërgoi me 1982 në mbidozimin fatal me drogë. Vëllai i tij, Xhejms Belushi, është sot një aktor i njohur. Një tjetër shqiptar i njohur është edhe gazetari Donald Lambro, që beton kudo. Ai është quajtur nga Reader’s Digest (korrik 1986, 60) “eksperti numër një i gazetarisë” per programet qeveritare harxhuese. Po kështu, i njohur është edhe Uilliam Gregori, kapiteni i forcave ajrore dhe piloti i provave ne kualifikimin pasuniversitar nga Unìversiteti Kolumbìa (Columbia University), i cili me 1990 u zgjodh nga NASA per t’u përgatitur si astronaut per pilot anijeje kozmìke.
Shikuesit e lajmeve vështirë te mos kenë vene re përmendjen e shqiptarëve ne botë. Kur Papa Pali VI theu cdo precedent, duke folur në Asamblenë e Përgjithshme te Kombeve te Bashkuara me 1965, i vetmi delegacion që protestoi dhe e bojkotoi fjalimin ishte nga Shqipëria.
Kur Gjykata Botërore në Hagë lajmëroi vendimin e saj lidhur me pengjet amerikanë në Iran dhe bota nuk e dinte nese Teherani do ta respektonte atë, reporterët vune në dukje se që kur ishte themeluar kjo gjykatë, në 1945, vendimi i saj ishte kundershtuar vetëm një here, dhe ky vend kishte qenë Shqipëria.
Kur Republika Popullore e Kinës ishte disi jashte familjes ndërkombëtare, ajo u propozua me sukses per anëtarësi në Organizatën e Kombeve të Bashkuara nga klientja e saj e vogël, por kokëfortë, Shqipëria.
Me 1980, kur një projektrezolutë e Kombeve te Bashkuara dënonte agresionin e armatosur sovjetik në Afganìstan dhe kërkonte tërheqjen e menjëhershme të trupave të huaja, Shqipëria ishte një nga të katër shtetët e vetme komuniste që votuan kundër Moskës.
Dikur unìk, si i vetmi vend kryesìsht mysliman ne Evropë, disa vjet me pare Shqipëria u krenua duke u quajtur i pari dhe i vetmi vend krejtësisht ateist në historine e botës, një përpjekje e pashoqe brutale e bëre gjatë vìteve të komunizmit per të shfarosur te gjitha gjurmët e çdo feje ne vend.
Një studim i vitit 1989 mbi të drejtat e njeriut, i bëre nga Instituti Puebia i Uashingtonìt, e identifikoi Shqipërine si “abuzuesja me e madhe e lirisë fetare sot në botë” (Dielli 10 shtator 1989, 8). E megjithatë, kush nuk ka degjuar per Nënë Tërezën, fituesen e shenjtë të emërtimit Nobel, engjëllin roje të banorëve të rraskapitur e të braktisur në Kalkuta dhe në 60 vende të tjera, që lindi në Shkup, në një familje shqiptare me emrin Bojaxhiu?
Në faqet e mëposhtme do të shohim se ata pretendojne që kanë prejardhjen nga luftëtari i madh Akili dhe nga heronj të tjerë të” pushtimit të Trojës së lashtë. Ata bëjnë të tyrin Aleksandrin e Madh, që shpëtoi civilizimin perëndimor nga hordhitë pushtuese te Persisë. Pirro qe një tjetër shqiptar.
Shqiptarët dominonin në elitën e Gardës Pretoriane të Romës dhe në radhët e shquara të ushtarëve-perandorë, duke përfshire të famshmit Diokletianin dhe Kostandinin e Madh. Perandori i shquar Justiniani i Madh, që zuri fronin në Kostandinopojë, ndoshta ishte me origjinë nga Ohri. Me pas kemi Skënderbeun e pakrahasueshëm, i cili pothuajse i vetëm u bë mburoja e Evropës kundër turqve per një çerek shekulli.
Guximi dhe besnikëria e shqiptarëve i ben sulltanet e Turqise t’ì preferonin ata si jenicerë ne truprojën mbretërore dhe si Garda Pretoriane para tyre, ata mundën dhe shpesh u bene perandorë ose thyen perandorë.
Ishin shqiptare të ikur per t’i shpëtuar shtypjes turke ata që udhëhoqën luftën per çlirìmin e Greqisë. Në fakt, qenë shqiptarët ata që mbanin kostumin, i cili përdoret akoma edhe sot si uniforme nga kufitaret ose rojet mbretërore greke: fustanella ose fundi i bardhë me pala prej shajaku, opingat prej lëkure me maja te ngritura lart dhe me xhufka shumengjyrëshe, brezi ose rripi bojëgjak plot me arme, një xhaketë e zezë me krahe dhe një feste e bardhe.
Garibaldi dhe pasardhesit e refugjateve shqiptarë në Itali luajten nje rol parësor ne luften per unifikimin e Italisë me 1860. Eshtë e kuptueshme atëhere pse Enver Hoxha do të deklaronte, “Historia jonë nuk është shkruar me penë e bojë, por me shpatë e gjak.”
Megjithatë, shqiptarët kanë shkëlqyer edhe ne gjera te tjera, përvec, posteve ushtarake. Dijetarë seriozë pretendojnë qe kanë patur etni shqiptare edhe Homeri, Aristoteli dhe Hipokriti, “Ati i Mjekësise”. Xheromi, qe përktheu Biblën ne latinisht (Vulgatën), ishte pasardhës ilir, apo shqiptar, siç ishte edhe Papa Klementi XI. I tillë ishte edhe Patriarku Ekumenik Athenagoras I, i cili me 1964 u takua me Papa Palin VI per te çliruar njëri-tjetrin nga anatemat e 1054, që ndanë Kishen Katolike Lindore nga Perëndimi.
Nje numër jashtëzakonisht i madh shqiptaresh u ngritën ne postet qeveritare me te larta të perandorise otomane. Burri i shtetit italian Francesko Krispi e shpalli veten prej gjaku shqiptar. Po i tillë ishte edhe Muhamed Ali Pasha, i cili me 1805 themeloi regjimin njëshekullor në Egjipt. Po keshtu edhe Mustafa Qemali, i quajtur “Ata-Turk” (Ati i turqve), themeluesi i Turqise moderne.
Ka gjithashtu edhe shumë të tjere, te cilëve nuk u dihet emri. Mungesa e dokumenteve te hershme shqipe na ka lëne vetëm gjurmë të muge’ta të fillimëve të tyre. Ka mundësi qe mbi 200 breza shqiptaresh, qe nuk uà dime emrat, të kenë jetuar dhe pimuar, dashuruar dhe urryer, martuar dhe lindur, duke luftuar vazhdimisht per të mbijetuar. Ata me fëmijët dhe me komunitetet e tyre nganjëherë shijuan bollëk dhe shpeshherë të dëshpëruar vuajtjen nga skamja. Ata kërkuan të permiresojnë gjendjen e tyre, ata përjetësuan gjuhën dhe kulturën e tyre dhe shpesh ata vdiqën pothuajse pa lëne asgjë per të dëshmuar per luftën e tyre. Këta shqiptare madhështorë e kanë vazhduar luften e tyre dramatike per 70 shekuj, por kanë regjistruar si të begatë vetëm tre të fundit prej gjithë këtyre shekujve.
Shumë shekuj të heshtur paraardhës naj apin vetëm pamje të rastësishme dhe kalimtare të së kaluarës heroike të këtij populli kaq shumë te panjohur. Shqiptarët kanë jetuar në nje vend horizontesh të dhëmbëzuar, majash të larta, shkëmbinjsh të thiket, rrafshnaltash erërrahura dhe grykash plot me bore. Ata nuk e quajtën atë “Albania”, por “Shqipëria”, “Toka e Shqiponjës”. Ata nuk e quajtën veten “Albanians”, por shqiptare, ose “Bij të Shqiponjës”. Keshtu, ata u identifikuan me më fisnikun prej shpendëve, që fluturon me lart, që 135iftohet përjetë dhe që e ben çerdhen ndër maja mbi dy mijë metra te larta.
Kjo toke piktoreske është përmendur në letërsi me konsideratë. Megjithëse Uilliam Shekspiri kurrë nuk e ka vizituar këte vend, ai e vendosi komedinë e tij “Nata e Dymbëdhjetë” në Iliri, pra në Shqipëri. Vizitat që ben Lordi Bajron në Shqipëri e lane atë kaq entuziast per vendin dhe popullin, sa miku i tij poet, Shellì, i vurì nofkën “Albi”. Ne Cajld Haroldin (1.2.46) Bajroni e shprehu admirimin e tij per “luginat e Ilirise”, per “malet e shumta sublime”, per ato “toka te rralla dhe per përrallat e lashta”, dhe shpallì “te lillà gryka te bukura rrallëherë t’i sheh syri”. Ai derdhi poezi gjithashtu edhe per popullin, duke e quajtur Shqipërinë “nene e rreckosur burrash t’egër” (1.2.38). Ai e pikturoi “shqiptarin e eger me fustanellë gjër me gju / me kokë me shami lidhur e pushkë te zbukuruar / dhe ruba me fije ari t’bukra per t’i pare” (1.2.58). Po aty, ai gjithaslitu deklaroi “Arnautët, ose shqiptarët, me shtangën kaq shumë me ngjashmërinë e tyre me malësorët e Skocise; pikërisht malet e tyre, fustanella, megjithëse e bardhë, forma aktive hollake, dialekti i tyre kelt ne tingëllim dhe zakonet e tyre te ashpra, te gjitha me kthyen prapa…”
Po kështu edhe gjakmarrjet e tyre te rrepta ndërfisnore, edhe gajdet me lëkurë dhie ose derri të lemuara me ujë të ngrohte e vaj, melodia e gëzueshme e te cilave, e ngjashme me atë te flautìt, shoqerohej nga një zukatje e lehtë, tamam si ajo e muzikes se gajdes së malësorit skocez.
Përtej Atlantikut, legjenda e heroit te Shqipërise, Skenderbeut, tregohej nga çìfutì spanjoll ne veprën e Longfellout “Përrallat e hanit buzë rrugës”. Dhe akoma me në perëndim, përtej Paqësorit, e vetmja poeme epike në gjuhën tagaloge te Filipineve është “Fiorante at Laura”, nje histori dashurie klasike e vendosur ne mbretërinë e Shqipërisë (Leonard Tuggy, letër autorit, 27 mars 1989).
Shqipëria e sotme e zvogeluar eshte bëre sanduiç, midis ish-Jugosllavisë dhe Greqisë në bregun perëndìmor të Gadishullìt Ballkanik, vetëm 40 milje në detin Adriatik larg nga thembra e gizmës italiane.
Megjithatë, me siguri është vendi me pak i njohur i Evropes. Si provinca e fundit turke në Evropë, në shekuj Shqipëria ishte e mbyllur fort per të huajt dhe derì vonë ka qene e mbyllur edhe me fort nga regjimi i saj komunist i pasluftës. Kushdo mund te vizìtonte Nepalin, Arabine Saudite ose Kinen, por jo këte komb enigmatik të vogël oshënar. Gazetaret e përshkruanin Shqipërinë si të izoluar, të mbyllur, misterioze, ksenofobike, një Tibet ne Evropë. Madje, karakterizìmi i Uinston Cërcillit si “nje gjeegjëze, e mbështjellë në një mister brenda një enigme”, me me vend do te ìshte per Shqipërinë sesa per Bashkìmin Sovjetik.
Njerëzit pyesin, “Ku e kanë zanafillen shqiptarët?
Mos janë ata pasardhës moderne te grekëve apo të romakëve, të sllavëve ballkanas apo ndoshta të turqve?”
Per t’iu përgjigjur ketyre pyetjeve, së pari do të shqyrtojmë gjetjet arkeologjike, pastaj punën kërkimore shumë të hollësishme të ekspertëve të gjuhësisë dhe në fund tradìtat popullore të ruajtura në kronikat me të hershme të dijëtarëve të lashtë. Keshtu ne zbulojmë gjurme të kulturës parahistorike të Shqipërisë, që nuk mund të kuptohen ndryshe.Ky popull i lashtë pellazg shënon një date me të hershme se zhvillimi i civìlzimeve të Greqisë dhe Romës.
Vendosmëria e tyre per të ruajtur ìdentitetin e vet etnìk, pasioni i tyre per tokën, gjuhën dhe lirinë e tyre u kërcënuan nga të dyja perandorìtë e krishtera, e Lindjes dhe e Perëndimit, dhe me vonë nga turqit otomanë.
Gjatë dhjetëra periudhave te njëpasnjëshme të sundimit te huaj shqiptarët gradualisht e braktisën adhurimin primitiv te natyres dhe se pari u kristianizuan, pastaj u islamizuan e me vonë u bene komunistë. Lindin shume pyetje.
Pse shqiptarët, historikisht të krishterë, do të ktheheshin kryesisht në muslimanë?
Popuj të tjerë evropìanë qenë te ekspozuar ndaj islamizmit turk pò aq sa dhe shqiptarët e ne rrethana të ngjashme. Megjithatë shqiptarët qenë te vetmit evropianë që iu nënshtruan islamizmit në masë.
Pse ndodhi kjo?
Këtu do te shqyrtojmë okupimin shtypës 500-vjeçar të Shqipërisë nga sundimtarët turq dhe braktisjen e saj nga fqinjët katolikë romake dhe ortodoksë grekë. Do të shqyrtojmë në thellësi dy lloje faktorësh, objektivë dhe subjektive, te cilet kontribuan direkt në islamizimin e saj masiv.
I pari prej tyre është modeli i politikave turke ndaj minoriteteve fetare, tjetri, karakteristika te veçanta, posacërisht per popullin shqiptar, qe iÌ predispozuan ata drejt kthimit ndaj islamizëm.
Shqipëria e pasluftës fitoi një nam të dyshimtë te të qenurit i vetmi vend që e zgjodhi vetë komunizmìn, me pak ose aspak shtrëngim nga jashtë. Vëzhgues të interesuar pyesin:  
Pse Shqipëria komuniste do të ndërpriste lidhjet e pasluftës me Jugosllavinë per të bere aleancë me Bashkimin Sovjetik me 1948, pastaj do të hidhte poshtë Bashkimin Sovjetik per Kinën Maoiste me 1961, me pas do të refuzonte të gjitha lidhjet me Kinen me .1978, duke vendosur “t’ia dilte e vetme”?
Pse Shqipëria do të vazhdonte, si i vetmi shtet në botë, të njihte Josif Stalinin si heroin dhe shembullin e vet?
Dhe ka akoma një mister me imediat, pasi Shqipëria ia detyron vetë ekzistencën e saj ndihmës diplomatike, humanitare, teknike, mjekësore, finanziare e arsimore amerikane.
Në Shtetet e Bashkuara gjithashtu gjendet komuniteti me i madh e me i lidhur i mërgimtarëve shqiptarë besnikë e entuziastë, që bere pas bere i kanë ardhur ne ndihme mëmëdheut. Dhe njerëzit pyesin:  
Pse regjimi i mëparshëm shqiptar do të vendeste lidhje diplomatike, tregtare e kulturore me me shumë se njëqind kombe në të gjitlië botën, e megjithatë do te perbuzte marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara, madje, si Irani, duke i quajtur Sh.B.A “Satani i madh imperialist”?
Prapë njerëzit pyesin;  
Pse shqiptarët, në shumice myslimanë që i besojnë Allahut, dhe me minoritele ortodoksë apo katolikë romake që besojnë në Perëndinë dhe në Jezu Krishtin, do të nxirrnin jashtë ligjit gdo shprehje fetare dhe do të krenoheshin duke u bere i pari dhe i vetmi shtet në botë tërësisht ateist?
Dhe prapë, edhe njëherë:  
Perse regjimi komunist shqiptar do të ndiente kënaqësi në identifikimin e tij nga agjenci vëzhguese ndërkombëtare si abuzuesi me i keq në botë i të drejtave të njeriut dhe i lirive fetare?
Me vonë” pyesin:
Kur reformat demokratike përfshinë kaq shumë vende komuniste të Evropës Lindore, pse udhëheqësit komuniste të Shqipërisë së vogël e të izoluar i poshtëruan “këta revizionistë” si tradhtarë dhe u krenuan duke qëndruar të vetëm si bunkeri i fundit i stalinizmit të egër?
Dhe së fundi: Pse këta burokratë stalinistë mendonin se mund te mbijetonìn te vetëm ne shembjen totale që pësoi çdo regjim tjetër komunist në Evrope, duke përfshirë edhe Bashkimin Sovjetik?
Nga sa u tha me siper, vëzhgues të shkujdesur gabimisht mund të mendojnë se shqiptarët janë të lëkundshëm ose kapriçìoze. Ne do te ndjekim me radhë zhvillimin e mundimshëm te nje Shqipërie, në dukje e pavarur, përmes një sëre aleancash të huaja të diktuara nga varësia ekonomike, arritjen e pikës kulminante të komunizmit te saj radikal, ndalimin e të gjitha feve dhe zhvillimin e saj social dhe ekonomik.  
Ndoshta ky ishte i vetmì vend në botë që nuk kërkoi ndihmë të huaj nga askush dhe që nuk kishte borxh kombëtar!
Këto aleanca të huaja që ndryshonin vazhdimisht, a ishin të diktuara nga nje vendosmëri per të arrìiur ndonjë synim të përcaktuar qarte, që frymezonte patriotët shqiptarë në shekuj?
E pranojmë se këto gjëra ne mund te dime vetëm pjesërisht, pasi Shqipëria kishte per mburojë nje perde me të papërshkueshme se alo që fshihnin nga sytë e botës bllokun sovjetik dhe Kinën. Por ka disa tregues të caktuar që duken nga historia e përgjakur, tragjike, e zhurmshme dhe e gjatë e Shqipërisë. Dëshmia, ndonëse e varfër, është e qarte. Bota jonë duhet ta njohë ate. Kjo vepër, nje shqyrtim historik per Shqipërinë dhe shqiptarët, nuk është nje ushtrim në kotësinë shkollareske. Vepra është shumë me vend per disa kategori lexuesish. Te parët janë shqiptarët liridashes.
Ai vend është i pazakontë, pasì numri i shqiptarëve etnikë që jetojnë përtej kufijve të Shqipërisë është me i madh se 3 milionët që jetojnë brenda saj.Vetëm ne Jugosllavi ka rreth 3 milione shqiptarë. Në Turqi ka 1.5 milion, në Greqi rreth 300,000, ne Itali mbì 400,000 dhe në Shtetet e Bashkuara 400,000.
Ka dhe mijëra të tjerë që jetojnë në Australi, Argjentìnë, Kanada dhe në të gjithë Evropën. AngUshtja është gjuha kryesore e shumë prej këtyre dhe gjuha e dytë e pothuajse gjithë te tjerëve, si në Shqipëri, ashtu edhe jashtë saj. Shumë prej tyre kanë shprehur pakënaqësi ndaj pak faqeve që përpiqen të mbulojnë ngjarjet ne historìne e tyre para këtij shekulli. Shumë jo-shqiptarë, miq të Shqipërisë, kanë të njëjtin shqetësim.
Redaktori i nje gazete shqiptarë në Boston vajtonte faktin se ka fare pak libra në anglisht per historine e Shqipërisë. Ai vuri në dukje se bibliotekat universitare, sì edhe shkollat dhe lexuesìt e tjerë amerikanë, pò kërkojnë material në anglisht per Shqipërinë, por shumë pak mund të gjendet. Nje i abonuar u përgjigj se shumë anëtarë të komunitetit të tij shqiptaro-amerìkan nuk lexojnë shqip, por janë “të uritur per fakte per historine dhe trashegiminë tonë”. Ai shprehu shpresen se ata do te merrnin me shumë material te tillë në te ardhmen. Nje tjetër i abonuar shkroi per kerkimin e tij të kotë per nje histori te Shqipërisë në anglisht në bibliotekën qendrore të qytetit të tij metropolitan në mes të Amerìkës. Por vetëm mësoi nga bibliotekarja se nuk gjendej asgjë e tillë. Është e kuptueshme dhe per të ardhur keq që personel diplomatik perëndimor i atëhershëm dinte fare pak per punët e Shqipërisë. Dhe kjo mungesë vetëdijshmërie vërtet ka ndërlikime serioze per pjesën tjetër të botës.
Do të shohim se si ndërhyrja katranosëse ne punët e Shqipërisë nga diplomate evropianë me synime të mira, precipitoi Luftën Ballkanìke, i shperbleu kombet fqinje me nje gjysme te territori dhe të popullsisë se Shqipërisë dhe përgatiti skenën per Luftën e Pare Botërore.
Një president amerikan i mirinformimi, Vudrou Uillson, akoma nderohet nga shqiptarët per këmbënguljen e tij kokëfortë ne Versajë per te drejtën e kombeve te vogia si Shqiperia, qe te gëzonin veteqeverisje demokratike dhe pavarësi. Nga ana tjetër, patriotë te ndryshëm shqiptare’ fajesojnë strategët ushtarakë amerikanë e britanikë te Luftës se Dytë Botërore se lejuan nje klikë te ashpër komuniste te merrte ne kontroll vendin e tyre dhe te eliminonte demokracinë e stilit perëndimor.
Është e qartë, per mire a per keq, popujt e mëdhenj e të vegjël, duke bashkekzistuar ne Tokë”, janë te lidhur se bashku ne vorbullën e jetës. Çfarë ndodh ne Shqipëri vërtet ka ndërlikime per te gjithe ne të tjerët.
Me 1991, me rivendosjen e marrëdhënieve diplomatike midis Shteteve te Bashkuara dhe Shqiperisë, vakumi i pasluftës per sa i takon informacionit nuk eshtë pengesë per një bashkëpunim te zgjuar midis dy vendeve. Ndërkohë, nderlikime te tjera bashkëkohore kanë zënë vend. Por Xhorxh Santaiana i Universitetit te Harvardit na kujtoi ne te gjithëve se ata qe nuk e kujtojnë te kaluarën janë te dënuar ta përsërisin ate.BURIME PER NJOHJEN E SHQIPERISË SE LASHTEDijëtarët e lashtë grekë dhe romake shkruan per ato ngjarje te kohës se tyre qe ata mund t’i vërtetonin dhe t’i ruanin per brezat e ardhshëm. Fatkeqësisht, shqiptaret e lashtë nuk lane absolutisht asgje te shkruar: as letërsi, as edhe nje dokument te vetem, madje as edhe nje mbishkrim.(?)
Ne ndihmë na erdhën arkeologet. Kërkimet e tyre kane nxjerrë nga toka struktura guri te çdo lloji: fortifikime, banesa, monumente, altare dhe varreza, pò ashtu edhe mozaike e vesanërisht po deri qeramike. Ata kanë zbuluar punirne prej guri, kocke, briri, bakri, bronzi, hekuri dhe gurësh te cmuar, ari dhe argjendi. Ka arme, armatura, ene shtëpiake, vegla bujqësore, pajisje, stoli, kopsa dhe monedha, te cilat te gjitha na ndihmojne të rindërtojmë kulturën e tyre parahistorike.
Gjuhëtarët na kane bere te njohìm të fshehta të tjera.
Sepse analìza gjuhësore mund ta ndjekë nje gjuhë të shkruar qe nga fillimet e saj me të hershme, mund te zbulojë lidhjen e saj me gjuhë të tjera dhe me nje burini familjar te perbashkët. Emrat e trashe’guar të maleve e lumenjve, heronjtë legjendarë e hyjnitë, figurai dhe mbishkrimet në monedha, dhe cdo fjale e hershme mund të hedhin dritë mbi kulturën primitive. Per me tepër, kronikat e dijëtarëve të lashtë greke’ e romakë përfshinin fragmente të urtësisë së popujve fqinjë parahistorike: mitet dhe legjendat e tyre, tabutë dhe zakonet e lidhura me familjen, fisin, martesën, lindjen dhe vdekjen, qeverinë dhe luftën, mbjelljen dhe korrjen, këngët dhe lojërat, mjekësinë dhe fenë.
Ky thesar i pasur i folklori! shqiptar nuk kishte autor ose burini të njohur. Ishte një trup Ì pashkruar i diturisë tradicionale, qe pasohej si rrëfenjë gojore nga njëri brez tek tjetri. Diku, disi, këto gjurmë kulture tërhoqën vëmendjen e dijetarëve greke e romakë, që i shkruan ato per brezat e ardhshëm. Pra, këto tre burime: arkeologjia, gjuhësia dhe disa kronika te hershme, mund te hedhin mjaft dritë ne atë që përndryshe do te ishte një e shkuar krejt e pakuptueshme e shqiptarëve parahistorikë. Në këtë fazë, dokumentet e hershme historike e letrare ndihmojne ne mbushjen e vakumit te informacìonit. Fatmirësisht per ne, Shqipëria gjendej në mes të dy civilizimeve klasike, të Greqisë e të Romës, dhe here pas here u përplas me të dyja. Shumë te dhëna historike greke, latine e italiane përmendin krejt rastësisht ndonje kontakt ushtarak, diplomatik, tregtar ose klerikaì me shqiptarët. Me vonë, udhëtarë evropianë, dijëtarë, tregtarë, personel konsullor ose aventurìere eksploruan ashpërsine malore dhe shkruan vëzhgime ne ditarët e tyre. Te tilla rrefime pa lidhje zor se mundësojne dëshminë e vazhdueshme historike që ne do te preferonim. Megjithatë, pikërisht autenticiteti i tyre na inkurajon në rindërtimin sa me besnik të historise heroike, tragjike dhe te gjatë të shqiptarëve. Sepse, sic. ka deklaruar J.D.Burshier, “Vendosmëria me te cilën kjo race e shquar ka ruajtur kështjellat e saj malore gjate një sere epokash të gjata, është ndeshur deri me sot me një vlerësim të pamjaftueshëm të botës së jashtme” (Lìria 14gusht 1981, 3)
Por ne, si heroina anijembytur e Nate’s së Dymbëdhjetë të Shekspirit, le të pyesim, “Cilt vend, o miq, është ky?” Kapiteni shekspirian i anijes u përgjigj, “Kjo eshtë Iliria, zonjë” (1.2.1-2). Kur ajo pyeti, “A e njeh ti këtë vend?”, ai u përgjigj,”Ehë, zonjë, mire” (1,2.23-24).
Këto faqe, atëherë, do ta ndihmojne lexuesin ta njohë këtë” vend, Ilirinë, dhe ta njohë atë mire.
Parathënie e autorit: Cilët janë Shqiptarët?