Kulture – Page 436 – Dielli

Dalan Luzaj feston ditëlindjen në kasollen e Internimit

August 6, 2013 by dgreca

Nga Novruz Shehu/

Tiranë-Megjithse me dy operime në zemër, në moshën 69 vjec, poeti Dalan Luzaj, , kryetari i shkrimtarëve shqiptaro- amerikanë, këto ditë ndjeu të domosdoshme të kapërcejë Atllantikun, që nga Cikago Illionis dhe mbrriti këto ditë në Shqipëri, të festojë në 3 gusht ditëlindjen në kasollen e Interrnimit, në Sherishte Vlorës, së bashku me bashkëshorten etij, Burbuqen.
Të dy nuk i kishin njohur baballarët, mbasi të dyve u ishin larguar në Amerikë të përndjekur nga komunistët, të dy ishin shoqëruar kudo me zellin e vigjilencës ndaj “armikut”, të dy u fejuan në kushtet e kësaj “barazie”paradoksale, u martuan, lindën katër fëmijë dhe për 23 vite kaluan interrnimin në një Kasolle me kashtë në fshatin e Sherishtës, kasolle që do të mbetet në kujtesën e tyre për tërë jetën.
E kisha takuar në qershor të vitit 2010, në hotel Tirana, ku kish shoqëruar poetin anglo-amerikan Frederik Turnerin së bashk me studjuesin Gjek Marinaj, në takim me shkrimtarë e artistë të Shqipërisë.
Në 27 korrik , të këtij viti , ndërsa pija kafe, në një nga mijëra karriget e vendosura në tortuaret e Tiranës, më qëndroi pranë një burrë simpatik, që rrezatonte mirësi, paqe e fisnikëri të dukëshme.
”Më falni, a njihemi, bashkë ?!…” më pyeti.I thashë se duhej të njiheshim patjetër…”Jam Dalan Luzaj…”, pohoi dhe ky emër më kujtoi fjalët e dhëna në një intervistë për” Illyria”, zonjës Kozeta Zylo: “Asnjëherë në jetë s’e kam ngatërruar Atdheun me Partitë… Ai ngeli një dhimbje mbi dhimbjet, që përcjell çuditë e bijve …”
Më dhuroi librin e tij Kasollja e Interrnimit, botuar mbas katër vëllimeve poetike.Pyetjes se c’përfaqësontë Kasollja, ju përgjigj se fëmijërinë e kaloi në Ujin e Ftohtë të Vlorës, ku kreu dhe shkollën fillore. Në vitet 1962-1963 mbaroi shkollën e mesme Pedagogjike “Jani Minga” në Vlorë.

Punoi pak vite si mësues në fshatrat e Tepelenës, por u kujtuan se ai ish biri i Profesor Isuf Luzit, një nga personalitetet më të shquar të nacionalizmit në Shqipëri, bashkthemelues I Partisë Social-Demokrate me Musine Kokalarin e Kastriot Mucon, ..
Prof Isufi edhe pse ishte për një kohë shok në Paris me Enver Hoxhën , dhe më vonë mësonjësa në të njejtin Lice, në Korçë , si dhe me vajtje ardhje familjare, u vendos në shinjestrën e pushkatimit, të cilit i shpëtoi me largim të menjëhershëm nga Atdheu në tetor të vitit 1944, duke lënë mbrapa gruan dhe pesë fëmijë, të cilët u përndoqën e u mbajtën nën ankthin e ferrit e kërkëllimave të zinxhirave për në cdo natë në ëndërr.
Pikërisht kjo kasolle në Sherishtë, e mbuluar me llamarina, që pikonin në dimër, me mure kashte e balte që sa s’binin jo pak herë nga stuhitë, me ujin që shkonte jo pak herë në mes të krevatëve të sajuar, nuk mund të harrohej dhe do të vendosej në kujtesën e Dalanit, motrave e vëllezërve e nipave e mbesave, për të kryer peligrinazh në atë vend …Ajo kasolle është prishur, por vendi është dhe Dalani ka porositur një pllakë për ta vendosur me diciturën:”Miq bij e bashkëatdhetarë të cdo shtrese ohore…, këtu qëndruam për 23 vite, të interrnuar pa asnjë faj …Të most ë harrojmë kurrë, të most ë përsëritet kurrë…”
Në vitin 1990, Dalani niset në Ambasadën amerikane , ku punonjëses Gabriela I pohon se kish 45 vite pa e takuar babanë dhe e kish në Amerikë…Gabriela ‘smund të fliste…Nuk dihet se cllahtarë e dramë ndjeu në ato moment …Vetëm shkroi në një letër “Thuaj babait ti shkruaj ambasadës amerikane se është I sëmurë…”Eh, Gabriela vendosi të kërkojë të gënjehet , qoftë të ndëshkohet, por vetëm të zhdukte nga faqje e dheut dramen e këtij djali që ….
Në këtë moment, pikërisht unë nuk mund të shkruaj…E kam të pamundur ta përshkruaj, I përfshirë nga një ndjesi që s’mund ta duroj , po përsëris fjalë për fjalë, ( duke i kërkuar ndjesë që si kam marrë leje) ato që Dalani ka shkruar më 2010:
“Dola nga zyra dhe renda në postë, i spjegova babait ç’më tha Gabriela.
-Po bir m’u pergjigj babai, tani ma lërë mua në dorë.
Ai kishte biseduar me ambasadorin italian dhe ne na ngeli përgatitja për nisje.
Në një telefonatë të shkurtër e pyeta:
-Po mirë që do nisem, por unë s’të njoh?
-Njeriu që do shikosh veshur me të bardha te porti në Trieste, është yt atë.
Nisja u bë një ditë gushti 1990 me një traget modern PALLUMBJA. O Zot sa e gjatë ishte rruga nga porti, hyrja gjer te trageti!… Emocione dhe frika e kthimit, apo më keq ndonjë arrestim na shoqëroi tërë udhëtimin. Kjo luftë nervore, motivesh shoqërohej me një lëvizje të vazhdushme timen, pa parë dhe ndierë që gjjthë trupi ishte ujë, djersën e ndjeja gjer në këpucë, dhe më bëhej sikur të isha në Sherishte me çizmet e prera me ujin brenda…Isha ndarë, trupi ne traget, ndërsa mendja e shthurur s’gjente vend ku të rrinte. Më solli në vete tronditja e tragetit që lëvizi, ende s’më besohej…

Trageti dolli në ujërat neutrale dhe unë fillova të thoshja BABA, bëja prova si e thoshja, si e shqiptoja, kjo ishte nje fjalë e një fjalori të panjohur për mua, a do ta thoshja duke i dhënë edhe ndjenjën, se fjalet mëmë edhe baba kanë brenda ëmbëlsinë dhe dashurinë, detyrën dhe përgjegjsinë që na mungonin, ndaj dhe s’i ndërtoja saktë.
S’më flihej, përkrah kisha bregdetin “Dalmat” dhe sipër një hënë e plotë që udhëtoi me ne gjer sa ra mugëtira e mëngjesit.
Ngadalë, që për mua ishin largësi mujore, po afrohej Triestja, në të cilën dalloheshin ndërtesat dhe njerëzit. Në një port të thjesht detar dukej një turmë njerëzish.
Ja i thashë zemrës, mes turmës një njeri shtatlartë me të bardha i cili mes tyre binte në sy për i huaj mes të huajve.
Sapo trageti preku tokën, pa u hedhur cimat, kalova në tokë.

Po i afrohesha po kujt?…
Dielli të digjte, im atë s’e priste që të dilja kaq shpejt dhe po bisedonte me dikë në një gjuhë që edhe sot s’e kam marrë vesh, s’e kuptova ngaqë s’e pyta.
Iu afrova, O Zot, më jep forca po lutesha!
I dola përballë!… Dashuri, dhimbje, tronditje, mungesa dhe pikëllimi i nënës, të cilën një vit më parë e lamë nën selvi dhe s’pa një ditë të bardhë, dhe sot mungonte, vuajtjet dhe gjithë shqetësimet e jetës u bën xhëng në grykë dhe s’më lejonin të flisja…
Këto lloj emocionesh janë tepër të rralla qe i kam provuar, por e keqja ime është se s’mund të përciellë as pjesën më të vogël të tyre…
Isha plot me djersë dhe më ndodhi një fenomen i çuditshëm si: “në se ndonjë nga ju e ka provuar në gjumë, mes një ëndrre të frikshme që kërkon ndihmë, kërkon të flasë dhe s’flet dot”…
BABA, s’di se ç’më doli nga shpirti një pjesë e tij apo ai xhëngu që më merrte frymën… Nga sytë e Tij zbritën nje zinxhir lotësh, ne ishim ballë per ballë. Ai ishte truphedhur, më rroku, koka ime ishte në gjoksin e tij. Unë ndjeva aromën e babait pas 45 vjetësh, për ta besuar që ishte im atë ndjeva mbi flokë pikat e strehës së kasolles, ku na internuan, që në vjeshtë pikonte mbi mua.

Isha në në një botë të panjohur, është e madhe bota e prindrit dhe sidomos e atij që na kishte lënë një boshllëk aq të madh? S’di sa ndenjëm se s’isha i përqëndruar, ish kohë, apo endërr e jetuar?… Më largoi dhe me duart e tij në supet e mij më vështroi thellë që hyri gjer në gjak ai vështrim…
-Përse kaq i dobët mor bir?…
Dëgjova bir per herë të parë e cila erdhi dhe u bë si një ombrellë. Unë ndjeja një lloj ngrohtësie që s’e kisha ndjerë, ngrohtësi shpirti jo lëkure.
Më rroku dhe ndjeja një lëkundje sizmike të përqëndruar në ato centrimetra katrore ku shpirtrat tanë komunikonin me një urdhër hyjnor.
Ai që kish humbur luftën dhe familjen i trokiste brenda vetes e kaluara e hidhur dhe
padyshim mbante pohueshëm pjesën e “fajit” që Atij i kish rënduar gjithë jetës.
Hodha sytë në qelqet e Triestes që dërgonin gjithë diellin me një dritë që sikur ishte shpirti i asaj Drite (emri i nënës sime) që vuajti aq shumë dhimbje të cilat s’na u ndanë kurrë…”

– Dalani, ka katër fëmijë.Në Amerikë, në vitin 2000, disa ditë para vdekjes, I ati, prof Isufi u la detyrë të botonin kolanin prej 120 librave të shkruara më dorë e të vendosura në kasafortë të koduar.Deri tani janë botuar 10 libra të professor Isuf, prej poetit dhe studjuesit XhevatBeqaraj …Për fat të keq media ka bërë shumë pak, ose më sakt, intelektualët shqiptarë nuk kanë përqëndruar seriozisht vëmëndjen ndaj kësaj figureje poliedrike:Filozof, poet, shkrimtar, politikanvlerësuar nga presidentët e Amerikës Regan dhe Bush, personalitete nga më të mëdhenjtë në Itali, Francë , Argjentinë etj.

Vepra e prof Isuf Luzaj, me gjithë përkushtimin e pazakontë të Xhevat Beqaraj , nuk është përhapur e propoganduar sa duhet.
Akademia e Shkencave dhe Universitetet shqiptare s’po e vendosin në programe, këtë personalitet të shquar të universiteteve amerikane e më tejë.Shtëpia Botuese Omska, s’ka kryer shpërndarjen dhe reklamimin në nivelin që e mëriton ky burrë i madh i kombit…
Jeta në arrati dhe kulmet e karrierës

Isuf Luzaj (1913-2000) Isuf Luzaj lindi në Kaninë më 21 shkurt 1913 në një familje fetare, i ati ishte hoxha i fshatit.Isuf Luzaj shkollën fillore e kreu në Vlorë me 1926. Gjimnazin e vijoi në Shkodër, ku e kreu më 1933. Në vitin e dytë fitoi bursë nga gjimnazi për të studjuar jashtë vendit, aplikoi për bursë por iu refuzua. Për të shkuar me studime u detyrua ta shesë pjesën e vet të tokës me ullinj.Me 1933 shkoi në Paris.

Pasi ishte regjistruar dhe kreu liceun u regjistrua pranë Universitetit të Sorbonës.N.ga pamundësia ekonomike u detyrua të tërhiqej nga studimet në Francë.Në Shqipëri kthehet me 1936. Pas betimit para mbretit Zog fillon punën në Normalen e Elbasanit si mësues frëngjishteje, drejtor i së cilës ishte Aleksandër Xhuvani. Mandej u transfeua në liceun e Korçës po si mësues frëngjishteje në periudhën 1936-’38, ku asokohe punonte dhe udhëheqësi i ardhshëm i Shqipërsisë Enver Hoxha .

Pas Protestës së Bukës të mbajtur në Korçë më 28 nëntor të vitit 1938, e kalojnë në Institutin Tregtar të Vlorës ku jep letërsi.[Në vitin 1938 botoi përmbledhjen e parë poetike me titull “Rrëfime”. Pasi botoi këtë përmbledhje, e cila nuk arriti as të shpërndahet si duhet, u burgos, dhe si shkas ishte poezia “Neroni”. Pasi u hodh në gjygj , mbas 94 ditëve burg u lirua si i pafajshëm….Me 120 studentë kishte vendosur të luftojë kundër trupave italiane të cilat zbarkoheshin më 7 prill të vitit 1939 bashkë me Hysni Lepenicësn, Skënder Muçon merr pjesë ndër protestat e djalërisë dhe qytetarisë vlonjate me 28 nëntor 1939 me flamurin shqiptar pa shenjat e liktorit.

I dyshuar për vrasjen e një polici italian burgoset në Vlorë, transferohet në Durrës nga ku, pas disa muajve, transferohet në Brindisi të Italisë me 12 studentë të Institutit Tregtar të Vlorës, andej në Gaeta e prej andej në Ventotene (ishull) , deri në 1942. Mandej nga këtu transferohet në kështjellën e Cortona D’Arezzo për shkak të disa poezive kushtuar Luftës së Vlorës. Aty ra në kontakt me Ali Këlcyrën, Mit’hat Frashërin, Fuad Bej Dibrën e Lef Nosin të cilët në kështjellë kishin shkruar Dekalogun e Ballit Kombëtar. I sufi propozoi që në Dekalog të hynte pika e shtatë: “Organizata e Ballit Kombëtar do të zbulojë vlerat e vërteta, do t’i edukojë njerëzit pa marrë parasysh besimin, krahinën ose partinë politike”.

Lirohet nga burgu dhe kthehet në Shqipëri në tetor 1942. Organizon çetat e Ballit në Dukat. Në Selenicë komandon luftën prej 13 orësh dukë dalë fitimtarë ndaj pushtuesit. Në vitin 1943 në fshatin Vajzë futet brenda një autoblinde Italianë ku lufton më tepër se një orë. Iu bashkua patriotëve të vendit dhe ishte pjesëmarrës aktiv i Konferencës së Mukjes. Merr pjesë në themelimin e Partisë Social-Demokrate në rrethet Shkodër, Tiranë dhe Vlorë me Musine Kokalarin dhe av. Skënder Muço me 12 tetor 1943…Në vitin 1944 më 28 nëntor largohet nga Shqipëria, duke lënë në Kaninë gruan më 5 fëmijë të mitur.

Djali i madh nuk kishte veç 7 vjet, Shkoi në Itali e aty arrestohet, si i dyshuar për vrasje e gjeneralit Zanini. Kërkohet nga qeveria komuniste shqiptare të riatdhesohet që t’i nënshtrohet “gjyqit të popullit për krime lufte”. Punoi më tepër se 2 vjet, me rekomandim të Sandro Pertinit, me të cilin ishte njohur në Ventotene, në Bibliotekën e Vatikanit, gjatë vuajtjes të dënim-internimit.Pas amnistisë del nga burgu, vendoset në Brescia ku jep mësim latinisht në një seminar pranë qytetit. Me 1948 largohet drejt Argjentinës. Fillon punë në Ministrinë e Arsimit si përkthyes i frëngjishtes, italishtes, latinishtes, në spanjisht.

Përveç kësaj punë ai përgatiste edhe lajmet për radion Europa e Lirë, dhe gazetën “Laprensa”. Njihet me shkrimtarin Jorge Luis Borges Me 1957 diplomohet në letërsi e filozofi. Po atë vit fillon punë në Universitetin e Buenos Airesit. Me 1960 emërohet drejtor i institutit francez.”La France à l’étranger” i cili përshëndetet dhe vizitohet personalisht nga ish-presidenti i Francës De Gaule. Në vitin 1961-1962 emërohet këshilltar i Ministrit të Arsimit në Argjentinë, ku përgatiste programet akademike për universitetet e vëndit.. Më 1965 dekorohet me medalje ari nga Universiteti i Buenos Aires-it.Në vitin 1965 anëtarët e Ballit e thërrasin në Amerikë, pasi kishte vdekur Ali Këlcyra më 1963.

Në kongresin e mbajtur në Neë York zgjidhet kryetar i Balli Kombëtar.Në ShBA fiton konkursin në frëngjisht dhe fillon punë si profesor i filozofisë dhe gjuhës frënge, në Universitetin e Neë Hampshire (Nju Hempshajer). Në vitin 1966 në Ministrinë e Arsimit Ëashington D.C., Bën unifikimin e diplomave që kishtë marre në Argjentinë. Mes 1966 e 1968 emërohet shef katedre po në Universitetin e Neë Hampshire. Vitin akademik 1968-’69 punon profesor i letërsisë spanjolle, frënge, dhe drejtor i përgjithshëm i departamentit të gjuhëve të huaja në Barat College-Lake Forest, Illinois. Vitin tjetër akademik, 1969-’70 emërohet profesor i letërsisë frënge në St. Joseph College, Indiana, SHBA. Punon shef katedre në Universitetin e Indiana-s, ku programonte dhe drejtonte kurset e 59 profesorëve të filozofisë.

Del në pension më 1980, por gjithnjë aktiv qëndron në krye të katedrës së filozofisë në Universitetin e shtetit të Illinois-it ku ishte emëruar që nga viti 1979. Në vitin 1979 ishte emëruar titullar katedre i 87 profesorëve në universitetin e Illinois-it. Më 29 Dhjetor 1990 jep dorëheqjen për arsye moshe dhe shëndetësore.

Vepra të prof Isuf Luzaj të botuara:

Në vitin 1946 përfundon librin “Ideoligjia Falimentuese si interpretim materialist i historisë”, botuar nga Universiteti Gregorian në Romë. Ka qenë bashkëpunëtor i revistave “Mbrojtja Kombëtarë” dhe “Besa”, të cilat botoheshin në Kosovë. Në vitin 1954 boton novelën politike-shoqërore filozofike kundra komunizmit “Lumejt derdhen të kuq” në spanjisht (titulli origjinal Los Rios Bajan Rojos), shtëpia botuese Ultramar. Në vitin 1965 boton “Metodologjinë për studimet e filozofisë” që është përdorur për shkollat e mesme. Ndër vitet 1963-’90 boton artikuj pothuajse në të gjitha gazetat e Amerikës mbi filozofinë e Historisë së Markzizmit në teori dhe praktikë. I janë botuar 10 libra gjatë 15 viteve të fundit në Shqipëri.

Isuf Luzaj ka marrë titullin “Professor emeritus” në SHBA, një dekoratë që mban shënimin “Profesor i Amerikës” dhe të cilën ia pat dorëzuar vetë presidenti Regan, se kishte dhënë mësim në universitetet amerikane: Harvard, Columbia, Vox Hampshire, Indiana, Illinois, etj. Në vitin 1990 Universiteti i Illinois-it i dorëzon medaljen “Për shërbime të jashtëzakonshme akademike”. Në këtë ceremoni merrte pjesë presidenti i atëhershëm i ShBA George H. Ë. Bush, guvernatori i shtetit të Illinoisit dhe Sekretari i Arsimit. Në dhjetor 1990 Shoqata e Gazetarëve të Amerikës i jep “Medalje nderi” për 94 artikuj të botuar tek “Edistenologjia e Materializmit Historik”.

Në Shqipëri dekorohet me Urdhëri i Punës, në kuadrin e 100 vjetorit të Pavarësisë , në vitin 2012, Ndërsa 100 vjetori i lindjes së tij, që iështë pikërisht këtë vit asqë u përkujtua.

Një projekt pranë kasolles së interrnimit.

Dalan Luzaj, ka sjell bashkë me projektin për një pelegrinazh ne Kasollen e Interrnimit, edhe 12 vëllime filozofike, nën titullin “ Kujdesi Bletes “, te Prof Isuf Luzaj.Ai, ju ka bërë thirrje një grupi akademikësh e studjuesit ta paraqitin të tërë kolanën e këtij filozofi të përmasave botërore…

Mbas varrimit në vendlindjen e tij, Kaninë, sipas amanetit të tij të lënë (vdiq 25 nëntor 2000 në Cikago), botimi i kësaj kolane do të jetë zbatimi i një amaneti tjeter të rëndësishëm për kombin tonë.

I vlerësuar nga personalitetetet më të mëdhënjë në Itali, Francë, Argjentinë, Amerikë, besoj se edhe në vëndin e lindjes do të marrë vlerësimin e plotë e të merituar.Kjo wshtw nw nderin e Akademisw, tw presidencws, tw twrw popullit shqipfolws brwnda dhe jasht hartws gjeografike.

Dalan Luzaj
KASOLLJA E INTERRNIMIT
Kasolles, shiu ia zhveshi baltën mureve për rreth,
Paralele purtekat, si brinjët tona, pentagram,
Druri që lidhte purtekat në mes.,
Si një solfezh ngulu në shpirt ende e kam.

Paralele hynin te shpejta vetëtima,
Larg ishin gjëmimat, qaseshin ngadalë
Pentagramit, pikat e shiut, notat më të vështira.,
Kompozohej melodrama e ferrit fatal.

Uji brinjëve të cara, uji dhe nga lart,
Fëmijët në mes, ne për rreth,
Një duf errësire dilte jashtë,
Te hollat vetëtima , i shkelnim baltës në mes.

Më zgjodhi fati, tjetër gjë do të zgjidhja,
Internimi ngeli kycur, pa spjegim,
Një qind ferre shpirtit do t`ia hidhja,
Në se gjeja fajin që zgjodhi fatin tim.

Kur gjëmon, edhe sot ndjej frikë,
Mos vërshon uji, brinjëve, në kasolle.,
Ndal o mesnatë!Jam në Amerikë,
O ëndëerr përvëlonjese dhe këtu ma sollle?

Herë shkoj në Sherishtë , herë vjen ne Oak Parke,
Zbërthyer brinjët , kalbur , duke tretur,
U kërrus nën vuajtje, shkrihet pak nga pak,
Interrnimi dhe kasollja, bashkë kemi për të vdekur.

Qytetare në shpirt, detin kam në gen,
Ky vend , m’i mjekoi plagët që më dhe,
Plagosur malli im vjen dhe të gjen,
Mbret në Amerike , rob në Mëmëdhe.

(Kortezi: Novruz Xh Shehu-Shqiptarja.com)

“Klithmëlindja” e një poeti*

August 6, 2013 by dgreca

Nga YLLI HOXHAJ /

Arturi, ky poet i ri e i begatshëm, djalë i Përmetit, jeton e punon në Amerikë për më shumë se një dekadë. Si shumë bashkëkombës edhe ai ndoqi rrugët e botës për një jetë më të mirë. Tej kontinentesh dhe oqeanesh, larg vendlindjes, ish-ushtaraku, këto vitet e fundit, na u shfaq poet… Arturi poet?!…Në gazetat e vendlindjes : “Dëshnica”dhe “Përmeti” dolën faqe me poezi, dërguar nga Massachusetts-SHBA. …. Shpejt erdhi dhe libri i parë poetik, me një titull,si një rënkim mërgimtari: “ Dashuri që më kthen pas”.Edhe për këtë libër, këto gazeta shkruan e botuan komente. Dëshnicës i vinte një poet i ri.Është gëzim e ogur i madh, kur vjen edhe një poet më shumë. Poetët janë lisat e lartë të kulturës dhe të qytetërimit të një komuniteti. Ata kanë brumin e dritës dhe të shkëlqimit, kanë butësinë e begatinë e blerimit të natyrës, kanë shpirtin e qiririt, kanë aftësitë dhe dobësitë e profetëve për t’u sakrifikuar për “pakëz dritë”, kanë diçka të përbashkët me bilbilat, me dallëndyshet dhe me agimet e ditës. Dhe, megjithatë janë kaq të thjeshtë, kaq të zakonshëm, kaq të nevojshëm dhe të dashur…Një qytet pa një poet do të ishte i vrazhdë, i heshtur,i shurdhët, disi si një muzg ,… midis mjegullave gri… Dëshnica me atë reliev të bukur, me të gjitha mirësitë,djep i orakullit të Dodonës pellazgjike, siç ka bilbilat e natyrës, dhe lisat hyjnorë, ka edhe djemtë e saj: poetë , shkrimtarë, intelektualë të dëgjuar e të mirënjohur, që kudo ku ndodhen, punojnë, krijojnë e këndojnë poezi plot frymëzim. Ndaj, kur i vjen një poet apo poeteshë e re, Dëshnicës i shndrit më shumë nuri e i shkëlqen më shumë balli…Tërë krahina ka mbi dhjetra buronja poezish, që vijnë hera-herës me prurje të begata. Dhe nuk e tepëroj po të them se çdo fshat ka pasur e vazhdon të nxjerrë: poetë e shkrimtarë, studiues e shkencëtarë, këngëtarë e krijues, artistë të fjalës e të valles, të punës dhe të skenës. Artur Vrekaj është lindur poet në njërën prej këtyre vatrave: në Vatrën e Fshatrave të Rrëzës Lindore të Trebeshinës së Dodonës, në buronjat e Podgoranit të Përmetit.

Po kush e bëri poet Arturin?

… Kur lexon librat e tij poetikë dallon qartë: mallin e përvëluar për Shqipërinë, për miqtë e për shokët, për prindërit e të afërmit, për bashkëdëshnicarët,…për gjuhën shqipe, për këngën e bilbilave të lumit të Podgoranit, për Trebeshinën dhe trëndelinën e saj… Eh, sa mall i pashuar!…Dhe tërë këtë trazim të shpirtit ai e përjeton si mërgimtar, dhe kjo ia dyfishon muzën:

/”Malli bëhet diell,

diell për mërgimtarin,

atje kemi jetën,

atje duam varrin”…

Ja, tani kemi në dorë Librin e ri poetik, të cilit i jep emrin “Klithmëlindje,” emër, që flet sa për lindjen edhe për klithmën. Këtë dukuri të përjetshme sa për botën njerëzore aq edhe të natyrës, Arturi e përjeton si poet, dhe na e jep nëpërmjet një metafore të përngjitur. Sa herë ka lindje, ka edhe klithmë, dhe anasjelltas: Lind një fëmijë nëpërmjet dhimbjeve dhe klithmave ; lind një stinë, nëpërmjet erërarave dhe shkreptimave ; lind blerimi i natyrës nëpërmjet reve dhe shirave; lind edhe një këngë, nëpërmjet tingëllimës së shpirtit dhe një pikë -lotmalli:

” Si kalimtar i përditshëm klithmëlindjet e jetës

i përjetoj në çdo stinë./

…Dua të jem një klithmë-lindje !…. /

Çdo ditë me lindjet njerëzore,/

Çdo ditë me klithmë-dehjen e agimeve pranverore.

Sigurisht, edhe libri i tij poetik:”Klithmëlindje “ është gjithashtu një lindje. Autori vjen tek kjo përmbledhje poetike me një pasuri motivesh. E tërë lënda poetike e librit grupohet në pesë cikle, të cilat i lidh lajtmotivi i kësaj metafore. Në hapësirën gjeografike Shqipëri –Amerikë poeti gjen motivet dhe strallin e shkrepjes poetike; sheh në ëndërr kumbullën e oborrit të fëmijërisë,…dëgjon zogjtë e malit që I ngjiten tej e tej Trebeshinës me këngë e klithma; dëgjon gurgullimën e burimit dhe të lumit poshtë fshatit dhe i hedh ato në vargje. Janë motive të shpirtit të malluar…Eshtë larg dhe afër. Dëgjon vajzën qe lexon e flet shqip,sheh bashkëkombësit e tij atje që përparojnë e civilizohen,ndjek edhe me mall e shqetësim përparimin e ngadalshëm të vendlindjes dhe bën poezi, dhe grumbullon motive. Punon dhe shkruan edhe kur është me familjenedhe kur është në turnet e natës.

” …Malli bëhet zë,…

zëri i nënës plakë,

djem na dogji malli,

me lot e me flakë…

Malli na jep flatra

flatra si shqiponja

vijmë e do të vijmë/

në vatanet tona…

Edhe në këtë vëllim poetik, poeti rimerr motive malli dhe vjershëron , por mundohet të mos e përsërisë veten. Ka një tis trishtimi pse edhe vendi i tij nuk ecën si Amerika,atdheu i tij i dytë. Dhe ky merak, e bën poetin edhe “ inxhinier urash të papara”:

“ Dhjetra ura kam hedhur Atlantikut ,

gjer tutje, në Adriatik.

Zbathur do ta bëj kthimin, ju betohem

…Pa pushuar kund,

Duke kapërcyer çdo trafik.

… Këtyre urave të mallit të përvëluar,

që më afrojnë Shqipërinë me atdheun tim të dytë,

Ua derdha shpirtin tim shqiptar kollonave,

që t’u qëndrojnë stuhive,/

edhe pasi të kem mbyllur sytë!

Ka një frymë lirike që e përshkon librin në çdo cikël. Ajo është e ngrohtë, e sinqertë, madje e derdhur ëmbël që të mbetet në mendje. Poeti ia jep në dorë zemrën e tij lexuesit,dhe të duket se lexuesi në ato lirika gjen zemrën e vet… Kjo

është edhe një nga veçoritë e poezisë së Arturit:

“…Ah, moj kumbull që të pres

çdo pranverë, si lajmëtare,

bardhësia jote më jep

pasaportën përmetare …

Gjuha poetike e autorit ka një hop përpara në krahasim me librin e parë. Kjo është dukuri premtuese për një poezi të ardhshme më të maturuar… Ai priret nga

metafora të cilën, kryesisht, e përpunon duke krijuar bashkime fjalësh. Duhet t’i shqyrtosh me vëmendje ato,sepse, në disa raste, e vështirësojnë kumtimin poetik.

Por ka edhe poezi të arrira që me këto fjalë kompozita tingëllojnë bukur e plot muzikalitet:

… Shkoi dhe lumi lumërisht,

Doli shtratit turbullisht,

Me zall mali zalloi fushën,

La njerëzit në hall për bukën!

Libri që po na vjen është një prurje e re cilësore dhe vetiake që na sjell poeti Vrekaj në sofrën e begatë poetike të poezisë dëshnicare e kombëtare. I urojmë poezisë së Arturit mirëseardhjen dhe udhën e mbarë, të lexuesit!

* Parathënia e librit “Klithmëlindje” me autor Artur Vrekaj botuar në Qershor 2013.

Një çmim special për përkthimin e Kuranit në gjuhën shqipe

August 6, 2013 by dgreca

Instituti Shqiptar i Mendimit dhe i Qytetërimit Islam organizoi ceremoninë e Çmimit AIITC – Edicion Special, për të vlerësuar përkthimin e Kuranit në gjuhën shqipe dhe autorin e tij, teologun Hasan ef. Nahi./

Nga Jolanda Lila/

Çmimi AIITC, i cili zhvillohet për të shtatin vit radhazi, u kurorëzua me ceremoninë e shpalljes së fituesit të tij, ditën e hënë, datë 05 Gusht 2013 në mjediset e Hotel Sheraton në Tiranë, për të vlerësuar kontribuesin më të shquar në fushën e literaturës, shkencës dhe kulturës islame ndër vite.

Të pranishëm në këtë eveniment ishin: Kryetari i Komunitetit Musliman të Shqipërisë, Haxhi Selim Muça, përfaqësues të trupit diplomatik të akredituar në vendin tonë, përfaqësues të shoqatave dhe organizatave të ndryshme, politikanë, gazetarë, artistë, si dhe miq dhe bashkëpunëtorë të ngushtë të Institutit Shqiptar të Mendimit dhe të Qytetërimit Islam.

Ceremonia u hap me fjalën përshëndetëse të Drejtorit të AIITC, Dr. Ramiz Zekaj, i cili pasi paraqiti një ekspoze të shkurtër mbi historikun e Çmimit AIITC ndër vite, shpjegoi dhe arsyet se pse këtë vit ky konkurs dijesh vjen si një edicion special.

Ndër të tjera, Dr. Zekaj tha: “Këtë vit, Çmimi AIITC vjen me një edicion special, për të vlerësuar një vepër e cila i kalon kufijtë e kohës dhe nuk mund të kufizohet në një vit të caktuar. Bëhet fjalë për përkthimin e Kuranit të Madhërishëm në gjuhën shqipe”. Më pas ai shpalli dhe fituesin e këtij ediconi special të Çmimit AIITC, Hasan ef. Nahin, duke i akorduar titullin “Mjeshtër i Madh i Përkthimit të Kuranit në Gjuhën Shqipe”, me motivacionin: “Kontribut i shquar në fushën e literaturës, shkencës dhe kulturës islame”. Pastaj shtoi se Çmimi AIITC iu akordua Hasan ef. Nahit, sepse ai ishte dhe mbetet jo vetëm njëri ndër përkthyesit më të mirë të kuptimeve të Kuranit në gjuhën shqipe, por edhe një nga pedagogët, hoxhallarët dhe intelektualët më të shquar në fushën e shkencës dhe kulturës islame gjatë shekullit të kaluar.

I pranishëm për të tërhequr këtë çmim ishte i biri i Hasan ef. Nahit, Faik Nahi. Çmimin dhe medaljen e dorëzoi Kryetari i Komunitetit Musliman të Shqipërisë, Haxhi Selim Muça, i cili përshëndeti për organizimin e këtij eventi unik në vendin tonë.

Programi i ceremonisë vijoi me shfaqjen e një dokumentari të përgatitur nga AIITC, rreth Kuranit Famëlartë. Mes të tjerash, dokumentari prezantoi fakte rreth historikut të përkthimeve të Kuranit në gjuhën shqipe, duke theksuar se përpjekjet e para në këtë drejtim janë bërë që në shek. XVII, e më pas kanë vijuar në periudhën e Rilindjes nga autorë të tillë si Naim Frashëri, Ilo Mitkë Qafëzezi etj., të cilët kanë bërë përkthime të pjesshme. Ndërsa përkthimet e plota të Kuranit janë realizuar vetëm në vitet ’80 të shekulli XX, në Kosovë.

Aktiviteti u mbyll me shtrimin e një darke iftari, siç e kërkon tradita e muajit të Ramazanit dhe të pranishmëve iu dhurua versioni më i fundit të publikimit të Kuranit në formë libri dhe DVD-je.

BUSTI I SKENDERBEUT U VENDOS NE FSHATIN ARBERESH

August 5, 2013 by dgreca

Ne Foto: Ambasadori shqiptar ne Londer Mal Berisha, me kryetarin e Bashkise, Ambasadorin e Shqiperise ne Rone Neritan Ceka, dhe sternipin e Skenderbeut, George Maria Skenderbeg.

Permes nej emsazhi ne Facebook, ambasadori shqiptar ne Londer shkruan se: Me daten 4 gusht 2013, ne fshatin arberesh Munxhufuni, u vendos busti i Skenderbeut. Ishte nje dite e jashtezakoneshme per bashkesine e atyshme, por edhe per ne qe morem pjese. Bashke me Ambasadorin e Shqiperise ne Iali Z. Neritan Ceka perjetuam momente shume te forta emocionale, tek shifnim gezimin e atyre njerezve qe ende e ruajne te forte ndjenjen e dashurise dhe krenarise per origjinen e tyre. Dhe jo vetem kaq, por kur i degjonim te na flisnin ne gjuhen tone te vjeter shqipe.
Albumi fotografik i aktivitetit te asaj dite e pasqyron kete me se miri.

Vendosja e bustit të Skënderbeut në fshatin arbëresh Munxhufuni (Montecilfone) më 4 gusht 2013. Busti është vepër e skulptorit Kreshnik Xhiku me banim në Uashington. Vendosja e tij u bë me nismën e ambasadorit të Shqipërisë në Britani, Mal Berisha.

Sic njofton ne facebook ambasadori Mal Berisha, nje dite para vendosjes se bustit te Skenderbeut ne fshatin arberesh Munxhufuni,me 3 gusht u organizua nje tjeter veprimtari-Me daten 3 gusht nje dite para inagurimit te bustit te Skenderbeut ne Manxhufuni, patem rastin e fortlumtur te marrim pjese ne hapjen e ekspozites se piktores arbereshe, Liliana Corfiati, me vepra te saj si dhe me njezet pune origjinale te piktorit tone te madh, Ibrahim Kodra. Keto pune jane pjese e koleksionit privat te piktores Corfiati, te gjitha te dhuruara nga vete piktori Kodra. Secila prej tyre kishte nje histori me vete. Te gjitha Kodra i kishte pikturuar ndersa darkonin, flisnin per Shqiperine dhe ia dhuronte me dedikim. Madje njera prej tyre mban vete emrin e Liianes. Ekspozita u hap ne nje mjedis te mbyllur, shume antik. Por veprat e Lilianes shtriheshin ne tere qendren e Campomarines, ne cdo rruge dhe dalloheshin per motivet qe ne shume raste rikujtonin eksodin e arberesheve drejt Italise. Si rezultat i dekorimit artistik nga ana e kesaj piktorje ishte shtuar ne menyre te ndjeshme numri i turisteve.

Poetët nuk vdesin — ata vetëm kalojnë në orën e njëzetepestë të ditës

August 5, 2013 by dgreca

Nga Gjekë Marinaj/

Shpesh tek poetët frymëzimi vjen si një stuhi e çuditshme, fuqia lëvizëse e së cilës çliron nga gjoksi i tyre poetik emocionet për t’i komunikuar. Dueli shpirtëror midis poetit, si njeri, dhe muzës, si burim i frymëzimit poetik të tij, shndërrohen në atë gjini letrare që ne e quajmë poezi. Ndonëse teknikisht poezia mund të paraqitet më e organizuar sikur të kalojë nëpërmjet redaktorëve profesionalë, jeta e saj fillon pa kushte në çastin kur shkëputet nga shpirti i poetit. Poezia pastaj shtegton drejt përjetësisë së saj herë e lënduar, herë e vetmuar, herë e dënuar dhe, më së shumti, e lirë. Por, në kushte normale, poezia kurrë nuk vdes. Të njëjtin fat kanë edhe poetët. As poetët nuk vdesin kurrë – ata, kur mbyllin sytë, vetëm kalojnë në orën e njëzetepestë të ditës. Ndryshe nuk ka se si të kuptohet jeta dhe vepra e poetes amerikane të shekullit IXX, Emily Dickinson.

Të ndjesh dhe të kuptosh jetën në ngjyrat e plota të saj është një gjë, por të jetosh ashtu siç e ndjen dhe e kupton atë është një gjë krejt tjetër. Ndjekja e dallgëve të ndjenjave, për secilin nga ne, është një trazirë psikologjike që kërkon arsyetim të veçantë. Për poetët, nga ana tjetër, parimi i arsyetimit është disa herë më esencial. Kjo jo vetëm për faktin se poezia, si produkt shpirtëror i poetit, është thjeshtë thënia me art e së vërtetës, por edhe se e vërteta në vetvete ka një substancë, efektet e së cilës reagojnë në përpjestim të zhdrejtë me interesat individuale të disa “personave”.

Ndoshta shpjegimi më i përafërt me të vërtetën e mbijetesës së poetes Emily Dickinson, njëra nga poetet më të fuqshme në historinë e deritanishme të letërsisë botërore, është dashuria e jashtëzakonshme për poezinë, në njërën anë, dhe besimi që dashuria e saj do të jetojë më gjatë me poezinë se frymëmarrja e saj si poete. Ajo konsideronte punën me poezinë të natyrshme, ashtu siç quajnë nënat e motrat tona të natyrshme dashurinë për fëmijët. Duke e parë rolin e saj si poete në këtë prespektivë, ajo padashur krijoi një barrierë modestie për punën e saj me vargjet.

Dickinson, në gjithë jetën e saj, u takua vetëm nje herë me poetin Walt Whitman. Nga që nuk dinin asgjë për njëri-tjetrin, e gjithë biseda midis tyre filloi dhe mbaroi me këto fjalë:

“Mirëdita! Unë jam askush! Po ju kush jeni?”.

—Walt, u përgjigj tjetri.

Për poetët si Emily Dickinson, Sidney Lanier, William Vaughn Moody, që jetuan “kohën e hezitimeve” në letërsinë Amerikane, modestia në momente të caktuara mund të ishte veprim inteligjent, sepse anasjelltas mund të nxiste kuriozitetin e të tjerëve ndaj tyre dhe po kështu, të afronte levërdinë e të jetuarit pa presionin e njeriut të famshëm. Në kontrast, ama, në rastin e mësipërm, modestia e la Emily Dikinson-in pa mbështetjen profesionale të njërit prej poetëve më të mëdhenj të botës, për udhëzimet e kualifikuara të të cilit ajo kishte shumë nevojë. Pavarësisht se ajo nuk e dinte se po fliste me një poet kaq të madh, siç ishte Whitman-i, dhe ndonëse dedikimi i të dyre ndaj poezisë ishte absolut dhe i pakomprometueshëm, ajo kurrë nuk e paraqiti veten para tij si poete. Ajo, mund të themi, s’kishte si të bënte ndryshe. Deri në atë kohë, kishte botuar gjithësej vetëm shtatë poezi. Pra, po të përqendrohemi në numrin e poezive që ajo kishte botuar, natyrisht me prezantimin e saj si poeteshë para Whitman-it mund të rrezikonte përçmimin apo të paktën nënvlerësimin e tij ndaj saj. Gjthçka mund të ndodhin…

Po, gjithçka mund të kishte ndodhur… Por nuk duhet të harrojmë dashurinë që poetët kanë për njëri-tjetrin. Unë mendoj se do të kishte ndodhur e kundërta. Me siguri do të kishte ndodhur e kundërta. Oh, sikur t’i kishte thënë se kush ishte! E pasi të ishin njohur, sikur ajo të kishte nxjerrë nga gjiri nja njëqind apo dyqind vjersha dhe t’ia kishte zgjatur për t’i pare! Vetëm mendo bashkimin e dy qiejve aq të mëdhenj poetik… Kushedi se ç’ngarkesë elektrike do të kishte përshkuar shekullin e IXX-të prej bashkimit të tyre. Imagjinoni nivelin e frymëzimit, magjinë artistike, përqafimin e pasionit letrar që do të kishin ndjerë nga bashkimi të dy poetët — dy epiqendrat e tërmetit poetik të atij shekulli, që gjithmonë vibërojnë diçka të çuditshme Brenda, kur flasim për ta.

Në jetën e një artisti është e nevojshme prezenca e një artisti tjetër. Kjo i frymëzon artistët, i shtynë ndrejt niveleve më të larta krijuese, ua rrit guximin për t’u paraqitur para artëdashësve… Ne mund t’ia lëmë fajin modestisë, ngathtësisë, humbjes së rastit të mirë që kishte, por, fatkeqësisht, fakti që gjatë gjithë jetës së saj, Emily Dickinson gëzoi vetëm një grusht poezi të botuara në shtyp (më pak se njëzet), të lë në shpirt një shije të hidhur.

Eshtë e vërtetë se ajo e kalonte kohën, më së shumti, e mbyllur në shtëpinë e babait të saj, në Amherst të Masachusetts. Megjithatë, jeta shtëpiake nuk e bëri poeten e madhe të tërhiqej nga bota. Ajo u shkruante letra të gjithë atyre që njihte, shkonte në shumicën e aktiviteteve kulturore të qytetit dhe, ngaqë i ati ishte avokat, ajo pati mundësinë ekonomike të përfundonte studimet në Akademine e Amherst-it. Aty ajo u njoh më gjerësisht me krijimtarinë letrare të Shakespieare-s, Byron-it, Goethe-s, Tennyson-it, etj. Faktikisht, në vend që të mërzitej, Emily e çmonte pa masë ngrohtësinë, frymëzimin dhe sigurinë që i afronte familja dhe shtëpia. “Nuk ka gjë më madhështore se fuqinë infinite të shtëpisë” – thoshte ajo.

Pavarësisht nga optimizmi që kishte për mënyrën e jetesës, mungesa e gjatë e emrit të saj në shtyp nuk jepte shpjegime të mjaftueshme për familjen dhe shoqerinë e saj. Ato e dinin se ajo i kishte kushtuar një jetë të tërë leximit dhe krijimit të poezisë dhe me të drejtë prisnin rezultatet e punës së saj. Gjithsesi, ajo ishte plotësisht e ndërgjegjshme se ishte poete, jetonte si poete dhe e dinte se këndvështrimit të saj unik për poezinë do i vinte dita.

Natyrisht, ajo kishte pasë të drejtë. Ndonëse në një atmosferë të zymtë familjare dhe shoqërore, enigma u zgjidh më në fund. Menjëherë pas vdekjes së Emily Dickinson-it, e motra zbuloi 1,775 poezi, të cilat përbënin të rrahurat e vërteta të zemrës të poetes së madhe. Një numër kaq i madh poezish me të drejtë u bë objekt i bisedave të përditshme të intelektualëve dhe poetëve më të medhenj botërorë të asaj epoeke të zjarrtë poetike. Befasia që solli Emily Dickinson u kthye menjëherë në këtë mesazh fisnik: të jetosh me ëndrrën se gjithçka është e mundur nëpërmes disiplinës, punës këmbëngulse dhe ideve të mëdha poetike është një vërshim real drejt idealit të shenjtë të çdo artisti.

Një numër i madh poezish u gjetën të shkruara në copa letrash. Bile, disa prej tyre ishin shënuar “me ngut” në dy anët e pareve, nga që s’i kishte ndodhur leter me vete në kohën e frymëzimit. Kjo nuk ishte asgjë e re për familjen dhe miqtë e saj, sepse ata e dinin se Emily Dickinson e kishte pjesë të praktikës së saj të shkruarit kudo, kurdo e në çfarëdo vendi, kur i vinte një ide… Vetëm pasi kthehej në mbrëmje në shtëpi, i hynte dhe i rihynte punës për organizimin e mendimeve të saj në formë poetike.

Nuk ka gjë më të vështirë se të pranosh faktin se segmenti jetësor i një poeti, nganjëherë, mbaron aty ku fillon vepra e tij. Vetëm në vitin 1890, katër vjet pas vdekjes, u botua përmbledhja e parë me poezitë e Emily Dikinson-it. Aroma e këndshme poetike e vargjeve të saj u shpërnda në ajrin e pafundësisë të së ardhmes si një parfum magjik, era e mirë e të cilit do të kënaqte lexuesit për një kohë të pafund.

Në poezinë e Dickinsonit gjejmë një tejdukshmëri të rrallë. Ndonëse, nganjëherë poezia e saj na paraqitet disi aventuriere nga plastika, ajo ka vlera të mëdha në aspektin e sinqeritetit poetik. Ç’ëshë me e rëndësishmja, poezia e Emily Dickinsonit është psikologjikisht krejtësisht e depërtueshme për lexuesin e kualifikuar. Aq më tepër në poezinë e saj gjejmë të bashkangjitura artin, inteligjencën dhe dhimbjen njerëzore, të cilat janë aq të rëndësishme në poezi. Pra, ajo ka gjetur forma që të vërë poezinë e saj në shërbim të të gjithë lexuesve dhe krijuesve njëherësh.

Në aspektin personal, biografët e saj e përshkruajnë poeten si një njeri plot jetë, që e donte pamasë njeriun dhe natyrën. Emily Dickins-on ishte e shqetësur për kohën dhe jetonte me ulje-ngritjet e fatit të bashkëkohësve të saj. Po kështu, ata sugjerojnë se poetesha nuk ka pasur asnjëherë marrëdhënie dashurie. Miqësitë që ka pasur me burrat gjatë jetës së saj kanë qënë prerë të karakterit intelektual. Megjithëse vepra e saj na bind se dashuria e saj e vertetë ishte poezia, tek lexon vargjet e saj për dashurinë logjika të shtyn të mendosh se ajo e ndjente mungesën e djemve në rininë e saj. Ja disa vargje nga poezia e saj (903, ca. 1846):

Më ke të fshehur në lulen time,

Që po të velet nëpër duar —

Ti, papritur, ndjen për mua,

Pothuajse vetminë e trishtuar…

Të punësosh një redakor për poezinë që nuk e njeh atë është e padrejtësia më e madhe që mund t’u bëhet poetëve dhe poezisë që ata krijojnë. Është tamam si të punësosh një veterinar për të kryer punën e një doktori. Këtë do e pohonte pa hezitim T.W. Higginson. Ai qe redaktori i parë i poezisë së Emily Dickinson-it, tek punonte si radaktor i faqeve letrare pranë gazetës Atlantik Monthly. Fakti që ai ka mbetur në histori si njëri nga kritikët letrar me disiluzionues të shekullit IXX nuk e ngjall dot atë që u shua me vdekjen e poetes.

Ndonëse ai e pat pranuar akuzën dhe u pat kërkuar falje lexuesve të Atlantikut për mosarritjen e njohjes në detaje të gjenialitetit poetik të Dickinson-it, moskompetenca e tij nuk mund të falet lehtë. Emily Dickinson i kishte dërguar disa herë poezi, por gjatë gjithë karierës së tij, T. W. Higginson-i s’i kishte thënë një fjalë inkurajuese. Poetja, duke i besuar gjykimit të tij, hezitoi të dërgonte poezitë e saj tek gazetat e revistat e tjera. Megjithatë, si për ta ngjitur atë që kishte thyer, Higgenson u tregua mjaft aktiv në botimin e veprës mbas vdekjes së poetes..

Cilat ishin pakënaqësitë e tij ndaj poezisë së poetës së madhe? Ai ia kishte kthyer e rikthyer mbrapa poezitë me mendimin se ato ishin spazmatike dhe kishin mangësi në rimë dhe sintaksë. Ai shprehte shqetësimin edhe për nje numër të madh vizash lidhëse, shumë pauza, për disa variante radikale të ritmit poetik etj. Ndoshta z. Higginson, drejtonte kritikat e tij në këto drejtime për të fshehur arsyen e vërtëtë; pra për të mos thënë që ajo ishte femër dhe se kishte përjashtuar nga jeta e saj personale marrëdheniet me kishën, shërbimet fetare të së cilës preferonte ai dhe familja e tij.

Me vonë, sidoqoftë, kritikët letrarë, duke u munduar të jepnin shpjegime shkencore në lidhje me shkeljen e normave letrare të poetes, kanë arritur në përfundimin se Dickinson kishte adaptuar, për të mirën e e poezisë së saj, rregullat e gramatikës latine. Bile, disa studjues kanë shkuar edhe më larg në interpretimin e zbulimeve të tyre, duke e poetizuar sjelljen e saj me gjuhën si veprim “inteligjent” dhe “artplotë”.

Megjithatë, shumë dashamirës të letërsisë së Dickinson-it mendojnë se gjykimi i Higgensonit, ndoshta bëri që Emily Dickinson të humbiste shpresat se mund të krijonte poezi të përshtatshme për botim, dhe kështu ajo vendosi t’i mbante krijimet e saj vetëm për vete.

Në përfundim, Emily Dickinson është një nga ata poetë që sa herë që i lexoj, më bëjnë ta dua edhe më thellësisht poezinë. Poetë si ajo, më kanë bërë që të arrij në përfundimin se poezia është shpirti i letërsisë — gjinitë e tjera letrare edhe mund të funksionojnë disi në forcat e veta, por të mbarsura me komponentin poetik ato tingëllojnë si një trokitje te dyert e vdekjes. Ndoshta edhe unë personalisht do të jetoja disi edhe pa poetët; por pa ta, diçka e papërshkrueshme do të mungonte midis meje dhe Zotit.(Dielli Arkiv)