LETËRKËMBIME TË PABOTUARA TË JOSIF BAGERIT

August 8, 2013 by dgreca

Në Arkivin Shtetëror të R. Maqedonisë jane gjetë disa letërkëmbime të rilindësit shqiptar nga Reka e Epërme, Josif Bagerit mbajnë nr. 1493.5.3/4-7/Shkruan: Dr. Avzi Mustafa

“Ju Zotëri mos brengoseni për ata që janë të shëndosh si thëna, por brengosuni për ata që ua grabisin jetët e njerëzve të cilët unë dua t’i arsimoj dhe t’i vetëdijesoj me ndihmën e Zotit.”/

Historia e popullit shqiptar është e mbushur plot e përplot me veprimtari vetëmohuese për liri, bashkim dhe progres të gjithanshëm shoqëror. Me vendosjen e kushtetutës turke të vitit 1908 për shqiptarët fillon një periudhë e re për çlirim kombëtar. Kjo periudhë karakterizohet me hapjen e shkollave në gjuhën amtare, me përdorimin e gjuhës amtare nëpër shkolla e institucione të ndryshme, si dhe me përdorimin e një alfabeti të përbashkët të shqiptarëve. Patriotët shqiptarë qëmoti e kishin kuptuar se pa enmacipim politik nuk ka as emancipim kulturor. Andaj kjo periudhë është e mbushur me plot ngjarje politike e arsimore

Josif Bageri si një rilindës i shquar i kësaj ane ishte futur shumë herët në shtigjet e luftës për liri, demokraci dhe arsim. Ky patriot e kishte kuptuar po ashtu se shkolla është një prej burimeve kryesore për të jetuar një komb. Si një aktivist i shquar duke përfituar nga mundësitë që i kishte krijuar nga kushtetuta e ashtuquajtur e xhonturqve i drejtoi fuqitë e veta në zhvillimin e arsimit, në hapjen e shkollave në gjuhën amtare, në përdorimin e një alfabeti dhe në përdorimin e gjuhës shqipe në shkolle. Josif Bageri u shqua si një demokrat i vërtetë midis shumë aktivistëve të Rilindjes ku dha një kontribut të çmuar në fushën e arsimit dhe kulturës.

Josif Bageri, ky veprimtar i shquar, tregoi një veprimtari të gjallë për të vënë në jetë qëllimet e klubeve shqiptare që ishin ngritur kudo nëpër qytete të ndryshme që ishin bërë qendra vatre për të hapur shkolla popullore në qytete e në katunde.

Menjëherë pas ngritjes së Klubit të Selanikut, Josifi e kishte vizituar atë dhe më pastaj kalon në Shkup. Në Shkup Josifi takohet me patriotët shqiptarë, si dhe me parinë e Shkupit: me Efendi Ibrahimin, me Rrok Berishën dhe me Emin bej Kumbarën etj. Nga takimet ai u mahnit, sepse këtu gjeti një pritje shumë të ngrohtë e patriotë të zjarrtë dhe përmes tyre u njoftua me idetë rreth formimit të Klubit të Shkupit. Ai me këtë rast e shkroi edhe vjershën me titull “Shqyptarët e Shkupit” që e mban datën 25.10.1908 ku ai shkruan: “Shum i lumtur je, o Shkup / Se bjit e tu, ktu sivjet:/ Kan fillue me çel klub../ Në atni n’vendin e vet.”.

Gjithashtu ai në Shkup u njoftua për së afërmi me punën e Kongresit të Manastirit dhe në gazetën “Uria” nr. 18 të datës 29.XI.1908 që dilte Selanik e botoi një vejrshë për Kongresin e Manastirit. Vetëm pas pak ditë pasi kishte mbaruar kuvendi i Kongresit të ABE-së, ai i dha përkrahje jashtëzakonisht të madhe njësimit të alfabetit shqip dhe me këtë rast u shpreh kështu: “Shkronja për me zgjedh, se shum’ na duhen / Se kombi dhe gjuha: besa me kta ruhen !../”

Nga letra kuptojmë se Josifi ishte nisur për të shkuar në Dibër për të hapur një shkollë dhe atje të punojë si mësues i gjuhës shqipe. Gjithashtu nga dokumenti apo letra që ia ka dërguar Lumturushmit të priftërisë Zotëri Zotëri Kozmos e njofton se si një mik i tij quajtur Iliev i ka propozuar të hapë një shkollë në vendlindje në Nistrovë me një rrogë prej 18 lirash. “Duke menduar se nga Klubi i Selanikut do të shpërblehem me 20 lira në vit, pranova të rri në vendlindje dhe të shkruaj në shtypin e kohës për ta dhënë kontributin tim në forcimin e vëllazërimit të dy popujve: shqiptar dhe bullgar (maqedonas), për arsye se armiku është i përbashkët, por gjendja materiale ishte ajo që më diktoi që unë bashkë me fëmijët në këmbë të kthehem në Shkup. Pas dy muajve vuajtjeje, Klubi i Shkupit më caktoi mësues të gjuhës shqipe duke më paguar 5 napolona në muaj, andaj unë e pranova dhe tani e dy muaj po punoj.”, shkruante ai.

Nga letra po ashtu kuptojmë se shkolla mund të mbyllet në gjysmëvjetor, ngase “kjo punë është e përkohshme” thotë ai. Kam ca premtime që të punoj në një shkollë turke si mësues i gjuhës shqipe, por – unë – shton Bageri – kam dëshirë të punoj në vendlindjen time, sepse aty ka nevojë të madhe për mua, e jo atje ku ka profesor… Më tutje ai thekson se veprimtarinë duhet ta kryejë edhe sepse atje nuk ka popuj të tjerë, përveç shqiptarëve dhe bullgarëve (maqedonasve) që ata të jenë të vëllazëruar dhe të bashkuar, posaçërisht u drejtohet shqiptarëve të krishterë të cilët nuk kishin kishë autoqefale dhe duhej të jenë në djepin e Egzarhisë së juaj të cilët do të mund t’i mbronin. “Prandaj i Lumturushëm Ju lus me dëshirën më të madhe që ta keni parasysh këtë pyetje dhe të më siguroni 36 lira në vit nga shteti si mbështetje dhe atëherë do t’na shohë Zoti dhe do të na e bekojë punën tonë”.

Shpirti i tij i trazuar nuk e la të qetë pa ia përmendur Zotëri Zotëri Kozmos që “ta lërë të lirë dhe t’ia japë bekimin që të rrëfejë shqiptarizëm dhe t’i mësojë shqiptarët në gjuhën shqipe në shkolla dhe në kishë të rrëfej në gjuhën shqipe”.

Në kohën kur Josifi iu drejtua Mitropolisë se Dibrës, ai ndodhej në një krizë shumë të madhe materiale. Këtë e shohin se ai nuk ka asnjë qindarkë për të udhëtuar deri në vendlindje. Në letër ai kështu i shkruan të Lumturushmit: “Nëse më siguroni 36 lira në vit rrogë dhe nëse është e mundur prej shatorit të vitit 1908 më lëshoni avancë 10 lira që sa më shpejt të shkojë në Nistrovë (në fshatin e lindjes) në shtëpinë e vëllait prift Todor që ka një dëshirë shumë të madhe që unë te jem atje bashkë me të”.

Josif Bageri në letrën e protokolluar me nr. 326 me 19 janar të vitit 1909 mitropoliti i Dibrës Zotëri Zotëri Kozma e njofton Josif Bagerin me keqardhje se nuk mund ta ndihmojë në misioni e tij.

Josifi i mllefosur nga kjo përgjigje që mori, më datë 10.02.1909 kështu i përgjigjet mitropolitit të Dibrës: “I Lumturushëm … pse po brengoseni kaq shumë, qoftë bekuar Zoti, unë janë shëndosh si thënë! Juve ju vjen keq pse unë po kërkoj punë apo pse unë kam shprehur që të rrëfej në gjuhën amtare shqipe? Unë nga Ju nuk kërkoj ndihmë nga mitropolia, por zotëri Ilievi i juaj, administrator, më habiti për shërbimin prej 18 lirash rrogë në vjet, ngase kishin thënë se nëpërmjet vllahut Todor do të më jepni 30 lira në vit dhe se Ju i keni thënë se mund të kem liri edhe për gjithçka… Unë i besova, por duke iu falënderuar logjikës sime për të mos u ngutur, se përndryshe unë do të pësoja”. Mandej Josifi i thotë zotërisë: “Ju Zotëri mos brengoseni për ata që janë të shëndosh si thëna, por brengosuni për ata që ua grabisin jetët e njerëzve të cilët unë dua t’i arsimoj dhe t’i vetëdijesoj me ndihmën e Zotit.” Në fund në p.s. Josifi i kërkon falje kryesuesit të mitropolisë pse letrën nuk e ka futur në zarf dhe shpjegon se këtë e bën për arsye ekonomike

Çështja e arsimit, çlirimit të atdheut dhe e përdorimit të gjuhës shqipe ishin bisedat kryesore dhe preokupimi i vazhdueshëm i Josif Bagerit edhe në letërkëmbimet e shqyrtimet e tjera. Gjithë kjo dëshmon se kemi të bëjmë me një personalitet poliedrik dhe rilindës që shkriu gjithë ç’pati në jetë për iluminizmin e këtij populli.

p.s.

Dokumenti është një korrespondencë që i drejtohet të Lumturushmit Mitropolitit të Dibrës Zotëri Zotëri Kozmës, pas një letre të marrë nga një bashkëfshatar i quajtur Todor, i cili i e ka njoftuar për interesimin e Zotëri Zotëri Kozmos, dërguar më 3 janar 1909.

PROF. DR. ALFRED FRASHERI, NJERI DHE SHKENCETAR

August 8, 2013 by dgreca

Hapi i parë në likuidimin e një populli është të fshini kujtesën e tij. Shkatërroni librat e tij, kulturën e tij, historinë e tij. Atëhere vini dikë të shkruajë libra të rinj, të krijojë një kulturë të re, të shpikë një histori të re. Para se të kalojë shumë kohë kombi do të harrojë se çfarë është dhe çfarë qe./Edward R. Morrow (1908-1965) Gazetar/

Shkruan: Ing.Ahmet Collaku/ Filadelfia/

Para ca vitesh, komunikova me Prof. Alfred Frasherin dhe midis te tjerave e pyeta si i vlertesonte keto procese koncesioniste me te huajit. Ne kushtet e globalizimit,-me thote ai,- investimet e huaja jane normale, problemi eshte si behen kontratat. Nese ne ekipet do punesohen specialist me miqesi, sic behet, te huajt nuk kane per te gjetur kurre nafte apo minerale xeherore, sepse me ato nje-dy vite qe rrine, sado profesore te zote te jene, ata kurre nuk do te arrijne te kuptojne gjeologjine e Shqiperise. Njezete vjetet e tranzicionit kete e kane vertetuar kater ciperisht, konkretisht nuk eshte gjetur asnje vendburim. Ne ekipet e tyre nuk gjen asnjehere specialiste shqiptare qe njeh zonen. Ka plote shembuje. Te huajit, shfrytezojne si mos me keq ato vendburime qe kemi zbuluar ne. Kjo eshte fatkeqesi per vendin, sepse vitet ikin, ata marrin copat me te pasura dhe me te lehta, konkretisht nuk zhvillohet industria per te punesuar shqiptaret! Kete u a kam thene te huajve qe ketu e 20 vite me pare ne nje kongres nderkombetar te EAGE-se ne Firence te Italise, si edhe disa kanadezeve qe kerkonin baker ne Shqiperi. Kjo do te thote te besh nje vrime ne uje… -Dhe me pas vazhdon,- Brezi i yne beri nje mal me pune, ne kemi detyre ta dokumentojme ate per brezat e ardheshem… Une kam zgjedhur shkrimin shkencor dhe ate popullor… Ku i dihet, ndonje dite te bukur me mbushet mendja te shkruaj edhe nje biografi per brezin tone sepse une e konsideroj vehten si pjese te ketij brezi. Brezi yne e gjeti naften me dije, me pune, me sakrifica, me dashuri te madhe, kurse keta te huajt po e grabisin sikur kjo Shqiperi te jete nje han pa zot…Kam shkruar dhe kam folur, po kush te degjon?!.

Prof. Alfred Frasheri ka qene prof. im ne kursin e gjeofizikes. Ishin vitet kur mori carje kampi socialist dhe shume student Shqiptare u kthyen ne atdhe pa mbaruar studimet, jashte shtetit. Nje prishje ne strukture dhe teksture. Ky vetepushtim shqiptare, cinik dhe egoist, lindi shume inisiativa. Njera nga keto inisativa ishte edhe ajo kolerja “gjithcka me forcat e veta”. Produkt I kesaj qe edhe ngritja e kursit special te gjeofizikes ne Fakultetin Gjeologji-Miniera ne Tirane. Sado deshiren e mire dhe perkushtimin e madh te disa pedagogeve dhe specialisteve te prodhimit, kjo inisiative la nje hije te keqe jo vetem ne aftesimin cilesor te studentave, por edhe ne personalitetin e tyre si specialiste shqiptare te zot dhe te depolitizuar. Disa pedagoge te ketij kursi special, ishte ne nivel te ulet, pa kualifikim te pershatsheme per ato lende specifike te pa njhohura deri ne ate kohe, pa tradite, pa baze material, pa laboratore, pa experience, te cilat, ndihen akoma edhe pasi kane kaluar shume vite. Shkollat e larta te shkencave special ngrihen ne bazen e nje tradite, kjo, sidomos per ato gjeologjike, te kerkim-zbulimit te naftes, te xeheroreve, e tjera. Ky vakum, nuk beri gje tjeter, vec se ngriti si nje ballon ne ajer, egoizmin e PPSH te atyre viteve, per te iu kundervene te pa perjashtim te gjitheve. Dhe e beri, dhe ballona u shpua pa u ngjitur dhjete metra ne ajer.

Por duhet thene se ne kete epidemic te keqe, midis padagogeve dhe specialisteve qe spikati per me mire nga gjithë te tjeret, ne kursin e gjeofizikes, ishte Prof. Alfred Frasheri. Prof. Alfred Frasheri, eshte nje perjashtim nga sindroma “me forcat e veta” packa se ai vete eshte me shume, nje specialis I vete kualifikuar, autodidakt, I vete perfeksionua duke kercyer nga shkolla ne perodhim dhe nga prodhimi ne fakultet…

Prof. Alfredi, ishte shume me larte, se I ndejri H.T. I cili per me teper kishte mbaruar ne Rusi dhe ishte emeruar drejtor ne Ndermarrjen Gjeofizike te Fierit. Ai ishte nga kuadrot e para gjeofizikante qe vinin ne Shqiperi, pasi kishin kryer studimet e plota ne jashte. Te ndjerin e caktuan te na jepte lenden e seismikes, shkencen kryesore te studimit te Tokes… Ajo fletore ngeli e bardhe, pa fjale, pa formula, pa vizatime…

Prof Alfred Frasheri, ishte shume me larte. Ne pamje te pare ai dukej shume serioz dhe I rende, dhe jo shume vite mbi ne. Shkumesi I konsumohej shpejte teksa shkruante ne derrase te zeze ato formula te gjata dhe te veshtira. Puna e tij ka lene hije ne Fakultetin Gjeologji-Miniera, ne ate godine gati te rrumbullaket mes atyre pemeve te gjelberuara qe thithen nje sekuence te rinise time. Tani, pas shume vitesh, ato pemet rrotull atij tempulli mungojne, nuk jane me. Perjashim bene ndonje peme e vetemuare, e tejplakur qe me kot mundohet ti rezistoje kohes dhe vandalizmit shqiptare. Te vjen gjynah qe ato peme jane cregjistruar nga memorjet e te gjitheve. Njeriu plaket kur nis ti kalbet memorja. Rreth kesaj godine te bukur, jane ndertuar apartamente te larte te cilet e kane burgosur sikur ajo te jete nje Vatikan per keq. I kane vjedhur horizontin nga te gjithë anet, te shkuaren, rinine. Tani aty jep mesim nje brez tjeter pedagogesh , specialiste te ardhur nga prodhimi, disa me tituje te larte shkencor, por qe nuk thone asgje per perspektiven e naftes Shqiptare, nuk vizatojne ndonje objekti konkret.

Po, le te vazhdojme me Prof Alfredin. Qe nga ajo kohe ka rrjedhur shume uje. Te gjithë, pa perjashtim te gjithë jane plakur. Prof.Alfredi eshte rritur por jo plakur. Pune, dhe vetem pune. Puna e madhe qe ai beri, e instaloi aty ne ate fakultet, kur dihet se ne Shqiperi cinizmi dhe lufta per karrige bene hatane, gradon dekane dhe rektore, shpalle akademike. Ai eshte krejte ndryshe. Edhe tani pas shume vitesh, po ta soditish me vemendje teksa ecen ne rruge, e merre per nje statuje levizese me cante varur ne dore. Ajo cante varur perjetesisht ne doren e tij, rendohet nga formulat sepse formulat jane nervat e tij. Keshtu dora dhe canta e tij, nuk kane tradhetuar kurre njera tjetren, as ne dimer dhe ne vere, as ne kohe gripi apo fushate zgjedhjesh, as ne kohen moniste apo ne kete kohe tranzicioni qe zgjatet dhe zgjatet si Seri Furie… Tirana sikur nuk mund te nenkuptohet pa Prof Alfredin, kurse Fakulteti Gjeologji-Miniera, e mban aty prane si nje statuje akoma te pa zbuluar… Qe ketej ngrihen klasiket, se klasike nuk ka vetem ne muzike, ne arte, ne letersi, ka klasike te punes individuale qe nuk e matin mohen me ore, po me faqe librash, apo me ore neper sallat dhe dhomat e bibliotekave. Librarite jane tempuje fetar, fe si muzika

Ai le rruget e rrugicat, pastaj bene majtas, djathtas, gjithmone duke u menduar, vret mendjen per te saktesuar nje studim. Sado qe ka shume zhurme, kjo hapsira e gjere e inspiron. Djajte kane hipur ne makina, i ngasin ato pa limit, si ne ekstaze. Ai ecen dhe interferon me te gjithë, po deri me sot nuk ka bere vaki qe ai te perplaset me dike. Prof. Alfredi, nuk leviz nga e tija. Cfare mendon? Nje Zot e di pergjigjet proverbi gjerman. Ai kurre nuk mendon te vjedh, apo te shes mend, sic bejne shume elitare ulur ne bangot majtas apo djathtas. Duke ecur, kembehet me lloje lloje njerzish. Me Diket. Prof. Alfredi u be zot I vetes sepse ai I qendroi korrekt mesimit latin se ne dituri shkohet nepermjet tri rrugeve, permes te menduarit, edukimit dhe pervojes.

I perpiket dhe autodidakt, ai nuk humbiste as nje minut rrugeve, ai ishte shume I sakte ne ato qe thoshte dhe ne ato qe kerkonte, apo shkruante, insistonte qe ne ti dinim te gjitha, edhe pozicionet e kondesatoreve apo te rezistence ne skemen elektrike te stacioneve te karrotazhit, I kerkonte ato sikur te ishin qenie biologjike… Me kujtohet kur ai hapte ate liber te madh ne gjuhen rusisht e qe andej shpaloste skemat elektrike e me pas ngulte gishtin ne nje nyje, e si per dreq, nuk e hiqte ate pa degjuar pergjigje…

Tek ai,lirizmi dhe humori jane te fshehuar, prandaj duhet ndonje detonator qe ato te shperthejne.. Por kur ai qesh, shembellen me nje femije qe mezi pret nje raste per tu degjuar. Ai ka graduar me mira specialiste te thjeshte dhe pasuniversitar, te gjithë ata te graduar kane pagezimin e tij.

Teksa shkruaj per prof. Alfredin, me kujtohen ata te elites, Ing.Sherif Toptati, gjeologu Prof. Luan Peza, mathematikani Prof. Osman Kraja, fizikanti Prof. Sotir Kuneshka, gjeologu Tomi Kristo, Prof. Ziver Meko, gjeologu Vangjel Melo… Nderi dhe vlera e tyre jane rrezatuese, sepse, me zgjaten doren, me hapen syte dhe me preken ne zemer, (sipas Jilly Cooper)

Para ca kohe I kerkova Prof Alfredit, ate te pjese te resumese se tij qe bene fjale kryesisht per perspektiven e naftes Shqiptare. E dua I thashe se do ta vendos ne librin tim. Resumeja e tij me la pa mend. Shume aktivitete shkencor dhe aplikativ ne disa fusha te gjeofizikes, te gjeologjise, te fizikes se tokes… Shume atrikuje dhe shkrime, libra, vite te tera pedagog, studime , kerkime ne punimet fushore, drejtues I disa shoqatave dhe organizmave shkencore Shqiptare, anetar ne disa shoqata

dhe forume nderkombetare, Ballkanike, Europiane, Boterore…

Prof. Alfredi eshte nje lloje Magellani Shqiptar, ai ka marre pjese jashte ne takime, konferenca simposiume, mbledhje. Jam I sigurte se planeti yne per te eshte shume i vogel. Natyra na ka bere te afte te mesojme thote Seneka. Kjo I shkon vecanerisht Prof.Alfredit. Vite me pare, u takova me Prof. Alfredin ne Glasgow te Skocise ne nje simpozium nderkomtar per naften. . Erdhi pak me vones, shume energjik. Paraqiti nje studim ne fushen e elektrometrise.

Ne disa raste Prof. Alfredi hap nje ombrele te madhe, aty turren te zene vend disa pseudoshkencetar qe bejne humor te shpifur duke qindisur ndonje resume servile ne fillim apo ne fund te ndonje libri qe nuk ka asgje personale. Profesor Alfredi ka zemer te madhe, shkenca ne disa pika takohet me artin, pamvarsisht se arti eshte pune individuale kurse shkenca dhe teknika, pune kolektive.

Prof. Alfredi eshte I ndjeshem si nje tel violin, ai dridhet sepse shume gjera nuk shkojne me ndergjegjen dhe me shpirtin e tij. Ata qe duhet ta degjojne kete personalitet te shkencave te Shqiperise, qeveritaret tane fshihen dhe heshtin. Kujdes nga njerzit qe fshihen thote Kafka. Profesori nuk ka vetem vlera profesionale, se pari eshte nje qytetare qe ecen me turmen, shikon, reagon, do te shpertheje por nuk mundet prandaj bene monolog. Ky monolog e vrete. Me shume dhembje me poston nje shkrim te gjate qe bene fjale per apologjine e Frashellinjeve, Abdylit, Naimit, Samiut, te cilet zene vend ne moralin dhe ndergjegjen e kombit tone ashtu si si Gete ne Gjermani, Hugo ne France, apo Shekspiri ne Angli…

Me shkruan se me 25 Maj 2013, ishte ne Frasher, ne perkujtimin te 167 vjetorit te lindjes se Naimit… Prof. Alfredin e trishton indiferrentzmi I qeverise ecila shkaterroi gjithë vlerat historike dhe ekonomike te Shqiperise. Shteti punon kunder Shqiperise, kunder Rilindesave tane, shkruan ai. Une jam plotesisht me Prof. Alfredin qe thote se konkretisht ne veprimtarit shqiptare vete perfshirese atdhetare-kultirore dhe shkencore gjate ketyre 22 viteve te tranzicionit nuk ka shkelur ne Frasher asnje minister. Cdo gje shkon drejte renimit, po rrenohet muzeu I Frashellinjeve, pa dyshim, kjo eshte edhe deshira e qarqeve te caktuara keqdashese greke, te cilet me 6 Maj te vitit 1914 dogjen 318 shtepi ne Frahsher…

Prof. Alfredi, jeton mes popullit tone, ai eshte shume I ndjeshem ndaj rrenimit te tejzgjatur. Une dhe Prof. Alfredi, ndiejme dhembje per shuarjen e gjithë atyre ndermarrjeve dhe istitucioneve te naftes dhe gjeologjise te cilat I jepnin gjake Shqiperise. Ai cdo vit shkon ne Frasher te Permetit per nder te Rilindasave Frasher. Ai nderon Shqiperine. Muzeun e Frashellinjeve, Qeveria Demokratike, e ka fshire nga memorja e kombit. S’ka me roje qe te kujdeset per te, kurse rojet personale per Berishen dhe per qeveritaret e tjere, jane shtuar si mizat… Keshtu, Prof. Alfredi, mbytur ne trishtim fundosur ne sedile, belbezon vargjet e Naimit per Shqiperine dhe shqiptaret, dhe I rrjedhin lot…

Profesor Alfredi per më shumë se 50 vjetë ka zhvilluar pa ndërpreje një veprimtari të gjerë pedagogjike, kërkimore e shkencore, ka bërë studime e botime të shumta, brenda e jashtë vendit, ai ka një kontribut të shquar në fushat e gjeoshkenave shqiptare. Tani se fundemi Prof. Alfredi ka shkruar dhe botuar nje liber te mrekullueshem, “Gjeomonumentet” ku shkenca mplekset me natyren, kurse meditimi pikon dhembje.

Me gezon dhe me le pa mend energjia e madhe e Prof. Alfredit… Ka plote njerez te zgjuar ky vend bere me kujdes nga Zoti, po si eshte puna qe qeverite, radhe-radhe, bejne sikur nuk I shikojne? Prof. Alfred Frasheri, nuk ka nevoje per qeverite, qeverite kane nevoje per te. Ky personalitet I shkencave te gjeologjise Shqiptare eshte I pa zevendesueshem. Ai ka dicka nga Frashellinjte. Pasardhesit tane me siguri do ndertojne atje ne Frasher te Permetit Muzeun e Shqiperise, me te madhin, me te larte se minaret e Stambollit, dhe me solemn se Akropili I Greqise. Shqiperia fillon atje ne Frasher te Permetit, me Frashellinjte.

Historianet italiane:Epiri, që është nga trashegimia Iliri

August 8, 2013 by dgreca

CFARË ËSHTË “KRONIKA” UDHËTIMIT PËRTEJ ADRIATIKUT” PËR RRUGËT QË NDËRTHURESHIN NË ANTIKITET/

NGA GËZIM LLOJDIA*/

1. Epiri, që është nga trashegimia Iliri/

Është shkruar fjalë për fjalë:” Kronika e udhëtimit përtej Adriatikut” duke qëmtuar të dhëna historike nga Enciklopedia arti i lashtë supplement II (1971).

Thëniet janë për Epirin . Epiri, që është nga trashegimia Iliri dhe ka vazhduar të ketë marrëdhënie të ngushta me provincën fqinje, duke filluar me rrjetin rrugor thuhet në këtë pjesë.

2. Boshti kryesor është Egnatia

Sipas fakteve historike aty shkruhet për rrugët që ndërthureshin në antikitet dhe më vonë. Boshti kryesor është Egnatia e cila vazhdon deri Traki arriti në Bizant, dhe ka edhe një numër të rrugëve dytësore, të tilla si rruga bregdetare kalon nga Scodra dhe Lissus dhe kalon nëpër Dyrrhachion(Durrës) Apoloni, Aulon, Orikum, Sarandës, ose si rrugët që lidhin Apoloninë dhe Antigonesë apo Bylis ,Dodona, Thesalisë. Autorët e provincave romane sjellin detaje mbi rrugët tokësore .Sipas autorëve :Këto rrugët tokësore janë integruar edhe me një sistem të rrugëve,të dy detet Adriatik dhe më lartë, të cilat janë duke u hetuar me vëmendje në rritje. Në këtë rajon malor në mes të Gjirit të trungut dhe me kursin e poshtme të lumit Aous, dendësia e popullsisë nuk kishte qendra shumë të rëndësishme. Më të shumta ishin ato që ndodhen përgjatë bregdetit.

Aulona,thonë autorët ishte ndalesë e rëndësishme në një ishull në gji si :Sason,(Sazani) dhe Onchesmos, e cila është goja nga deti i qytetit më të madh të, Phoenike, Buthrotum, shpërndarës i madh i trafikut detar është nga toka, ku u ngritën edhe vila të tilla si Penthouse, Kassope (v.), ne një pozicion dominues mbi Gjirin e trungut dhe në det të hapur.

Përveç rrënojat e Butrintit (dhe Nikopoli (ne duhet të kujtojmë Phoenìke (Finiqit) janë nga periudha Romake janë disa pjesë të mureve dhe rinovimi i skenës së teatrit, përveç (Thesauros) agora të periudhës helenistike.

Si një vazhdim të qytetit perandorak ai u shtri në këmbët e malit ku janë ndërtuar nga Justiniani, ndër të tjera, një bazilikw.

Në gjirin e vogël Gramata,( kepi midis Acrocerauno), kishte një gurore të rëndësishëme, me pamje nga deti,e cila ishte përdorur në mes të shekullit të gjashtë, P. erës sonë dhe III pas Krishtit. Në muret shkëmbore të gjirit ka mbishkrime të lashta ku ishin gdhendur nga marinarët .

3.Oriku

Alberto Gitti te Enciclopedia Italiana ( viti1935) shkruan kështu për Orikun:

ORICO (‘Ωρικός ose’ Ωρικόν, Orâcus dhe Orâcum). – Qytet i rëndësishëmdetar i Epirit, sot Eriko në Shqipëri. Sipas traditës, u themelua nga Eubeesi, i cili, pas kthimit nga Trojës, u vendosën atje nga një stuhi, sipas Pliny, megjithatë, ishte një koloni e Colchis. Pikë e rëndësishme strategjike për komunikime midis Greqisë dhe Italisë, ishte shpesh në fushën e veprimit tëluftërave të mëdha, të tilla si të ndryshme romake-ilire, të parë dhe të tretë,maqedonase dhe sidomos lufta civile midis Cezarit dhe Pompeut. Gjatë dimrit të 48 të. C. Ka vuajtur shumë dëme. Ishte një koloni romake gjatëperandorisë dhe u restaurua e zbukuroi Atticus Herodit.

Në këto “kronika” udhëtimit përtej Adriatikut, përkushtimi vjen nga Apolonia, Bylisi, Brindisi, Tarantos, por edhe nga Pontus.

Ndër emra të njohur, ka nga ata të Pompeit. Pak qytete në brendësi të shumta, ndër të cilat ne kujtojmë, në pellgun e lumit Aous të, Billys në bregun e djathtë dhe Amantia (qendra e një rrethi të minierave) në të majtë, në turmë Aous e njëjta dhe dell ‘Elaeon, Antigonea).

Orakulli i lashtë i Dodonës, sipas Straboni, në kohët romake e kishte humbur shumë rëndësinë e saj, pavarësisht ndërhyrjeve të ndryshme në shenjtëroren e Zeusit (para Paolo Emilio, thuajse tre shekuj pas Hadriani) dhe një teatër, faqe që u kthye në lavdinë e mëparshme. Kultura artistik e krahinës është dokumentuar kryesisht në Butrint, ku ata gjetën, ndër të tjera, skulptura neoattiche (ky është nënshkrimi i Sosicle të Athinës) dhe portretet e moshës perandorake, dhe Amantia (statujat dhe relieve të traditës) .

*Master. Anëtar i Akademisë Evropiane te Arteve.Autori ka qenë Drejtor i Parqeve arkeologjike të Vlorës

STRUKTURA ETIKE E SHOQËRISË HOMERIKE

August 8, 2013 by dgreca

Vështrim përqasës mes strukturës etike të shoqërisë homerike dhe asaj kanunore shqiptare/

Prof. Dr. Kazuhiko Yamamoto/

Përmbledhje/

Sipas Platonit, shoqëria e pasqyruar në epikën homerike është një shoqëri pa autoritet shtetëror. Në një shoqëri të tillë, akti i hakmarrjes, i ndërmarrë nga pala e fyer, kundër palës fyese, është e vetmja forcë disiplinuese, që mund të vlerësohet përmes koncepteve etike të shoqërisë.

Ndonëse kodi etik i shoqërisë homerike është analizuar edhe më parë, asnjëherë struktura etike e kësaj shoqërie nuk është analizuar nga këndvështrimi i një shoqërie pa autoritet shtetëror. Posaqërisht, këtë këndvështrim synon të nxjerrë në pah ky studim. Gjashtë konceptet e besës, nderit, mikut, gjakut, bukës dhe hakmarrjes janë nxjerrë nga epika homerike dhe janë trajtuar, duke i krahasuar me mesazhet që ato përcjellin, si pjesë përbërëse e stukturës etike të Kanunit shqiptar. Vërehet se struktura etike e shoqërisë homerike i përket kategorisë etike, karakteristike për një shoqëri pa autoritet shtetëror, e njëjtë me strukturën etike të paraqitur dhe përfaqësuar nga Kanuni shqiptar.

Platoni, në mënyrë të drejtpërdrejtë, e kritikon sistemin e vlerave etike të shoqërisë homerike që, sipas tij, jetërsohet nga ideja e së mirës.

Hyrje

Iliada dhe Odisea janë veprat epike më të mëdha të botës së lashtë greke, të lexuara dhe të pëlqyera, tashmë, për mëse dy mijë vjet. Sipas Ksenofonit, monumentet epike të Homerit u përdorën si tekste shkollore për të edukuar brezin e ri në Greqinë antike. 1,2. Platoni shkruante në “Republika” (598 D-607 A), se mjaft grekë mendonin se poetë si Homeri, i quajtur edukatori i Helladhës (Greqisë), dinin gjithçka hyjnore dhe gjithçka njerëzore, që kishte të bënte me virtytin dhe vesin; prandaj ato prireshin ta rregullonin jetën e tyre sipas udhëzimit të këtyre poetëve 3. Është kjo arsyeja që veprat epike të Homerit kanë mundur të përfaqësojnë sistemin e vlerave etike të shoqërisë në Greqinë e lashtë.

Platoni, në veprën e tij “Ligjet” (680 A-682 E), nënvizonte se shoqëria asokohe, siç pasqyrohet në epikën homerike, ishte një shoqëri pa autoritet shtetëror, megjithëse njëfarë autoriteti embrional i shtetit kishte filluar të shfaqej në Illium 4.

Në veprën e tij “Origjina e familjes, pronës private dhe shtetit” (kapitilli i 4-t), Frederik Engelsi nënvizonte se në shoqërinë homerike nuk ekzistonte ndonjë autoritet publik, i cili mund të përdorej kundër vetë popullit. Finlei shkruante se, megjithëse e njohën monarkinë, fisnikët në shoqërinë homerike propozuan që mbreti të ishte i pari midis të barabartëve, duke ruajtur kështu përparësinë themelore të pozitës së tyre shoqërore. Nisur nga fakti se Tukididi i referohet basileia-s së vjetër si patrik, apo fakti tjetër që Aristoteli, në veprën e tij “Politika” (1285b5-20), e konsideron bazilea-n e epokës homerike si udhëheqës të njerëzvë të lirë dhe bazileus-in (mbretin) si udhëheqës ushtarak, gjyqtar apo prift të rangut të lartë, Engelsi, gjithashtu, nënvizon se bazileus-i në shoqërinë homerike nuk ishte autoritet qeverisës, në kuptimin e sotëm të fjalës.5.

Të gjithë këta tregues na çojnë në përfundimin se për të kuptuar më mirë e më drejt sistemin e vlerave etike të shoqërisë homerike, përqasja më e saktë është analiza e strukturës etike të kësaj shoqërie nga këndvështrimi i një shoqërie pa autoritet shtetëror. Megjithëse kodi etik i shoqërisë homerike është studiuar edhe më parë, duhet thënë se asnjëherë më parë struktura etike e kësaj shoqërie nuk është analizuar nga këndvështrimi i një shoqërie pa autoritet shtetëror.

Në veprën e tij “Leviatan” (kap. XIII), Tomas Hobs nënvizon se një shoqëri pa autoritet shtetëror, pa pushtet apo pa autoritet të përgjithshëm, që i mban njerëzit nën fre, qoftë edhe nga frika, është si një shoqëri në situatë lufte, ku njerëzit janë kundër njëri-tjetrit.

Në kundërshtim me këtë tezë të tij, ne jemi të mendimit se shoqëritë pa autoritet shtetëror kanë pasur kodin apo rregullat e tyre tipike, të natyrës etike e shoqërore. Studimi ynë krahasues midis kodit zakonor fisnor shqiptar, Kanunit dhe kulturës së lashtë japoneze, ku sqarojmë strukturën etike të një shoqërie pa autoritet shtetëror, na çon në përfundimin e mësipërm.11. Në këtë studim vërejmë se struktura etike e një shoqërie pa autoritet shtetëror, si ajo e fiseve gege të Shqipërisë së Veriut përbëhej nga besa, nderi, miku, gjaku, buka dhe hakmarrja.

Struktura etike e një shoqërie pa ndonjë autoritet shtetëror e shndërron dhunën e hakmarrjes në një forcë të shenjtë, e cila vëtëpastron shoqërinë, duke vendosur drejtësi në të.

Me ndihmën e strukturës etike të Kanunit shqiptar, do të sqarojmë strukturën etike të shoqërisë homerike, çka mund të na ndihmojë të kuptojmë një tërësi të begatë modelesh sjelljeje me pasoja morale, duke na qartësuar, gjithashtu, kahje interesante të origjinës së koncepteve etike në shoqërinë njerëzore.

Hulumtime në strukturën etike të shoqërisë homerike

Pranohet që shoqëria homerike ka qenë një shoqëri pa autoritet shtetëror, ku njerëzit jetonin në një sistem vlerash, ku hakmarrja konsiderohej si një akt drejtësie.¹²Ky sistem vlerash përcaktohet nga realiteti shoqëror, ku mungon sistemi gjyqësor me fuqi autorizuese për të ndëshkuar autorin dhe ku i vetmi mekanizëm për të realizuar ndëshkimin është hakmarrja e palës së ndëshkuar. Në shoqëri me kushte të tilla, pothuajse nuk ka hapësirë për funksionim sistemesh të tjera vlerash, që e përjashtojnë hakmarrjen. Nëse akti i hakmarrjes, i ndërmarrë nga pala e dhunuar, nuk pranohet dhe nuk mbështetet nga konceptet etike, atëherë ajo do të shndërohet në një dhunë të pafund, që do të rrezikojë vetë shoqërinë, duke e bërë gati të pamundur vetë ekzistencën e saj.12.

Fakti që shoqëria homerike mundi të mbijetojë është tregues i pranisë dhe ekzistencës së një kahjeje drejtësie dhe morali, që duhen lidhur me konceptet etike të kësaj shoqërie, Sepse, në të kundërt, është po aq e vërtetë se shoqëria e asaj kohe, me sisteme të zhvilluara normash morale, nuk do të mund të shkonte gjatë, për shkak se do të goditej nga forca të fuqishme nga jashtë.

Për të kuptuar qartë konceptet etike të një shoqërie pa autoritet shtetëror, çelësi qëndëron në gjetjen dhe identifikimin e akteve, veprimeve, apo sjelljeve fyese. Burrat e kryejnë këtë veprim të skajshëm, meqenëse i gjykojnë dhe i quajnë fyerjet apo dhunimet që i bëhen si aktet më të pamoralshme të shoqërisë. 12.

Në përpjekje për të sqaruar dhe shpjeguar strukturën etike të Kanunit shqiptar, e përqëndruam hulumtimin dhe studimin tonë në ato pjesë apo zëra të tij, ku përcaktohen aktet e sjelljes apo fyerjet, që vetë Kanuni i sanksionon të dënueshme, me shpagim apo me hakmarrje. Kjo na dha mundësinë të gjejmë konceptet e besës, nderit dhe mikut, të lidhura ngushtë me konceptin e hakmarrjes. 12.

Sipas Kanunit, kur një person fyhet, ai ka të drejtë të rivendosë nderin ose duke derdhur gjak ose duke falur me zemërgjerësi. 13. Kur vritet një njeri apo një mik, gjaku i derdhur duhet marrë. Konceptet e besës, nderit dhe mikut, të gjitha konvergojnë, nëpërmjet dhunës hakmarrëse në konceptin e gjakut, i cili konsiderohet si një forcë e shenjtë e drejtësisë, e dhuruar nga perënditë.12.

Të njëjtën linjë kemi ndjekur edhe në studimin e shoqërisë homerike. Duke njëjtësuar a nxjerrë në pah veprimet apo aktet fyese, në epikën homerike kemi ardhur tek konceptet e lidhura ngusht me strukturën etike të kësaj shoqërie.

Fyerjet që përfundojnë në gjakderdhje në shoqërinë homerike

Në epikën homerike, ndeshen mjaft akte apo veprime fyese, që çojnë në gjakderdhje. Pikësëpari, në to vërejmë se shkak për gjakësi është vjedhja e bagëtisë apo e kuajve. Akili thotë se do të vijë të luftojë kundër atyre, që i grabisin kuajt dhe bagëtinë (Iliada, 1: 152-160). Nestori mburret se kur ishte djalë i ri e i fuqishëm kish vjedhur bagëti dhe kish vrarë të zotin që kish luftuar për t’i mbrojtur ato. (Iliada, 11:670-676).

Mëtuesit qëndrojnë në shtëpinë e Odiseut për tre muaj dhe konsumojnë pasurinë e tij me gostira, çka konsiderohet grabitje. Odiseu me të birin hakmerren kundër tyre për fyerjen, që ju bënë. Shpesh herë, në shoqërinë homerike gratë rrembehen, një tjetër akt ky që shkakton gjakderdhje. Akeasit e sulmojnë dhe e shkatërrojnë Trojën për ta marrë prapë Helenën, e cila joshet dhe rrëmbehet nga Aleksandri i Trojës (Paridi). Kur shkelet besa a fjala e dhënë, pala e fyer hakmerret me gjak ndaj shkelësit. Agamemnoni thotë se i detyroi trojanët të paguajnë dhe ta shlyejnë me kokat e tyre, të grave dhe të fëmijëve, shkeljen e fjalës së dhënë për armëpushim midis akeasve dhe trojanëve (Iliada 4: 155-163).

Kur burrat cenohen në nder, pala e cenuar hakmerret ndaj fyesit dhe kjo hakmarrje shkon deri në gjakderdhje. Perëndeshat, Hera dhe Athina, e urrejnë Trojën dhe bëjnë komplot që ta shkatërrojnë atë, pasi Aleksandri i Trojës i ka fyer, duke i mburrur Afroditin, gjatë vizitës së tyre në vathën e tij (Iliada, 24: 27-30). Akili i thotë Odiseut, në botën e përtejme, se nëse do të ishte gjallë dhe do të kishte fuqi, do të shkonte në shtëpinë e atit të tij dhe do t’i detyronte të gjithë ato që fëlliqën nderin e të atit t’i binden dhe përulen fuqisë së tij madhore (Odisea, 11: 492-503).

Kur dhunohet apo fyhet një mik, mikpritësi a i zoti i shtëpisë hakmerret ndaj dhunuesit apo fyesit. Edhe në këtë rast, hakmarrja shkon deri në gjakderdhje. Odiseu, i fshehur, thotë se më parë do të parapëlqente të vdiste sesa të shihte mikun të fyer e të keqtrajtuar nga të huajt, në shtëpinë e tij (Odisea 16: 99-111).

Nëse miku ia shpërblen mikpritjen të zotit të shtëpisë me sjellje mosmirënjohëse, atëherë ky i fundit hakmerret kundër tij.

Menelau, që mezi pret ta shkatërrojë Trojën, shpreson që mbi trojanët të bien ndeshkimet e Zeusit, perëndisë së mikpritjes, pasi Aleksandri i Trojës kishte shkelur mbi mikpritjen e tij, duke i grabitur gruan (Iliada, 13: 623-629).

Kur derdhet gjaku i burrave, farefisi i të vrarëve hakmerret kundër vrasësve. Oresti vret Egjistin dhe të ëmën, të cilët në pabesi i vranë të atin, Agamemnonin (Odisea, 1: 33-43). E shoqja e Priamit, Hekuba, thotë se do të kishte dëshirë t’ia ngulte dhëmbët mu në zemër Akilit dhe të ushqehet me të si hakmarrje për djalin e vrarë (Iliada, 24: 209-213). Eupeiti, që ia vranë djalin njerëzit e Odiseut, deklaron në tubimin e Itakës se të afërmit e të vrarëve duhej të hakmerreshin për djemtë apo vëllezërit e vrarë. Sipas tij, ata do t’i mbulonte përjetë turpi, nëse nuk merrnin hak ndaj Odiseut dhe të birit (Odisea: 24: 430-437).

Si shihet nga shembujt e mësipërm, në epikën homerike vërehet qartë se vjedhja e bagëtisë, mashtrimi dhe rrëmbimi i grave, thyerja e besës, dhunimi i nderit të burrave, cenimi dhe fyerja e mikut si dhe vrasja çojnë në gjakmarrje dhe detyrojnë gjakmarrje. Megjithëse dy të parat, vjedhja e bagëstisë dhe mashtrimi e rrëmbimi i grave, ndeshën në çdo shoqëri, pavarësisht nga veprimtaria a niveli kulturor i njerëzve, në epikën homerike ato konsiderohen se e cenojnë nderin e të dëmtuarit. Për këtë arsye, edhe ato përfshihen mes fyerjeve, që kanë të bëjnë drejtpërdrejt me nderin e burrit. Nga ana tjetër, si pjesë e veprimtarisë kulturore të njerëzve, posaqërisht të burrave, në shoqërinë homerike, fyerjet, të tilla si thyerja e besës, cenimi i nderit të burrit, cenimi apo fyerja e mikut, si dhe vrasja apo plagosja konsiderohen se përfaqësojnë sistemin e vlerave etike të kësaj shoqërie.12. Studimi përqasës mes Kanunit shqiptar dhe epikës homerike na çon tek pesë konceptet e njohura të besës, mikut, gjakut, bukës dhe hakmarrjes në shoqërinë homerike.

Ecuria, ndërmmjetësimi dhe pajtimi i gjaqeve

Në një shoqëri pa autoritet shtetëror, vrasja nga dikush e një pjesëtari të një fisi me prejardhje tjëtër familjare çon në hakmarrje. Kur vjedhja e bagëtive, mashtrimi dhe rrëmbimi i grave, dhunimi i nderit të burrave, etj., përfundojnë me gjakderdhje e me vrasje, anëtarët e fisit të viktimës e ndjekin vrasësin për t’u hakmarrë kundër tij. Akamas thotë se burrat luten që fisi të mos shuhet i tëri dhe të ketë dikë që të hakmeret, pasi do të ishte e tmerrshme për të vdekurin nëse gjaku i tij nuk do të merrej (Iliada, 14: 482-485).

Vrasësi arratiset nga vendi ku kryen vrasjen, në mënyrë që t’i shpëtojë ndjekjes dhe hakmarjes së farefisit të viktimës. Teoklimeni, që ka vrarë një burrë në Argos dhe është larguar prej andej, i kërkon Telemakut ta çojë me anije në Itakë, pasi farefisi i viktimës po e ndjek hap pas hapi (Odisea, 15: 272-278). Odiseu i thotë Telemakut se kushdo që vret duhet të lërë familjen, të afërmit e vendin e tij dhe të emigrojë (Odisea, 23: 117-122).

Kur një vrasës arrin të shpëtojë dhe të largohet shëndosh në një vend tjetër, atëherë farefisi i tij i kërkon farefisit të viktimës të pranojë shpërblim si kompensim për gjakun e viktimës. Kur farefisi i viktimës e pranon një dëmshpërblim të tillë, atëherë arrihet pajtimi dhe vrasësi lejohet të kthehet në vendin e tij, Aias i thotë Akilit se burri duhet ta pranojë shpërblimin apo kompensimin, qoftë edhe prej vrasësit të vëllait apo të birit. Sipas Aias, nëse dëmshpërblimi e zbut zemrën dhe shpirtin krenar të burrave të fisit, atëherë vrasësi edhe mund të qëndrojë në vendin e tij (Iliada, 9: 632-636). Nëse dëmshpërblimi nuk përmbushet, sipas fjalës së dhënë, kjo çon në grindje midis dy palëve, që më tëj trajtohet nga ndërmjetësimi i pleqësisë. Pleqësia dëgjon të dy palët se çfarë kanë për të thënë dhe vendos më pas mbi bazën e fakteve të paraqitura. Procedura e ndërmjetësimit është përshkruar qartë në mbrojtjen që i bëhet Akilit (Iliada, 18: 497-508).

Nëse vrasësi nuk arratiset në një vend tjetër, farefisi i të vrarit mund të hakmerret ndaj tij, duke çuar kështu në dhunë të dyanshme mes dy palëve. Nëse të dy palët bien dakord për pajtim, fisi apo pala që ka vrarë e fundit paguan dëmshpërblimin; dhe kjo përmbush ritualin e pajtimit. Megjithëse rituali i pajtimit përshkruhet në detaje në epikën homerike, pakti i armëpushimit, i lidhur midis akeasve e trojanëve, sipas të cilit nëse Menelau fiton duelin me Aleksandrin, atëherë trojanët do ta kthejnë Helenën dhe do t’u paguajnë haraç akeasve, flet qartë se si bëhet ky pajtim. Në këtë ritual Agamamnoni, si përfaqësues i palës fajtore, betohet se do ta përmbushë marrëveshjen dhe i lutet perëndive me jetën e bagëtive të tij, që të ndëshkojnë cilëndo palë që do të shkelë besën apo fjalën e dhënë (Iliada, 3: 276-301).

Konceptret e lidhura me strukturën etike të shoqërisë homerike

Kur njerëzit vdesin nga ndonjë sëmundje ose nga pleqëria, kjo konsiderohet thjesht vdekje natyrale dhe jo për shkak të kufizimeve a sanksioneve shoqërore. Nëse vriten për hakmarrje, qoftë kjo për shkak të shkeljes së besës, dhunimit të nderit të burrit, dhunimit apo fyerjes së mikut apo kryerjes së ndonjë vrasjeje, atëherë këto vdekje të sanksionuara pasqyrojnë sistemin e vlerave etike të shoqërisë. Më lart kemi përmendur se struktura etike e një shoqërie pa autoritet shtetëror, si ajo e përfaqësuar prej Kanunit shqiptar, konsistonte në konceptet e besës, nderit, mikut, gjakut, bukës dhe hakmarrjes. Pranohet se sistemi i vlerave etike të shoqërisë homerike është i nëjtë me atë të Kanunit, pikërisht ato të besës nderit, mikut, gjakut, dhe hakmarrjes i kemi gjetur edhe në epikën homerike. Këto pesë koncepte i kemi sqaruar dhe zhvilluar në studimin tonë, posaqërisht që të sqarojmë sistemin e vlerave etike të shoqërisë homerike. Meqë koncepti i bukës nuk mund të ndahet nga ai i mikut, jemi përpjekur ta gjejmë dhe analizojmë edhe atë së bashku me të tjerët në epikën homerike.

Koncepti i besës

Gjatë analizës së konceptit të besës në epikën homerike ndeshemi me tri modele të saj. Modeli i parë është mbajtja e premtimit apo fjalës së dhënë. Burrat japin fjalën se do të bëjnë këtë ose atë gjë dhe betohen, në emër të perëndive, se do ta përmbushin fjalën e dhënë. Profeti i akeasve, Kalkanti, i kërkon Akilit t’i betohet se do ta mbrojë me çdo mjet nga Agamemnoni, i cili do të zemrohet me të, nëse ky i fundit i tregon profecinë e Febus Apollos (Iliada, 1: 74-83). Akili i jep besën Kalkantit se do ta mbrojë. Nga ana e tij, ai lajmëron akeasit për atë profeci, i garantuar plotësisht me besën e Akilit. Doloni, nga Troja, i lutet Hektorit t’i japë fjalën se do t’i bëjë shpërblim kuajt dhe karrocën e Akilit si dhe çdo gjë që do të mblidhte mbi anijet e akeasve (Iliada, 10: 319-324). Hektori betohet, në emër të Zeusit, se do t’ia japë këto, nëse vërtet do të ketë sukses për çka premton. Kur Odiseu, bashkë me shokët, i afrohet ishulli të Helios, ai u kërkon atyre të betohen se nuk do të hanë as lopë as dhen në ishull (Odisea, 12: 298-302).

Modeli i dytë është betimi për të thënë të vërtetën. Burrat japin fjalën se e bardha është e bardhë dhe betohen, në emër të perëndive, se kjo është e vërtetë. Kur i ktheu Akilit Briseidën, Agamemnoni u betua se nuk ka vënë dorë mbi të (Iliada, 19: 258-266). Kur Circea e ftoi Odiseun që të shkojë në shtrat me të, ky i fundit i kërkon asaj që t’i japë besën se ajo nuk ka përgatitur kurrfarë komploti kundër tij (Odisea, 10: 380-381).

Modeli i tretë është betimi që siguron tërësisht mbajtjen apo përmbushjen e fjalës së dhënë. Burrat betohen, në emër të perëndive, se do të përmbushin besën a fjalën e dhënë. Odiseu, i maskuar si varfanjak, bën be, në emër të Zeusit, se do të kthehet në Itakë dhe do të hakmerret ndaj gjithë atyre, që i turpëruan të birin dhe të shoqen (Odisea, 14: 158-164). Telemaku urdhëron të ëmën, Penelopën, t’i zotohet të gjithë perëndive se do të ofrojë hetakombin e duhur, me shpresë se hakmarrja do të bjerë mbi armiqtë. (Odisea, (17: 48-51).

Kur lidhin besën, burrat marrin dëshmitarë për të garantuar vullnetin e tyre për përmbushjen e saj. Ata që lidhin besën duhet të betohen në emër të një garanti të zgjedhur prej tyre, si p. sh., perëndive, dheut, diellit, gurit apo lumenjve. Agamemnoni betohet se ka dëshmitar Zeusin, dheun, diellin dhe Erinyesin se kurrë nuk ka vënë dorë mbi Briseidën (Iliada, 19: 258-266). Kalipsoja betohet me dëshmitar qiellin dhe lumin Stiks se nuk ka bërë kurrë komplot kundër Odiseut (Odisea, 5: 184-187).

Në shoqërinë homerike besohet se, kur nuk përmbushet betimi, dëshmitarët e kësaj bese, si p. sh. Zeusi, hakmerren kundër shkelësit të saj. Idomeni ka besim se vdekja dhe mjerimi do të bjerë mbi trojanët, meqenëse ata qenë të parët që përdorën dhunën, në kundërshtim me besën e lidhur për armëpushim (Iliada, 4: 268-271). Antenori i thotë trojanëve se asgjë e mirë nuk do t’u vijë për sa kohë që nuk i kthejnë Menelaut Helenën dhe pasurinë e rrëmbyer (Iliada, 7: 350-353). Agamemnoni deklaron se, nëse provohet e kundërta e betimit të tij që nuk ka vënë dorë mbi Briseidën, ai është gati të pranojë çdo vendim të perëndive për të (Iliada, 19: 258-266).

Në situata serioze, si p. sh. betimi për armëpushim midis akeasve dhe trojanëve, nën besën e Agamemnonit, besëlidhësi duhet të bëjë një kurban për perënditë, në mënyrë që të vulosë çështjen (Iliada, 3: 268-301). Besohet se kur përmbushet betimi solemn, atëherë mallkimi i kurbanit të sakrifikuar si dhe ndëshkimi i perëndive do të bien mbi shkelësin e betimit.

Burrat në shoqërinë homerike duket se besojnë fort në përmbushjen e betimit, meqenëse ky në vetvete komandon sjelljen e të betuarit. Circea pohon se Odiseu nuk duhet të frikësohet prej asgjëje, përderisa ajo është betuar që të mos bëjë komplot kundër tij (Odisea, 10: 380-381). Perëndia e Gjumit e vë Zeusin në gjumë, sipas urdhërit të Heras, meqenëse ai i beson plotësisht betimit të saj për t’i dhënë atij një hyjneshë të re (Iliada, 14: 272-276).

Koncepti i nderit

Sa herë që do të kërkojmë të gjejmë konceptin e nderit në epikën homerike, më së pari nevojitet të gjejmë ofendimet, veprimet apo sjelljet çnderuese e turpëruese për burrat. Turpërimi, në shoqërinë homerike, mund të gjendet në raste të kësaj natyre:

Agamemnoni, njerëzor, nuk pranon haraçin prej priftit të Apollos, për favorin që i ka bërë, duke i lëshuar vajzën. Në këtë rast, prifti mbetet i ofenduar a i turpëruar (Iliada, 1: 93-96).

Akili, luftëtari më i rreptë ndër akeasit, ndjehet i fyer, kur Agamemnoni nuk e trajton atë si trim (Iliada, 6: 6464-648). Zemërimi i Akilit kundër Agamemnonit e bën atë që të refuzojë të luftojë trojanët.

Duke u dëndur për tre vjet rresht me lopët dhe dhentë e Odoseut, kundërshtarët e tij mendojnë dhe janë të bindur se po e turpërojnë atë dhe Telemakun (Odisea, 22: 367-370)

Nëse burrat nuk janë në gjendje që të mbrojnë trojet e tyre, kur sulmohen nga të tjerë, kjo është turp. Nëse një kryetar fisi nuk ftohet në një gosti të sojit të tij, atëherë kjo konsiderohet fyerje (Odisea, 11: 184-186). Nëse i zoti i shtëpisë nuk i jep dhuratë mikut, kurr largohet, ky i fundit ndihet i fyer (Odiseu, 4: 587-593).

Nëse burrat me origjinë prej perëndive nuk i respektojnë paraardhësit e tyre, atëherë perënditë ndihen të fyera (Odisea, 13: 128-130). Nëse një i ri fyen një të moshuar, atëherë ky i fundit ndihet i turpëruar (Odisea, 13: 141-145). Kështu pra njerëzit në shoqërinë homerike ndihen të fyer, kur nuk trajtohen e respektohen siç duhet, në bazë të pozitës shoqërore. Me fjalë të tjera, burrat ndjehen të nderuar, kur trajtohen me respektin që u takon, sipas pozitës shoqërore.

Kur burrat me vend të nderuar në shoqëri kryejnë një vepër të admirueshme, shtojnë pasurinë ose forcojnë pozitën e tyre shpqërore, nderi i tyre rritet, duke shënuar sërish lavdi. Nëse ky nder i rritur është veç për shkak të përpjekjeve të veta, atëherë sensi i lavdisë është i pamasë. Porse, nëqoftëse të tjerët kanë ndihmuar në këto bëma për rritjen e nderit të tyre, atëherë sensi i lavdisë është më i pakët.

Kur burrat me pozicion të nderuar në shoqëri kryejnë një vepër të shëmtuar, pasuria i zvogëlohet, pozita shoqërore i dobësohet, nderi i tyre cenohet, duke përfunduar deri në çnderim ose turpërim. Nëse vepra që u cenon nderin është tërësisht e tyre, vetjake, atëherë sensi i çnderimit dhe i turpit mund të jetë i menjihershëm. Në të kundërt, nëse nderi u cenohet për shkak të bëmave të këqija të të tjerëve, atëherë sensi i çnderimit apo i turpit mund të jetë i përkohshëm pasi ata mund të rivendosen, duke u hakmarrë kundër tyre.

Kur burrat që kanë një pozitë në shoqëri nuk respektohen siç e meritojnë, sipas pozitës shoqërore apo e humbasin nderin për shkak të bëmave të pahijshme të të tjerëve, atëherë ata zemërohen me fyesin. Dhe, më tej, ata hakmerren kundër tij, për të vënë në vend kështu nderin e cenuar.

Prifti i Apollos i kërkon perëndisë që t’i bëjë akeasit të paguajnë për lotët e tij, pasi Agamemnoni e ofendoi atë dhe Apollon, duke i përbuzur kërkesën për t’i kthyer të bijen (Iliada, 1: 37-42).

Nëna e Akilit, Tesis, i lutet Zeusit t’u japë fuqi trojanëve, derisa akeasit që e turpëruan Akilin të tregojnë respekt për të dhe ta nderojnë (Iliada, 1: 503-510). Akili hakmerret për turpin, duke refuzuar të luftojë kundër trojanëve, të cilët nxorën jashtë akeasit.

Kur burrat, të cilët humbasin nderin për shkak të bëmave apo sjelljeve banale të të tjerëve, hakmerren ndaj këtyre të fundit, atëhërë inati u bie dhe sensi i fyerjes apo i turpërimit i pakësohet. Akti i hakmarrjes i bën ato të rivendosin nderin në shoqëri.

E ëma e Akilit thotë se nëse akeasit shpartallohen nga trojanët, me fuqinë që u jep Zeusi, atëherë nderi i Akilit mes akeasve vihet në vend; dhe këta të fundit do të shfaqin respekt për të, duke e dëmshpërblyer (Iliada, 1: 503-510)

Odiseu dhe Telemaku rivendosin udhëheqësinë e tyre në Itakë, pasi hakmerren kundër mëtuesve të pacipë. Nëse një fyes apo shkelës nderi paguan dëmshpërblimin për cenimin e nderit të palës së fyer, atëherë ky akt e zbut inatin e të fundit dhe mund të çojë në pajtim. Perëndesha Athina i thote Akilit se Agamemnoni do t’i paguajë atij trefish dhurata të çmuara si dëmshpërblim për fyerjen që i ka bërë (Iliada, 1:213-214).

Agamemnoni betohet se, nëse trojanët e kthejnë Helenën, së bashku me pasurinë që vodhi Aleksandri, si dhe paguajnë dëmshpërblimin e duhur, atëherë mes akeasve dhe trojanëve mund të arrihet edhe pajtimi (Iliada, 3: 276-290).

Përktheu Dr. Selahedin Velaj(Dielli-arkiv)

PAK HISTORI PËR GJUHËN SHQIPE

August 8, 2013 by dgreca

Çabej ndër të tjera thotë: “Nuk mundet të shkëputet kërkimi gjuhësor pa patur parasysh faktorët historikë.”/

Shkruan RASIM BEBO/Chikago/

Artikulli, “Prejardhja e emrit Shqiptar” nxjerrë nga libri i Prof. Aristotel Micit, është: “Shqipëria një përrallë dimri” tingëllon njëlloj si poema Gjermane e Johann Heinrich Heine, “Deutschland, Ein Winter marchen”. Duke i thënë peshkopit grek Janullatos: Ju vazhdoni për eleminimin e Kombit Shqiptar se unë do të tjerr fjalë për të kërkuar emrin Shqiptar në Mesjetë. Megjithatë, po të nxjerrim faktorë historik. Prof. Dr. Peng dhe Prof. Dr. Luigji Luka: thonë: “…Shkencëtarët arrijnë në përfundim se përhapja e gjuhës indo-Europiane përputhet me fillimin e përhapjes së bujqësisë 10.000 – 9.500 vjet më parë. Duke u nisur nga metoda dhe në kohë të ndryshme, shkencëtarët arritën në të njëjtën pemë të 63 gjuhëve Indo – Europiane, e cila paraqitet në figurën më poshtë, kur boshti i poshtëm tregon vitet, ku në mënyrë të qartë shihet se gjuha shqipe është më e vjetra dhe i përket fillimit të përhapjes së bujqësisë. Sqarojmë lexuesit, se ar-bërës-arbëresh, është emri i vërtetë i bujqërve, që diskutohet nga shkencëtarët jo shqiptarë. Rrjedhimisht dhe lehtësisht kuptohet se çfarë gjuhe kanë folur ata bujqër të stërlashtë para dhe pas tyre.Duke parë figurën e gjuhëve, riprodhon dhe një herë lidhjen ndërmjet biologjisë dhe gjuhësisë. Darvini në librin e tij, “Prejardhja e llojeve” pati shprehur në mënyrë të kthjelltë se, në qoftë se dihet pema biologjike e prejardhjes së grupeve njerëzore, mund të nxirrej pema përkatëse njerëzore. Një përpjekje e tillë nuk u bë deri në vitin 1988, kur prof. Luigji Luka dhe shkencëtarë të tjerë vërtetuan lidhjen ndërmjet geneve, popujve dhe gjuhëve, vetëm pasi ata ndërlidhën të dhënat botërore të grumbulluara në gjenetikë, arkologji dhe gjuhësi. Mozaiku gjenetiko-gjuhësor i zbuluar shpreh qartë shkëmbimet dhe pasojat e zgjerimeve të shumta që kanë ndodhur në historinë njerëzore. (1).

Arbër vjen nga fjalët: “ar – bërës – arbëresh”, nga zanafilla e dhjetëmijë vjetëve më parë. Sipas prof. Pengut. E argumetojmë vjetërsinë e stërgjyshit tonë pallazg si më poshtë:

Mbrapa se kohët parahistorike, para se poetët e Homerit të këndonin për perënditë e tyre dhe heronjtë e përrallave , përpara se të shkruhet gjuha greke, rronte një popull i quajtur PELLAZG. Herodoti (484-425 p.e.s) iu vesh pellazgëve historinë, e cila këta i përmend shumë më parë se qytetërimi i grekëve. Fred Williams.

Nga Robert Tempëll: “Grekët dhe hebrenjtë janë shumë të vonshëm në historinë e lashtë, sa që mund të themi se bëhet fjalë për mijëra vite distancë përpara se vëtë emrat Greqi dhe Hebre të vinin në jetë”.

Raca shqiptare nuk ka nxjerrë vetëm burra të pushkës, por edhe njerëz të mendjes e të shpirtit, filozofë, ligjvënës, burra shteti, shkencëtare, letrarë, dijetarë poetë e artistë të mëdhenj. Numri i njerëzve të dëgjuar, që njihen si shqiptarë, duhet ti shtohet një numër tjetër shumë më i madh të panjohurish, që janë mbajtur si pjellë e ndonjë populli tjetër dhe qe nuk ua dimë emrat. (2).

Fara shqiptare nuk është delikate, që goditet lehtë dhe mund të rrezikojë të zhduket, përkundrazi, është e fuqishme, e ashpër, luftarake, që nuk mund t’i nënshtrohet të tjerëve. Ajo i jep rëndësi kombit dhe ekzistenca e saj e mposht

kohën. Ajo mbizotëron aty, ku popujt e tjerë dështojnë. (3).

Nga Kristo Floqi “LEKA” (viti 1937), lexojmë: “Sa pёr shqipen, kemi gojёdhana tё mbetuna qё prej kohrave prrallore tё mitologjisё. Qё si kallzohet nё Toskёri, ( marrim nga dorёshkrimet e Bardhulit): “Kur mbretёronte Kroni (Saturno), gjyshi i perёndive nё Kronjё tё Delvinёs, nga frika e fёmijёs qё tё mos i rrёmbenin fronin i pёrpinte porsa lindnin. Kёshtu e shoqia e tij, Perёndesha dhea, ose gjea…e fshehu djalin e saj Zeusin, ose Hyjninё, nё Palavlinë e Kronit, i dha tё pёrpijё njё gur tё mbshtjellё me shpёrgonj. Pas pak kohe, ua dha djalin e saj shqiponjave nё Finik, t’a shpinin nё Krit, (Krete) nё shpellё tё Kuritёve qё tё mos e shihte Kroni. Kёto shpezë e morën dhe ua dorёzuan Kuritёve dhe ata e rrinin pranё shpellёs qё t’a ruanin. Zeusi kur u rrit, mori shqipet e tij dhe ardhi nё Shqipёri, ku luftoi Titanёt dhe Gjigandёt e Akrokeranёvet, të ciët nё kёtё kohё mbanin shigjetat e arta dhe i ndihmuan Zotit qё tё shtjerё nga Froni, Kronin. Pasi u mund ky, Zeusi i hodhi gjigandёt pёrtej Vlorёs dhe vendi i tyre u quajte Gjigandja ose Gegёria. Titanasit dhe Kronin i hodhi nё fund tё malit të Tartarit, pranё Dukatit dhe nёpёr vendet e tyre vuri arbёrit. Pёr kёtё, mё i madhi artist i lashtёsisё Fidia, qё ka bёrё Shtatin e Zeusit, i ka vёnё Fronin e tij mbi krahёrt e shqipes e cila mbante nёpёr thonj shigjetat e rrufesё. (4). Kristo Floqi pёrmend fjalёt “shqipen” dhe “e shqipes”, nё kёtё dotrёshkrim, nё rasёn gjindore dhe kallzore. Dhe “ar-bёrёs-arbёrsh”. A nuk janё kёto fjalё të lashta qё vinё nga mijё vjeçarёt? Pra, ju z. Mici duhet tё kёrkoni prejardhjen e emrit Shqiptar!

Nё fillim tё periudhёs kristjane (Straboni nё shek I p.k., pastaj Taciti rreth viteve 55 – 120 pas krishtit, Klaud Ptoleme, rreth viteve 100-120 pas krishtit, gjёnden midis pёrhapёsve tё tjerё, Albanoi), që tё huajt, ndёr tё cilёt grekёt dhe romakёt, do ti quajnё ilire, (tё paktёn ata qё nё strehёt e tyre malore u kishin mbijetuar pushtimeve tё ndryshme) aryanos, arvanitis, albanoi, albani, arnaut, arbёr, arben, arban, alban, albanis dhe tё tjera variante. Albanoi-et, tё pёrmendur nga kёta shkrimtare antike, zёnё njё rajon qё gjёndet sot midis Durrёsit dhe Dibrёs, zona e Krujёs, sipas kёtyre autorёve, ndёr tё cilёt Ptolemeu ishte Albanopulis (sot Zgёrdheshi). Duhet saktёsuar se shqiptarёt nuk e kanё pёrdorur kёtё emёr pёr tё emёrtuar etninё e tyre: midis tyre ata e quajnё veten shqiptarë, domethёnё bij ose fёmijё tё shqiponjёs. Nё lidhje me kёtё shёnojmё se ushtarёt e Pirros (shek. III p. K. e quanin mbretin e tyre “Shqiponja” dhe njё ditё vetё mbreti ia ktheu se ata ishin “fёmijёt” e saj. Ekziston gjithashtu njё tjetёr interpretim i kёsaj etnonimie: Shqiponja ishte njё nga simbolet e Zeusit, perёndia pellazge, e mirёfilltё (cf. Homeri, Iliada, XVI, 234). Shqiptarёt do tё kenё qёnё pra “bij tё Zeusit”, pra “bijt tё Shqiponjёs”. Nga ana tjetёr, perёndia e tyre e quajtur Zot, tё kujton emrin hyjnor tё Zuesit. Megjithatё fjala shqip, pёrpara se te bёhej etnonimia (shqiptar) gjithmonё ka emёrtuar “gjuhёn shqipe” (gjuhё shqipe = gjuhё e pastёr, e qartё). (5).

Zeusi kishte si emblema shqiponjёn, skeptrin dhe vetёtimёn. Flamuri shqiptar paraqet nё nje sfond tё kuq njё shqiponjё dy krenore (njё kokё pёr Gegёt e Veriut dhe tjetrёn pёr Toskёt e Jugut: dy elementё kryesore pёrbёrёs tё etnisё shqiptare. (5).

Shqiptar do tё thotё bij shqiponje. Pse? Nё mitologjine pellazge, e cila sot quhet greke dhe kjo s’dihet se si, kur ajo ёshtё fillim e mbarim njё hymn i historisё mё tё vjetёr pellazgo – ilire, ku thuhet: Zoti lindi pёrpara shqiponjёn dhe pastaj Dardanin . Shqiponja ishte ndёrlidhsja midis Zotit dhe njeriut, nё kёtё rast Dardanit. Zeusi kishte gjithmonё pranё vetes shqiponjёn. Simboli i shqiponjёs ёshtё njё simbol tani pellazgo – ilir.

Pirros i pёlqente ta quante veten shqiponjё. Aleksandri i Madh i Maqedonisё kishte simbolin e shqiponjёs. Perandori ilir i Romёs, Kostandini i Madh ishte ai qё e vendosi simbolin e shqipnjёs nё Romё. Nga Roma ky simbol mbeti nё Bizant dhe u bё simbol i fesё ortodokse. Nё shek. e XV e mori Skёnderbeu si simbol tё shtetit tё tij dhe sot e kanё shqiptarёt. Nuk ёshtё koinçidencё simboli i shqiponjёs tek shqiptarёt me emrin shqiptar, që do tё thotё po shqiponjё nga gjuha shqipe. (6)

…Janё dy fjalё antonime: shqipe = gjuha shqipe dhe shqipe = shqiponjё, shkabё, ypje. Arbёrit ja kanё vёnё emrin e shpendit gjuhёs dhe po nga ky emёr kanё nxjerrё indetitetin e ri “shqiptar” dhe “shqipёri”. Flitet pёr trajtёn ndajfoljore “shqip” e cila zёvёndёson ndajfoljen “arbërisht” dhe nuk themi dotё fjalёn shqip-isht. Koha e ka çimentuar kёtё.

Z. Mici ju tjerrni fjalё nё kёtё kohё shumё tё zymtё, duke dyshuar te emri Shqiptar, pёr interesa të politikёs heleniste.

Unё nuk jam specialist pёr gjuhёn, por komenti i Prof. Dr. Vedat Shehut ёshtё i shkёlqyer me analizen qё i bёn, kёtё mendim e japin edhe tё tjerё kёtu nё Çikago.

Nё artikullin e botuar tё Z. Aristotel Micit, pashё se ai nuk njihte materialet e Konferencёs “Qendra Studimore Pellazgjike”, qё u mbajtё nё prill dhe tetor tё vitit 2011 nё Tiranё. Do tё ishte mё mirё tё zbardhej mё tepër aktualiteti i sotёm nё Shqipёri, nga i cili rrezikohet mё shumё indetiteti i kombit shqiptar se sa t’i vёrsulesh antikitetit dhe mesjetёs pёr tё gjetur origjinёn e emrit shqiptar, qё ёshtё çimentuar me simbolin e ZEUSIT Shqiponjё. Megjithatё vlen pёr t’u arkivuar pёr monografinë e “Shqiponjёs” Pohimi i Homerit: ZEUSI ishte “princ, dodonas dhe pellazg”, (Iliada XVI, 324). Mirepo Dodona, Kryeqyteti shpirtёror i pellazgçve, bёn pjesё nё Thesproti (Çamёri) vendi nё kohёn e lashtё quhej “Pellazgji”. Pastaj kur studion te poemat dhe analizon emrat hyjnorё kryesorё si dhe toponimet e pёrmendura, pas 2800 vjet pas Homerit, kёta emra dhe toponime janё mёse pellazge, meqёnёse mund t’i interpretojmё falё gjuhёs sё sotme shqipe dhe jo asaj greke. (7)

Luftёtarёt e Pirros e quanin atё “Shqiponjё”. Si rrjedhojё ata do tё bёhen “fёmijët e Shqiponjёs”. Qysh nga kjo epoke shqiptarёt vazhdojnё (shqiptari, me disa shkëputje tё shkurtёra, ёshtё quajtur Albanaoim, Arbanite, Arvanos, Arvene, Arbёn, Arber, Arnaut”) , tё quhen “bijtё e shqipes”, d.m.th. nё gjuhёn e tyre “Shqiptarё”! Sot janё tё huajt qё i quan ata Albanais, Albanian, Albani, Albanese…! (7).

Shqiptarёt kanё jetuar nё njё vend horizontesh tё dhёmbёzuar, majash tё larta, shkёmbenj tё thikёt, rrafshnaltash, tё rahura me erëra grykash plot me borё. Ata nuk e quajtёn atё “Albania” por “Shqipёria”, “Toka e Shqiponjёs”. Ata nuk e quajtёn veten “Albanians”, por shqiptarё, ose “Bij tё Shqiponjёs”. Kёshtu, ata u i dentifikuan me mё fisnikun prej shpendёve, qё fluturon mё lartё, qё çiftohet pёrpjetё dhe qё e bёn çerdhen ndёr maja mbi dy mijё metra lartësi.

Shqiptarёt rrjedhin drejtperdrejt nga Ilirё dhe vetё kёta, Ilirёt, janё trashёgimtarё tё pellazgёve, tё cilёt Herodoti (VIII, 44) nё shekullin e V p. k., i cilёson autoktonё dhe pohon se gjёndeshin pёrpara grekёve nё gadishullin e Ballkanit dhe nё Egje (1, 171, 173 – V, 26 – VII, 95). Ai me autorё tё tjerё antikё pohon gjithashtu se pellazgёt janё zanafilla e themelimit tё Athinёs, pёr tё cilёn ndёrtuan Akropolin mё i njohuri i botёs, nuk e ndёrtuan grekёt por kёta pellazgё aty para vitit 2000 p. k., bashkё me murrin rrethues “pelazgikon” pohon Tuqididi. (8). Homeri nё Iliade (XVI, 234) a nuk thotё se ZEUSI ёshtё ”Pellazg dhe Dodonas” (Dodona nё Thesproti (Çamёri), ishte i pari vend i shёnjtё parahelen kushtuar ZEUSIT)? (9).

Çuditёrisht, ky diagram tregon se ndёr 47 gjuhё moderne me bazё indoevropiane, vetёm dy prej tyre, shqipja dhe armenishtja, kanё njё prejardhje tё drejtpёrdrejt nga indoeuropianishtja, pa asnjё prind tё ndёrmjetёm gjuhёsor… Mirёpo duket i pakundёrshtueshёm fakti qё shqipja ёshtё njё nga gjuhёt mё tё vjetёra indoeuropiane dhe shqiptarёt janё ndёr popujt mё tё vjetёr indoeuropianë.(10).

Pёr hir tё fitoreve tё Pirros sё Epirit kundёr ekspansionit romak, shumё popuj tё qyteteve tё Italisё, Sicilisё e adaptuan shqiponjёn dodonase si emblemё të qёndresës luftarake dhe e përdorën nё monedhat e veta gjatё luftrave, e mё pas gjatё kryengritjeve tё tyre (shek. tё III – II p.e.s.) kundёr lakmisё grabitqare tё ulkonjёs kapitoliane. (11).

Kёsaj shqiponjё, Bregu i Detit dhe Mesapliku, mot e jetё kaonet tё papёrkulur, i kёndojnё edhe sot plot lektisje:

“Shkab’ e madhe kasaba, / me dy krahё tё mёdha, / shkab’ e madhe me dy kokё, / mbret i zogjёve nё tokё, / shkabe e madhe nё male, nuk u dhe dhe e nuk u fale…” Himare (Pilika f. 79).

Kёngё tё thinjura çame pёr Pirron: “Pirro – Burri nё Ledhezё leu (çamёri). / Pirro – Burri jetim na kish mbetur ? dhe i varfёr nё pikё tё hallit: / s’ish lipsjar, po ku kish mё tё tepёr, / s’ja pёrtonte tё mirr me pёrdhunё / ndonjё kaciq, apo ndonjё ziur, / dhe me shokёt aj e piq nё hell. / Pirro – Bur njё ditё ish i vetёm. / Pirro – Burri çish bё atё ditё? / Ai nё pill, nё malin e Bozhurit, / njё kaciq e kish vёnё nё hell, / dhe mёlshitё tё gjalla ja haj. / Pirro – burrit njё ulk ju afrua / dhe ju huadh me kaciq t’e haj. / Pirro – Burri kaciqnё e la nё hell, / ulkut kamёn ja nxorri pёrpara, / dorё e kamё nё golё ja hosi, / Ulku Pirros nё grykё ju huadh. / Po jetimit nё pikё tё hallit / shpejt di ipje nё ndihmё i vёnё. / Ja nxuarr sitё ulkut tё tёrbuar, / -Ja nxuarr sitё e ja kllapurisnё / dhe e pllaksёn si shirkun mbё dhe; / si shirku bё dhe ulku ra plasur. / Pirro – Burri ipjet si di motra, i pёrgushi me di lot nё si. / Pranё tire kaciqin e poqi. / Ipjet hanё nё mishin e ulkut, / Pirro – Burri nё mish tё kaciqit. (ipje=shqipe) (Pilika, f. 38)

Shqipja ruan ende diftongje tё dryshme rreth 40, ndёrkohё qё gjuha greke ka jo mё shumё se 9, sanskrishtja 2 , latinishtja 1. Gjuha shqipe ka rreth 750 “fjalё rrёnjё” njёrokёshe. (E. Kocaqi thotё pёr 850 fjalё rrokore), Kёto diftongje dhe njёrrokёshet e tyre janё rezultati i njё fenomeni tё vjetёr gjuhёsor, qё ka filluar bashke me belbёzimet e para qysh nё zanafillё.

Ёshtё fakt historik i njohur qё kisha e krishtere e shkretoi Orakullin e Dodonёs, nё vitin 551 pas krishtit, duke ia luftuar me tёrbim simbolet pagane, posaçёrisht shqiponjёn. Megjithatё, ky simbol stёrgjyshёror, ka qёnё aq fort i ngulitur nё ndёrgjegjen e vegjёlisё shqiptare, sa, padashur t’ia dijё pёr mallkimet dhe dёnimet ekstreme tё patrikёve dhe peshkopёve. (Pilika f.75).

Ka studiues qё thonё: megjithёse shqiponja ёshtё simbol nuk ka qёnё “TOTEM”, kur shqiponja ka shpёtuar jetёn e Zeusit si e pamё mё lartё dhe kur kjo i shpёtoi jetёn Pirros. A nuk ёshtё bindёse pёr tё qёnё njё etnonim shqipёtar?

Le tё shohim historianёt me studimet e tyre si i kanё emёruar ata pёrpjekjet e shqiptareve pёr liri dhe pavarёsi… Ne vitin 1355 caktohet despot i Epirit , bizantinasi, Nikifor i II-tё. Mbasi pushtoi krahinat e Etolisё dhe tё Thesalisё, nё saje tё ushtrisё sё madhe tё pёrbёre nga forcat bizantine, greke dhe mercenarё turq, ai donte tё rizaptonte edhe çifliqet e zotёruara nga shqiptarёt dhe tua jepte çifligarёve bizantine. Tre vjet mё vonё, nё verёn e vitit 1358 nё vendin e quajtur Aspropotam (Akelos) u bё beteja e “shqiptarëve” dhe Nikoforit tё II-tё, Engjellit, e cila pёrfundojё me shpartallimin e plotё tё forcave bizantine, ku gjeti vdekjen edhe vetё Nikofori i II-te. Sipas nje proverbi freng: “Udheheqёsi i vrarё, beteja e pёrfunduar”.

Fan Noli “shkruan: “mё 1379, pikёrisht kur kryezoti gegё, Gjergj Ballsha, ndihmonte boshnjakёt nё Banat , Kryezoti çam Gjin Bua Shpata, shkatёrroi pёrpara Nartёs ushtritё e bashkuara tё sёrbёve, grekёve,napolitanёve edhe bizantinёve, duke siguruar Despotatin e tij deri sa vdiq nё vitin 1400. Mёnyra se si u fitua beteja e Nartёs, ёshtё pёr tё theksuar, se kjo mёnyrё u pёrsёrit disa herё prej Skёnderbeut nё rrethimin e Krujёs. Gjin Bua Shpata i la ushtritё armike tё rrethojnё kryeqytetin e tij dhe vetё qёndroi jashtё. Pasi u lodhёn kundёrshtarёt nga rrethimi i gjatё, nga goditjet e pa pritura dhe tё vazhdueshme nga jashtё dhe sulmet e tё rrethuarve nga mbrёnda kёshtjellёs, ai u ra pёrsipёr si rrufe dhe i shpartalloi fare, duke zёnё rob kryekomandantin e tyre tё ekspeditёs anzhuine Huan Heredia”. Beteja tё tjera u pёrsёritёn kundёr “shqiptareve “ nё vitet 1380, 1382, 1384, 1385. Nё betejёn e vitit 1396 dhe 1399, Despoti Izoul Buadelmonti krijoi njё kualicion me forca turke tё komanduar nga dy komandantё tё zotё turq, si Timurdashi dhe Melkushin, nga serbi Jan Uroshi dhe napolitani Karl Doko, tё cilёt erdhёn nё ndihmё tё Despotatit tё Janinёs. “Shqiptaret “ tё udhёhequr nga strategu Gjin Bua Shpata i shpartalloi nё pozicionet “Drisko” nё vitin 1396. Pas tre vjetёve e pёrseritёn prapё mё 9 prill tё vitit 1399. Beteja u zhvillua nё fshatin Mesopotam afёr Delvinёs. ”Shqiptaret “ u hodhёn nё sulm me trimёri duke zёnё rob despotin Robert Izoulin me arhonёt e tij. Me 29 tetor 1399 vdes Gjin Bua Shpata. “Burrё i fuqishёm, i admirueshёm e lavdi e “Arberise” . Vendin e tij e zuri i vёllai, Zguro Shpata i cili e mbajti deri nё vitin 1418.

Fan Noli shkruan: “Kur u pёrmbysёn Ballshajt dhe Shpatajt, tё tjerё kapedanё “shqiptarё” zunё vendin e tyre, kapёn flamurin e lirisё qe u ra nga dora dhe u arritёn t’u bёnin ballё sulmeve turke”. (12).

Ardhja e Skёnderbeut nё krye tё shtetit tё ri shqiptar, pati njё jehonё tё madhe dhe u vlerёsua shumё nga Vatikani dhe fuqitё e mёdha europiane tё kohёs. Me bёmat e Skёnderbeut, pas atyre tё Akilit, Aleksandrit tё madh, tё Pirros dhe tё Gjin Bua Spatёs (bashkatdhetarёt e tij pellazgё) u shkrua njёra nga epopetё mё tё bukura tё historisё hapёsirёs shqiptare. Fama e kёtij princi arriti edhe nё Francё, ku, pёr nder tё tij janё shkruar duzina dramash. Zhak de Lavarde shkroi njё biografi tё shkёlqyer, (histori e Gjergj Kastriotit, i quajtur Skёnderbeu, mbret i Shqipёrisё, 1576), e cila frymёzoi Ronsardin tё kompozonte sonatёn e mё poshtёme (nё frёngjishten e vjetёr):

E piri nuk ka vetem kuaj te mire. / Per te rrembyer çmimet e garave Olimpike. / Por ka luftetarё tё njё gjaku tё lashtё. / qё mburren se është ai i Akilit trim. (Aref “Shqiperia”, f. 123)

QЁNDRIMI OSMAN NDAJ KRISHTЁRIMIT

…Pas mundjes sё kalifit tё fundit Abasid, nё Kajro me 1517 nga sulltan Selimi i I-re. u shkri Kalifati Arab nёn Sulltanatin turk. Pushtimi turk me 1453 ishte nё dobi te Patriakanёs greke.

G. Finlay thote: “Vetёm ardhja e turqёve e shpёtoi Greqinё qe do tё bёhej truall shqiptar” (13).

Sulltan Mehmeti II-te, shfrytёzoi urrejtjen midis Papёs e Patrikut dhe krijoi Kishёn ortodokse tё lindjes, njё shtet brёnda shtetit, me njё dekret qё i njihte pasuesit e tij, si krerё shpirtёrorё tё tё gjitha bashkёsive ortodokse. Fanarjotёt shpallёn: gjuhёn greke tё plotёfuqishme, alfabeti grek, shkollat greke, kishat greke u bёnё tipar mbizotёrues tё jetёs sё popujve tё krishterё. Patriakana ishte mё e keqe se tirania politike e turqёve. Ata qё guxonin tё ngrinin krye, braktiseshin, mallkoheshin, shkishёroheshin dhe paditeshin tek autoritetet turke. Autoritetet turke bashkёpunonin haptazi me peshkopёt grekё pёr shtypjen e shpirtit kombёtar tё shqiptarёve tё krishterё. (14).

“Islamizmi tek shqiptarёt nuk ishte religjoz por i llojit juridik dhe ekonomik. Thotё Prof. George Stadtmuller.Ndёrsa autorёt, si Gordinjano, I. Irvin, R. Fallasёi, Ё. S. Davis etj. thonё: “Shqiptaret u kthyen nё myslimanё qё tё mos thitheshin prej popujve kufitarë sllavё dhe grekё… Islamizmi i shqiptarёve ka qёnё njё pritё kundёr presionit sllavё e grekё. Po si do tё ishte harta e sotme politike nё Ballkan, nёse shqiptarёt do tё vazhdonin tё luteshin nё kishat sёrbe tё Savёs e nё kishat greke nё gjuhёn e kёtyre kombeve?! A do te ishin asimiluar ata”. (I.Irvin & R. Fallasёi, “Fati i islamit Ballkanik”, 1984). (15).

Ne do tё ishim Shqipёri e madhe, por nuk do tё ishim shqiptarё. Kurse Barleti shkruan: “Shqiptari ёshtё mё shumё luftёtar se sa fetar”.

Dihet se gjuha shqipja ёshtё shkruar pёrpara sundimit turk . Fishta na thotё pёr librin e parё: “ Gjetur nё Vatikan,” se ai ёshtё botimi mё i vjetёr i njohur i deri tani i gjuhёs shqipe. I tёri ёshtё nё pergame dhe ka 208 faqe, i shkruar me shkronja latine… ka tre kapituj, mbi teollogjinё, filozofinё dhe historinё. Kjo tregon qё ka pasur shkrues, botues dhe lexues tё shkolluar tё shqipes nё vitin 1010. (16).

Murgu francez i quajtur Brokardus, pohon si provё nё vitin 1332: “Shqiptarёt, me gjithёse kanё njё gjuhё krejt ndryshe nga ajo e Latinёve dhe e Keltёve, nё librat e tyre pёrdorin gёrmat latine’.(Aref, “Shqiperia”, f.184).

Kisha greke ka asgjësuar, duke e djegur arkivin e suljotёve Boçarenj nё vitin 1832. Nё shtёpin e Not Gj. Boçarit nё Amfisё, ruanin shumё libra tё gjuhёs shqipe dhe akte e dokumenta me shumё vlerё . (Leondis Leondiu). (17)

“Ekzistonin dokumenta tё çmuara nё manastirin e Shёn Naumit, tё shekullit 12, por ato u shkatёrruan me urdhёr tё patrikut grek nё vitin 1850. Murgu Serafin, autor i kёtij fakti vandalizmi, i thoshte mё 1856 peshkopit Popov dhe tre shokёve tё tij, patriku mё urdhёroj tre herё dhe sё fundi mё kёcёnoj. Vetёm atёhere bёra njё pirg para manastirit dhe i vura flakёn. Por sa keq mёvinte.(18).

Flamuri i Skёnderbeut i pёrcjellё deri nё ditet tona. Mbi tё gjitha nё kёtё fjalim historik Koliqi na zbulon njё tё vёrtetё pёr flamurin tonё kombёtar. Ai shkruan: “Don Juan Aldro Kastrioti, kur e takova pёr tё parёn herё, elegant, mustaqe ngjyre hiri, “a la mode gaoloise”, i sjellshёm, i dashur, zotni me tё gjithё kuptimin e fjalёs…mbajsha letёr kёmbim prej vitit 1900, nёpёrmjet Faik Konicёs… Nё njё mbrёmje, mё 1910, presidenti i thronit tё Skёnderbeut e ftoi Eqerem Beun nё njё dakrkё ku u gjёndёn pranё mё se 30 vetё tё aristokracisё ndёrkombёtare. Kah fundi i darkёs njё shёrbёtor i solli njё kuti tё kuqe e tё artё tё Don Aladros dhe e mbajti para kёtij me tё dija duart. Alandroja u ngrit nё kёmbё i emocionuar, hapi kapakun e kutisё dhe nxori prej saj njё flamur tё kuq me shkabё tё zezё krahёhapur. Foli fjalё tё zjarrta dhe tё prekshme, me njё tingull trishtimi si me e ndie zёmra se do tё valojё lirshёm nё tokёn shqiptare. Pohoi para tё ftuarve besimin e vet mbi ardhmёrinё fatbardhe tё atdheut tё kastriotёve. Nё fund, flamurin ja dorёzoi Eqerem Beut duke i thёnё: “Unё jam plak e druej se nuk do ta shoh dritёn e lume tё lirisë shqiptare. Ju jeni i ri, mirrje sillnije n’atdhe! Premtoftё Perёndija qё shpejt tё shtjellohet nё qiella tё lira tё shqipnisё”… I a lypen Eqerem Beut e ai flamur i Aladro Kastriotit u valvit si simbol lirie mbas 500 vjetёve nё Vlorё, ditёn e 28 nёndorit 1912 nga Ismail Qemali. (19)

Z. Aristotel Mici, unё u drejtohem me kёtё artikull, pёr rreth shkrimit tuaj “Prejardhjae emrit Shqiptar”. Ju citoni: “Vetiu na lindin pyetja: Si doli kjo fjalë? Dhe pse nё kёtё prag kohor? Mendojmё se kjo çёshtje shpjegohet natyrshёm, po qe se ndërrimin e emertimit tё gjuhёs amtare e lidhim me momentin pёrkatёs në histori”. Momentin pёrkatёs historik qё thoni ju, nuk lidhet me batanijen e “njёmijё e njё netёve” ,qё tё rish mbi tё nё qiell dhe tё bisedosh me ёngjejt dhe zogjtë. Henrih Heine ka shkruar: Den Himmel uberlassen Wir, / Den Engeln und den Spatzen”. Qiellin ua lёmё ne ёngjёjve dhe zogjve. Dhe shikojmё momentin historik tё atdheut nga Prof. Dr. Eshref Ymeri: “Akademija e shkencave ka heshtur nё mёnyrё tё shёmtuar para aksioneve tё kreut tё shovenizmit grekokaragjoz nё Shqipёri Anastas Janullatos, pёr zhvarrimet e Kosinёs, pёr mbjelljen e territorit tё Shqipёrisё sё Jugut me vorreza, manastire dhe memoriale nё nderim tё ushtarёve agresorё grekё, pёr shpёrthimin e urrejtjes antishqiptare nga ana e mercenarit dhe tradhёtarit me damkё Vasil Bollano dhe lakeut tё Athinёs Vangjel Dule.” (20).

Prof. Dr. Vedat Shehu shkruan: “Janullatosi ёshtё ngarkuar posaçёrisht qё myslimanet shqiptarё tё quhen turq, qё tё lehtёsohet realizimi pёr t’i kthyer zonat myslimane tё Shqipёrisё sё Jugut si çamёrinё. Prandaj cilindo mysliman Shqiptar qё thotё se ёshtё turk, me dashje apo pa dashje, me pagesё apo me vullnet ёshte agjent qё mbёshtet Janullatosin. (21)

Z. Aristotel, ju kёrkoni emrin Shqiptarё, ndёsa Janullatosi kёrkon ta pёrbysё si komb. Ky prift s’ka turp, kur thotё: Jam kryepeshkop grek, kam kishёn autoqefale greke, kam besimtarёt grek nё Shqipёri. Historiani grek deklaron: Fitorja mё tё madhe nё shekullin e kaluar, ёshtё hedhja nё dorё e Kishёs Ortodokse Autoqefale Shqiptare, Ju z. Aristotel jeni pasiv dhe shurdhmemec, që tjerni lesh pёr dobi tё grekut. Nё artikullin tuaj renditeshin 20 referenca, por nuk figuron asnje referencë nga historianёt dhe gjuhёtarёt tonё, si Prof. Dr Mathieu Aref, Prof Dr. Dhimiter Pilika, Pro. Dr. Edwin Jacques, Prof. Dr Eshref Ymeri, prof. Dr. Sami Repishti. Prof. Pullumb Xhufi. Pse? Se keta i kane vёnё kufin grekut te Gjiri i Prevezёs. Me siguri qё Çamёria vjen pas Kosovës.

Referenca:

1. Prof. Peng dhe Luigj Lluka, Gazeta “Illyria”, 24-5-2005, f. 35.

2. Fahi Xharra, “Raca Shqiptare” internet 2-7-2013.

3. Aristidh Kola, “Arvanitet”, bot. 2002, f. 166.

4. Albert Kotini, “Tre gurёt e zezё nё Preveze”, bot. vol. 2,

5. Mathieu Aref, “Shqiptaret”, bot. 2007, f. 830 dhe f. 86.

6. Eleni Kocaqi, “Shqipja celesi i gjuheve”, bot. 2008, f. 162.

7. Mathieu Aref , “Mikena=Peellazget”, bot. 2008, f. 300 dhe f. 479.

8. Edwin Jacques, “Shqiptaret”, bot. 1995, f. 67.

9. M. Aref, “Shqiptaret”, bot. 2007, f. 109

10. Edwin Jacques, “Shqiptaret”, bot. 1995, f. 48.

11. Dhimiter Pilika, “Pellazget” bot. 2005, f. 72, 79, 38, 75.

12. Fan Noli, “Historia e Skenderbeut”, bot. 1949, f. 6-22.

13. G. Finlay, “The histori of greece” london, 1851, f. 349.

14. E. Jacques, “Shqiptaret”, bot 1995, f. 232.

15. Sh. Delvina, “Epirrin”, bot. 1999, f. 304

16. At Fishta, Gazeta “ Illyria”, Dy caqet e gjuhes”, 15-11-2004, f. 24.

17. Aristidh Kola, “Arvanitet”, bot. 2002, f. 258.

18. Zhan Klod Faveirial, “Historia e Shqiperise”, bot. 2004, f. 334.

19. Albert Kotini, “Tre guret e zes ne Preveze”, bot 2000, vol. 1, f.275.

20. Prof. Dr. Eshref Ymeri, “Tradita antikombetare”, internet, 6-4-2012

21. Prof. Dr. Vedat Shehu, internet, “Janullatosi…”, 12-8-2012.

RASIM BEBO – Addison Cikago korrik 2013