Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Kompozitori i kenges qytetare vlonjate me prurje të mëdha

by

  Oh moj Vlora me kurore te urojme një 100 vjetor te puthe detin, te puthe malin te takoj Smail Qemalin…./
Shkruan: Gëzim Llojdia/
1.
 Artur Dhamo, kompozitori vlonjate, i lindur në një vit ku shkronjat përbëjnë numra, me kombinim e numrave  mistik 1969, mbanë mend se prej fëmijërisë  pasioni i tij si çdo fëmijë është kënga. Melodia në buzët fëminore e kahershme sa vetë njeriu. Prandaj, shqyrtojmë mundësin tonë kur themi se: Muzika është art, është urë që na lidh përmes tingujve dhe si e tillë, muzika është një kombinim i veçante ritmi dhe notash ndërkaq ëikipedia ka bërë një klasifikim unik të sajën: Muzika është formë e artit, mediumi i së cilës është zëri i organizuar në kohë. Elementet kryesore të muzikës janë toni (ku përfshihen melodia dhe harmonia), ritmi (bashkë me konceptet e afërta që janë tempo, metri dhe artikulimi), dinamika, si dhe kualiteti zënor.
 Kështu Turi(shkurtimi emrit Artur), një emër që vlonjatët ta ngjisin në fëmijëri , ka filluar në moshë të vogël të endet, nëpër festivalet e këngëve ,në moshat më të hershme të fëmijërisë së tij. Ka qenë prezent nëpër festivalet e këngëve, që në aso kohe ishin argëtim  dhe përbënin ngjarje të veçantë muzikore për moshën. Një raport, që ai tregon, në lidhje me pjesëmarrjet në këto festivale janë të këtilla:5 herë në festivalet kombëtare dhe 6 herë në festivalet e qytetit të Vlorës.
 Turi me dëshirën e këngëtarit  të fëmijëve ka udhëtuar disa herë mëngjeseve në një rrugëtim, që fillonte në qytetin  e portokajve  duke përfunduar në Shkodër. Është larguar andej me autobusin që shpinte fëmijë,kompozitorë dhe poet në festivalet e Shkodrës me një hare të veçantë.
 3 herë ndërmjet këtyre largimeve me vete, ka shtrënguar në dorë çmim fituesi të disa vendeve në festivalet e fëmijëve,  që ishin stacionuar prej kohësh në qytetin verior buzë Taraboshit.
 Kush mund ta frymëzonte Turin në këtë investim afatgjatë të përhershëm dhe të pa zhbëshëm, përveç  yllit dhe krijuesit të këngëve qytetare vlonjate,Reshat Osmanit?
 Atij krijuesi, që nëse do të  konvertohej shpirti, nota muzike do të përbënte një lartësi mali të lartësuar ,ndërkaq që këngët si” brezare” do të qarkonin “hapësirat e tij”.
 Trio vlonjate u krijua nga bashkimi i tri zërave meliodioz :Reshat Osmani,Konstandin Thana dhe Meliha Doda. Th. Mone me dimensionet e një artisti, me sytë, me mendjen në skenë, nxori “Dasmën vlonjate”. Ishte kënga e të gjitha zonave si Kanina, Lumi  i Vlorës. Mbas “Dasmës vlonjate” u pikëzua grupi. Treshja ishte Reshat Osmani, Kostandin Thana dhe Meliha Doda.
 Trioja vlonjate u ndërtua e atillë, 2 burra ishin marrësi dhe një lloj hedhësi të këngës, dhe zëri  i gruas. Pra, ishte një formë e këngës popullore me konture të grupit lab. Trioja vlonjate ishte forma e parë në atë kohë. Trioja vlonjate në ditën e saj të formimit përbëhej nga mosha më e re e këngës. Reshati ishte 25 vjeç, Kostandini 26, Meliha 22 vjeçe.
 Në një rrëfim me Turin mësoj:Filloj shkollën e muzikës me S.Rrapi ,që në vitin e parë regjistrohem për kanto.Aty kishte një grup profesionistësh V.Cuni,F.Nasto,K.Koka.
 Si shkova unë tek burimi i këngës?Dua të deshifrojë rrugëtimin tim,më thotë Turi.Diku aty nga shkollimi 8 vjecarë.
 – Erdhi Reshat Osmani. Sapo fillonte procesi për përzgjedhjen e talenteve të reja,pra bëhej llaf për festivalet  e pionierëve të cilët ishin zërat me të pëlqyeshme për kohën  tonë,Reshati dhe kompozitorë të tjerë vlonjate nisnin ecejaket e tyre nëpër shkollat e qytetit të Vlorës për të përzgjedhur talentet. Një ditë në shkollën tonë erdhi pikërisht Reshat Osmani. Reshati  i trios vlonjate dhe kompozitori i saj nuk gaboi kur  tundi kokën në shenjë  vlerësimi për aftësitë e mija në fushën muzikore. Nga ajo përzgjedhja unë,shkova dhe këndova në festivalin kombëtar të fëmijëve në qytetin e Shkodrës . Sapo ka përfunduar studimet e shkollës s mesme shkon në fshatë. Një lloj stazhi quhej ky për gjimnazistët përpara fillimit të studimeve universitare.
 Në zonën lumit të Vlorës, në Mavrovë ku punoi 1.5 vite. Koncertet e para mbajë mend  që i bëra në majë të fshatit Mazhar të Lapardhasë. Ndërsa në shkollën e Kotës ndërtova një grup kori. Edhe në këtë zona muzika, që deri atëherë bëhej thjeshtë në shkollë pa krijuar grupet apo koncertet me muzikë. Ka qenë viti 1983. Rrëfimi i tij të shpie larg.
 Shpatat e malit të Gjerë dhe kalaja e Argjiros prisnin festivalistët , grupe,këngëtarë,melodi,veshje të larmishme nga folklori dhe tradita e bukur shqiptare. Mora pjesë me grupin e Vlorës në Gjirokastër.
 Nga viti 1988-92 vijova studimet në degën histori-gjeografi në Tiranë. Në vitin 1992 fillova të angazhohem si drejtues artistik  i ansambli”Labëria”. Me këtë ansambël të mrekullueshëm arritëm të realizonim albume dhe koncerte deri në TOB. Si ndikim të tij dhe kontribut, ai përmend edhe pjesëmarrjen apo në disa grupe folklorike për gjetjen apo zbulimin e këngëve të reja me grupet e Lapardhasë,Vranishtit,Pilur,Kallarat etj.
 Ka ndjekur nga afër trion vlonjate si dhe këngëtarët e tjerë të Vlorës, që përfaqësonin rrymën e muzikës qytetare vlonjate si Kleopatra Skarco, Milika Meminaj, Mariza Mico,Veneranda Billa,kompozitorin Pirro Cakrani. Një krijesë e bukur ishte kompozimi i Themistokli Mones:”Miq nga Vlora vijnë “ shoqëruar nga F.Haxhiraj, M.Nerenxi, Sh.Shabani. Bashkëpunim të mëtejshëm vijon me  grupin e këngëve qytetare dhe kompozitorin vlonjate, që sot nuk jeton më,mjeshtrin e madh ,Haxhi Dalipi.
 Arturin nga Vlora e mbajnë mend për debutimin e parë në festivale kombëtare të muzikës së lehtë shqiptare. Në vitin 1990, kënga:” Lule e vetmuar”, duet me Redina Tilin,mbeti mjaftë e adhuruar nga brezi i të rinjve të asaj kohe.
 Në vitin 1994 ishte edhe kënga e kënduar nga Ludmilla Baballëku në koncertin e pranverës. Nga viti 1990-deri në vitin 1994 , Arturi ka një pjesëmarrje aktive në festivalet e RTSh në dy sfera;a këngëtar,b-kantautor.
 Në vitin 1993, çmimi i dytë ju dha këngëtares vlonjate Anita Bitri me kompozimin e Artur Dhamos:”Dashuri ke emrin ti”.Edhe kjo këngëtare e talentuar vlonjate  nuk rron më, ndërsa në Vlorë ka një rrugë në qendër të qyteti,t që mbanë emrin e artistes.
 Një rrugëtim tjetër i Turit është ky :1992-1997 drejtues muzike në Qendrën kulturore. Së fundi drejtues artistik në teatrin: “Petro Marko” të Vlorës.
 Ka realizuar në një total nëse shprehmi kështu:60 premiera estrada dhe variete si dhe 50 premiera teatri. Është autori i Himnit të skuadrës vlonjate të Flamurtarit. …..Flamurtar….. Flamurtar……/Dy emra kam në zemër unë/Para më je ti o Vlorë/I dyti është ekipi ynë/Flamurtari madhështor/Me fanellat kuqezi/Jo në botë nuk ka si ty/…..Flamurtar….. Flamurtar……/Kur del në fushë lufton, fiton/Zemrat tona ndizen zjarr/Ne derdhim lot, për ty gëzojmë/Brohorasim Flamurtar……/Me fanellat kuqezi/Jo në botë nuk ka si ty/…..Flamurtar….. Flamurtar……
Artur Dhamo është edhe krijuesi i këngës së 100vjetorit të kënduar nga këngëtari brilant Ylli Baka dhe grupi lab” Cipini”. Madje për këtë këngë një vit më parë  intervistova Ylli Bakën ku  harrova të shënojë emrin e atij, që e nxori nga shpirti dhe e bëri të pavdekshme duke e hedhur në nota muzikore. Ky ishte kompozitori Artur Dhamo.
 Oh moj Vlora me kurore Vlora me kurore Te uroj 100 vjetor   Oh moj Vlora me kurore te urojme një 100 vjetor te puthe detin, te puthe malin te takoj Smail Qemalin.
Vitet ikin, vitet shkojnë gjithë shqiponjat fluturojnë rrugët kombin e bashkojnë te gjitha ne Vlorë fillojnë. I dha besën burri burrit ne kalkonin e flamurit mbylli plaku pavarësisë 500 vjet e historisë. Vitet ikin, vitet shkojnë gjithë shqiponjat fluturojnë rrugët kombin e bashkojnë te gjitha ne Vlorë fillojnë. Zemra e kombit arbëror si sahat punon ne Vlore u kurdis nga ajo dore me 28 nëntor.
hajdeeeeeeeeeeee !!!!!
Oh moj Vlora me kurore te uroj 100 vjetor rrugët e kombit e bashkojnë te gjitha ne Vlore fillojnë. Vitet ikin, vitet shkojnë gjithë shqiponjat fluturojnë rrugët kombin e bashkojnë te gjitha ne Vlorë fillojnë.
 

Dëshmitë, torturat ndaj femrave në burgjet dhe kampet komuniste

by

Kalvari i grave në burgjet e komunizmit” një botim me dëshmi nga rrëfimet e grave që vuajtën në burgjet dhe kampet komuniste/

Nga Valeria Dedaj/

-“Kalvari i grave në burgjet e komunizmit” e autores Fatbardha Saraçi (Mulletin), një botim që përfshin rrëfimin e grave që vuajtën në kampet dhe burgjet komuniste. Fatbardha Saraçi vendos kontributin e jetës së saj për 20 vite radhazi duke zbardhur dëshmi në rreth 600 faqe libër. Ngjarje të vërteta që i japin jetë mijëra vajzave dhe grave që mbajtën të fshehura vuajtjet në kampet e diktaturës. Saraçi sjell shifra konkrete rreth këtyre ngjarjeve.  Në një intervistë për “Shekullin”, Fatbardha Saraçi tregon se me apo pa gjyq për motive politike janë pushkatuar 450 gra, janë burgosur 7367, janë internuar 20,000 familje, kanë vdekur në internim 7022 qytetarë, që nga fëmijë deri të moshuar. “Vetëm në qytetin e Shkodrës janë 4000 familje që nuk i kanë gjetur eshtrat e të pushkatarëve kjo domethënë se nënat e tyre nuk e kanë pasur mundësin të vendosnin një lule, në një varrë”, thotë Saraçi.

“Kalvari i grave në burgjet e komunizmit” një botim që përfshin tre vëllime me dëshmitë dhe rrëfimet e grave që vuajtën në burgjet dhe kampet komuniste. Më çfarë materialesh arkivore keni punuar për realizimin e këtij libri?

Libri ka lindur që nga fëmijëria ime. U rrita me të ndër vite, ashtu sikurse u rrita me dhimbjen në këtë luftë. Fillimisht shkruaja në zemrën time, në trurin dhe shpirtin tim, brenda vetes për çdo moment, ngjarje, dhimbje dhe vuajtje. Këtu e zuri zanafillën libri me ngjarje nga jeta e të presekutuarëve. Jeta jonë përjashtonte çdo logjikë njerëzore, ishte ferri Danteskë me rrathët e tij të tmerrshëm në realitetin komunist. Mbasi fituam të drejtën e fjalës dhe të shprehjes, arrita të shkruaj. Kam 20 vjet që punoj për të. Femrat e shtresës së të presekutuarëve politike kanë vuajtur shumë. Ato vuajtjen e morën me vete në përjetësi, por lanë pas dhimbjen e madhe dhe pa pakufi. Në libër tregoj jetët reale të nënave, grave, vajzave, fëmijëve dhe foshnjave që e përjetuan deri në palcë luftën e klasave, që unë e quaj racizmin komunist shqiptar “sui generis”, se është më i veçanti nga vendet e tjera të kampit socialist. Kur shteti s’mundi t’ia dilte me burrat u kap me familjet e tyre, me gratë dhe fëmijët. Shumë prej tyre i mbajtën në internim deri me rënien e regjimit komunist.

Në libër prezantohen fakte reale të ndërthurura nëpërmjet zhanrit letrar. Përse keni zgjedhur këtë trajtë rrëfimi?

Nëse do të shkruaja një roman të mirëfilltë mbi këtë temë, lexuesit nuk do të më besonin, mund të mendonin se i kam shtuar ngjarjet nga mendja ime. Librin e kam punuar që të jetë i kuptueshëm për brezin e ri, prandaj përdora histori reale të grave që kam njohur në fëmijërinë time. Kam përdorur dialogun si një mënyrë të tërthortë të të shkruarit, ku dhe e vërteta del nga goja e tyre, në vetën e parë. Në këtë mënyrë mendova se bëhet më i besueshëm duke e shoqëruar dhe me fotografi.

Cila ka qenë historia më e rëndë nga materialet që keni botuar?

Çdo ngjarje përbën një histori tronditëse me vete. Vajza të reja të torturuara nëpër hetuesi, ku përdorej dhunë fizike, elektroshok etj, gra që u janë dënuan apo u janë burgosur burrat, vëllezërit, djemtë (që u ndoqën me vite nëpër kampet e punës skllavërore). Për mua historia më e rëndë nga të gjitha ngjarjet që kam përfshirë në libër është një natë e fundit të gushtit1949 ku në kampin shfarosës të Tepelenës vdiqën 33 fëmijë, duke u ndarë nga jeta në mënyrën më të padrejtë. Të shumtët ishin mirditorë. Ç’kishin bërë ata fëmijë, ato foshnje që prisnin të pinin qumësht nga gjiri i nënës?! Ç’pati shteti komunist me ta që nuk i konsideronte shtetas shqiptarë? Por pjesa më e dhimbshme është zemra e atyre nënave që pranuan vdekjen e foshnjave.

A mund të flasim me shifra reale rreth ekzekutimeve, keqtrajtimit, apo dënimeve të llojeve të tjera që ka pësuar femra shqiptare gjatë periudhës së komunizmit ‘44-‘90?

Në një nga faqet e librit kam shkruar bilancin për egërsinë e krimit komunist. Për motive politike me apo pa gjyq janë pushkatuar 450 gra, burgosur 7367, internuar 20,000 familje dhe kanë vdekur në internim 7022 qytetarë, fëmijë e të moshuar. Vetëm në qytetin e Shkodrës 4000 familje nuk i kanë gjetur eshtrat e të pushkatarëve, nënat e tyre nuk e kanë pasur mundësin të vendosnin një lule ne varrë…Shifrat janë të paimagjinueshme për mënyrën sesi lufta e klasës u zhvillua në vendin tonë. Nëse ishte dënuar një nga familjarët, pasojat duhej t’i vuante gjithë fisi. Gratë u kujdesën për burrat e tyre nëpër burgje, duke i ndjekur nëpër kampet e punës, duke u dërguar ushqime dhe mjekime. Ato iu kushtuan vetëm familjes, rritën fëmijët dhe i edukuan, aq sa harruan se ishin të reja dhe të bukura. Kjo është gjëja më e bukur e këtyre nënave që kaluan sakrifica, por dhuruan shumë dashuri aq sa mbetën në zemrën tonë si heroina të pavdekshme.

Nga ishin dhe çfarë shtrese u përkisnin këto vajza dhe gra?

U dënuan femra të shkolluara që përfaqësonin opozitën. Si shembull për tu përmendur mbetet shkrimtarja Musine Kokolari, ajo ishte një ndër ato që ndihmonin rezistencën antikomuniste. Gjithashtu dënoheshin vajza që nuk pranonin idetë komuniste dhe ateizmin, dënoheshin mësuese, gjimnaziste për agjitacion dhe propagandë. Persekutimi ishte për të gjitha shtresat e shoqërisë, vetëm sepse nga partia në pushtet ishin cilësuar familje reaksionarësh. Së fundmi partia shtet dënoi dhe femra të kastës komuniste, familjarët e tyre u cilësuan revizionistë. Vajza që ishin rritur dhe në bllokun e udhëheqësve provuan internime, dënime, ndarje nga burrat dhe rritën foshnjet në internim.

Cilat kanë qenë arsyet pse një femër mund të dënohej asokohe?

Janë vrarë dhe dënuar femra që nuk iu nënshtruan sistemit të ri komunist, janë dënuar pa bërë krime, por vetëm për agjitacion dhe propagandë politike etj. Për shembull biologen Sebika Kasimati e kanë vrarë pa gjyq dhe e kanë varrosur në një gropë, së bashku me burrat në shkurtin e vitit 1951.

Përveçse hulumtuesja e kësaj teme, ju jeni dhe pjesë e “kalvarit të përgjakshëm” që kaloi mbi “shpin” familja juaj…Çfarë kujtoni nga ajo kohë?

Unë jam pjesë e kësaj shtrese, por librin se kam bërë vetëm për familjen time. Familja ime, Mulleti u etiketua shumë rëndë dhe kjo e ndoqi gjatë gjithë sistemit komunist. Libri përshkruan të gjitha kampet e internimit, në veçanti kampin  e Tepelenës. Në vitin 1992 djali i xhaxhait Reshit Mulleti u kthye nga internimi. Ajo “Zonja Hajrie” që në Shqipëri gajaseshin së qeshuri me të, përjetoi vuajtje pafund në internim, por qëndroi një grua besnike e ndershme, punëtore, e papërkulur dhe në veçanti një nënë e mrekullueshme për djalin e saj të vetëm. Dhimbje të madhe kam përjetuar kur shkova në Savër të Lushnjes, kur ajo ishte e sëmur. E gjeta në një dhomë të vogël me llamarina, dërrasa e kashtë, vuante në mes të llucës së Myzeqesë. I kishte mbetur në kujtesë shtëpia e babait të saj, plot dritë dhe me shumë lule apo dhe jorganët e bardhë të atllasit. Me imagjinatë ishte në Tiranën e saj, mbante mend adresën e shtëpisë në Vjenë, (domethënë atje ku kishte martesën e saj) etj. Por tashmë çdo gjë ishte fashitur, ajo në vitin 1980 u nda nga jeta në moshën 70 vjeçe, në një kasolle. Kjo komedi tek ne në Shqipëri ka fituar çmimin “Nobel”, e quajnë vepër arti dhe është shpërndarë në kaseta në të gjithë rruzullin tokësor, e kanë marrë me vete emigrantët që të qeshin, por djali i xhaxhit që fëmijë, deri sa vdiq u “sha” prej saj, me emër real. Sistemi komunist u hakmor me një fëmijë, i “dhunoi” të drejtat e tij. Këto janë vepra të realizmit socialist që janë trumbetuar. Ndërsa familja ime nuk u lejua të jetojë në shtëpinë tonë në Tiranë, të cilën e kishte ndërtuar babai. Na u grabit çdo gjë, mbetëm pa një të ardhme jetike, na dërguan në Kavajë ku provuam vetëm baraka, kasolle dhe ahure. Kemi provuar luftën e klasës në të gjitha aspektet e jetës… u rritëm, u shkolluam, punuam dhe na dëbuan. Por ne u rrahëm me jetën, u forcuam dhe nuk u dorëzuam asnjëherë, na shoqëroi dashuria për njëri-tjetrin. Mirësia e familjes së mamasë nga Shkodra na dhuroi shumë dashuri dhe na dhe mundësi shkollimi. Më shumë më dhimbset jeta e babait, nënës dhe motrës Donikë që vdiq në maturë të vitit 1951.

Me botimin e këtyre librave a mendoni se keni arritur që të transmetoni tek brezi i ri fakte mbi një të vërtetë, që deri më sot as historianët nuk e kanë bërë?

Ky libër është me vërtetësi të pamohueshme, të pakundërshtueshme për të gjithë shqiptarët kudo nëpër botë. Është befasues për ata njerëz që se kanë provuar apo se kanë besuar se kanë ndodhur këto gjëra në Shqipërinë tonë. Ky libër është një pikë ujë nga gjithë ai oqean vuajtjesh, sepse nëpërmjet tij mund të njihesh me plagët e mëdha që u krijuan në diktaturë. Ky libër është kundra harresës, është mbijetesë, kujtesë, dëshmi dhe shkrimi i saj. Mbijetesa nuk është vetëm akt personal, por dhe detyrë mision për të dëshmuar. Është detyrë shoqërore fisnike, unë plotësova një detyrim kombëtar të domosdoshëm, sepse kujtesa është pavdekësi, por njëherazi dhe histori që të mos harrohen sesi u mohuan të drejtat dhe liritë e njeriut, sepse harresa ka fatkeqësinë e përsëritjes së të keqes, në forma të ndryshme. Është një libër shuplakë për ata që nuk na dhanë drejtësi. Jetët e tyre ishin tmerr dhe torturë që u kishte thurur shteti i tyre. Ishte heshtja e madhe ndaj së keqes, zëri i vuajtjes, i dhimbjes i shëmtimit, ishte periudha e tronditjes e vdekjes. Ishte brenga e madhe, sepse ishte burgosur fjala e zemrave. Egërsia e këtij dënimi kishte verbuar vetë drejtësinë dhe vdekjen. Se sa do të transmetohet tek brezi i ri, atë nuk e di!! Unë e kam botuar librin për kujtesë, por sa do të lexohet nuk e di!! Kjo i përket qytetarëve të mësojnë ose jo të vërtetën.

Çfarë mendoni se duhet bërë ende për këtë shtresë të shoqërisë? Mendoni se kjo periudhë ka nevojë dhe për forma të tjera që të demonstrojë faktet reale të kësaj periudhe? Për shembull sikurse është ndërtuar Muzeu i Krimeve të Komunizmit në Shkodër.

Pas 22 vitesh është shumë vonë të mendohet se ç’mund të bëhet për ata që vuajtën, shumë prej tyre e lanë këtë botë. Te ne nuk është dëshmuar krimi komunist, por është hedhur manteli i heshtjes dhe i harresës. Nuk është kërkuar falje nga ata që i kanë bërë këto krime, sepse ishin krime shtetërore që drejtoheshin nga kreu i aparatit të KPPSH, domethënë nga diktatori dhe shkonte tek të gjithë diktatorët që drejtonin shtetin, Shqipërinë time. Diktatura hoxhiste zgjati 46 vjet, ishte një holokaust i vërtetë. Efektet e këtij holokausti që zgjati prej pesë dekadash janë të paimagjinueshme. Kjo kohëzgjatje e bëri tek ne komunizmin shumë çnjerëzor. Unë thashë të vërtetën me anën e penës sime, domethënë në libër, por format e transmetimit të kësaj të vërtete janë të shumëllojshme me anë të filmit, muzikës, pikturës, skulpturës, etj.  Në veçanti media është ajo që punon për të shëruar shoqërinë shqiptare, kurse muzeumet janë të domosdoshme kur për to punohen nga njerëz dhe njohës të mirë të kësaj shtrese. Mendoj se duhet të përfitojmë nga eksperienca gjermane, hungareze, çeke etj. Unë do doja që shumë piktorë dhe skulptorë të arrinin ta përjetësonin vuajtjen mbijetesën, shpresën që nuk vdes kurrë apo dhe lirinë kur heshtjes ndaj së keqes i thotë ndal.

Sipas jush cili ka qenë fati i gruas në diktaturë?

Në diktaturë femrat kanë studiuar, përparuar, emancipuar dhe kanë dhënë ndihmesën e tyre në shoqëri. Shoqëria jonë ka qenë e indokriminuar. Në çdo aspekt të jetës janë detyruar të përdorin luftën e klasës, se nuk mund të bëhej asgjë nëse nuk do t’i bëhej biografia çdo njeriu që do të punonte apo të studionte. Në përshkrimin biografikë futej dhe gjyshi kur donin të të fundosnin, kurse kur donin të lëshonin pe i mbyllnin sytë, por e përdornin për një kohë tjetër. Në diktaturë femrës i mohohej shkolla e lartë, vendi i punës zgjidhej me vështirësi në distanca të largëta dhe përveçse me pagesë minimale, shikohej dhe me sy të keq. Epitetet për to ishin nga më ofendueset, s’ishin të mirëpritura për të formuar familje, s’kishin të drejtën e lavdërimit, të shpërblimit, dënoheshin për një fjalë goje. Në rastet që u jepej mundësia për të punuar dhe për t’u shkolluar, sapo egërsohej lufta e klasës ato i largonin nga puna në mënyrën më të shëmtuar.

Po sot si e shikoni përdorimin e lirisë prej femrës shqiptare?

Liria?! Kur fillon liria? Liria fillon në një familje, me edukim, shkollë, studim etj. Por sa kjo liri çmohet dhe se si përdoret? Në rinin time e çmoja shumë lirinë, por nuk kishim të drejtën e fjalës së lirë, të shprehjes, besimit për miqësinë, shoqërinë, lirinë për të dashur etj. apo të kishe mundësinë për të gjetur shokun e jetës, të dëgjoje muzikën që pëlqeje, të lexoje libra që nuk lejoheshin etj. Të gjitha këto mundësi vajzat, sot i kanë. Por vajzat që të fitojnë lirinë duhet që të studiojnë, të përparojnë në ngritjen intelektuale duke vlerësuar më shumë mençurinë dhe jo të mbiçmojnë bukurinë se është shumë e përkohshme. Duke studiuar vajzat bëhen më të zonjat e vetes, duke punuar fitojnë pavarësinë e tyre ekonomike që u sjell pavarësinë dhe lirinë.  Liria fitohet, nuk dhurohet. Kjo është madhështia e lirisë, shërbimi ndaj së vërtetës, të mos heshtësh ndaj së keqes dhe të kundërshtosh shtypjen.

Si nënë dhe si femër, cili është mesazhi juaj për gruan shqiptare?

Si nënë u uroj të gjitha nënave të punojnë pa u lodhur, me përkushtim që fëmijët e tyre të marrin edukimin e mirë, me norma të moralit njerëzor, t’i mbajnë sa më afër dhe t’u dhurojnë shumë dashuri, sepse vetëm me dashuri arrihet e mira. Nënave u uroj të shkollojnë fëmijët që të marrin drejtimin e duhur, të mos e ndiejnë veten vetëm dhe të shkojnë në rrugë të gabuar. Për të gjithë femrat uroj suksese në punë, në studime të arrijnë majat më të larta, të bëhen krijuese dhe të suksesshme se janë baza e familjes, e ardhmja e shoqërisë sonë, përparimi ynë.

Gjyzepina Androkio (Çoba,1925 )

Vajzë e familjes Çoba, motër e monsinjor Ernest Çobës. E martuar me italian, kishte dy djem. E futën në burg sepse shkoi në konsullatën italiane të merrte pensionin e burrit të saj (italian). E dënuan 18 vjet burg, me heqje lirie nga viti 1957  deri në vitin 1975. ia dënuan djalin e madh me 7 vjet burg, ndërsa djalin tjetër ia internuan. Mbas vitit 1991 u largua familjarisht për në Itali.

Sadije Kazazi

Vendosja e diktaturës në fund të vitit 1944 e gjeti në vejë, me katër fëmijë (tre vajza dhe një djalë). Për të dhe për të gjithë fisin Kazazi erdhën kohë të vështira, jo vetëm nga ana ekonomike (që iu grabit çdo gjë), por Kazyzët i kishin vu në shënjestër dhe komunistët i ndiqnin, sepse ato ishin atdhetarë…Ajo në shtëpinë e saj për afër dy vjet strehoi nipin e burrit të saj dhe bënte lidhjen e Saitit me të vëllain e Jup Kazazit. Ajo në shtëpinë e saj për afro dy vjet strehoi nipin e burrit të saj dhe bënte lidhjen e SAitit me të vëllain e tij Jup Kazazin. Agjentët e sigurimit arritën me e zbulue ku ndodhej, Sait Kazazi. Shtëpia u rrethua, e torturojnë nanë Sadijen, bashkë me vajzën e sa të madhe Syrihanëm por ato qëndrojnë heroina, nuk tregojnë. Por zgjedhjen tragjike e bëri vetë Saiti, që në pamundësi për rrugëdalje, vrau veten, nuk pranoi t’i dorëzohej kriminelëve të kuq, ishte 6 tetor 1946. për këtë qëndrim Sadijen e dënojnë me 15 vjet burg, por bën 5 vjet, por sa doli nga qelitë e burgut komunist, ndërroi jetë…Fëmijët e saj e vazhduan jetën plot me vuajtje…

Dhurata Sokoli

Shqipëria e rrethuar me tela, ushtarët tabu ruanin kufirin. Ishte viti 1990, trumbetohej me të madhe se nuk do të kishte vrasje e në kufi, e shumta do të dënoheshin me 5 vjet burg ato që kapeshin në kufi. Shumë të rinj dhe të reja e morën parasysh rrezikun dhe tentuan të kalojnë kufirin shtetëror, shumë prej tyre u vranë si në veri dhe në jug të vendit. në muajin prill 1990 u vra një çift, një vajzë e një djalë. Po pse? Ata ishin një çift që duheshin, por mentaliteti primitiv-komunist nuk i lejonin të realizonin ëndrrën e tyre, martesën, kështu që vendosën të kalonin kufirin Bunë-Ulqin…Por rojet i diktuan. Vajza doli me trup përpara djalit që e desh më shumë se veten, por rojet shqiptare gjuajtën mbi ta, i vranë, i zvarritën dhe i groposën të dy. Të mbështjellur në një batanije, i varrosën natën, që të mos i shikonte kush…në vitin 1991 në gazetën “Republika” një inxhinier, që ishte roje nate në nënstacionin e Koplikut, vuri re ushtarë që hapën gropën. Këtë ngjare e publikoi guximtari në gazetë. Me këtë artikull motra e djalit gjeti varrin.

Fetije Fuçiterni

Motër e Sheuqet Mukës, gruaja e Sali Vuçiternit, ministër në kabinetin e Mbretit Zog. Saliu z dënua nga komunistët me burgim të përjetshmen. Nën Fetijes iu konfiskua pasuria, u nxor nga shtëpia, e përzunë nga Tirana. U vendos në Shkodër. Muaj për muaj e ngarkuar nisej drejt Burrelit për të parë burrin dhe vëllain. Provoi shtegtimet e rrugëve. Burri i vdiq në burg. Ja treguan të vdekur mbas murit të burgut. Mbeti e vetme me një të vdekur përpara. E mbështolli dhe e lidhi mirë për ta transportuar në një makinë të  ngarkuar me gëlqere për ta dërguar në Tiranë. për tre ditë nuk e lejuan që ta varroste.  Jetoi me shpresë se mos takohej ndonjë herë me djalin e vetëm të familjes Vuçiterni, 52 vite pa e parë. Mbylli sytë si një halle e teze e nderuar, me nipër e mbesa.

 

“Demoni i Çmuar” nga Albert Lulushi, libri i ri që vjenë së shpejti…..

by

Libri “Demoni i Çmuar – Valuable Fiend” i Lulushit, zbulon faktorët e vërtetë që kontribuan në dështimin përfundimtar të operacionit Kim Fillbi/ Nga BEQIR SINA, New York/

  WASHINGTON : “Demoni i Çmuar – Valuable Fiend”, i autorit Albert Lulushi, është libri i parë, dhe i vetëm deri tani për të ofruar një llogaritje të plotë të operacionit paraushtarak të CIA-s, kundër Shqipërisë komuniste, shtetit më të dobët dhe më i izoluar i ish vendeve satelitë, të Bashkimit Sovjetikë, në periudhën 1949-1953. Ky libër madje shkon përtej pikëpamjes simplisticike marrë shpesh në subjektin që ngarkon me fajin për dështimin e operacionit të Kim Filbit, “spiunin” më të famshm që vdiq në Bashkim Sovjetik, i inflitruar edhe brenda agjenturave britanike të  SIS.

Libri i Lulushit, është unik jo vetëm për përdorimin e tij të gjerë të burimeve që janë primare, por edhe për shkak se ky libër paraqet një pamje të ashtuquajtur “multi-faceted” të tregimit, nderthurje dhe “juxtaposing” pra vë shumë pranë faktet dhe elementet e operacionit të raportuara nga pjesëmarrësit në anën amerikane kundër atyre të rrëfyera deri tani nga kundërshtarët e tyre në anën komuniste.
Libëri “Demoni i Çmuar – Valuable Fiend” i Lulushit, zbulon faktorët e vërtetë që kontribuan në dështimin përfundimtar të operacionit Kim Fillbi, duke përfshirë:  Një atmosferë të konkurrencës dhe xhelozisë, sesa bashkëpunimit, ndërmjet degëve të CIA-s dhe midis CIA-s dhe shërbimeve të tjera mike e inteligjencës.
Të hutuar dhe të papërvojë me këtë rast oficerët e CIA-s, janë futur në operativitet në disa vende ish komuniste, të cilat i përkisnin një regjimi stalinist të pamëshirshm e të papërcaktuar për të konsoliduar pushtetin e vet në atë kohë me asnjë mëshirë për kundërshtarët e tyre.

    Konfliktet dhe rivalitetet mes fraksioneve anti-komuniste të përkeqësuara edhe nga intrigat e Mbretit Zog, aleati i gjallë CIA-s, i cili ishte monarku i vetëm në Europë, si Mbret musliman, i martuar me një konteshë hungareze – amerikane, dhe një anëtar i Vëllazërisë Myslimane të Egjiptit, u bënë së bashku të gjitha dhe në të njëjtën kohë.

    Përveç kësaj, dhe ndoshta më e rëndësishmja, e librit të shekncëtarit dhe studiuesit shqiptar në Amerikë, Albert Lulushi, në librin e tij “Demoni i Çmuar” tregon se si u ngulit operacioni i lënë në planifikimin dhe ekzekutimin e veprimeve të tjera të Luftës së Ftohtë, nga paraushtarakët që pasuan, duke përfshirë edhe ato të grushtit të shtetit “organizuar” perj CIA-s: “D’états në Iran dhe Guatemala, dhe Gjiri i Derrave në Kubë”.
Libri i Lulushit “Demoni i Çmuar” ofron një sasi të madhe të informacionit të freskët dhe të pabotuar më parë për këdo kërkues dhe studiues, ai është një libër i rrallë i kësaj natyre i shkruar me seriozitet nga një autor shqiptar, i cili ka “gërrmuar” thellë në arshivat e Washingtonit, aty ku nuk mund të futet kollaj çdo njeri:
Libri i tij është për të hyrë në historinë e CIA-s, në ditët e saj të hershme, ardhjen e komunizmit në Europë, përpjekjet e CIA-s, për të rrëzuar regjimet Komuniste, megjithse prapa kishin kërcënimet e qeverive komuniste rreth botës. Në librin “Demoni i Çmuar” CIA- dhe SIS-i janë të “shoshitura” – “Marrëdhëniet agjenturore dhe të fshehta anglo-amerikane, gjatë Luftës së Ftohtë, Lufta e Inteligjencës dhe e Spiunazhit, dhe kryespiuni Kim Philby”.
Ky libër është për ata që dëshirojnë për  të kuptuar rrënjët e sfidave aktuale me të cilat përballen edhe sot vendet në Europën Lindore dhe në Ballkan, duke përfshirë Greqinë, Shqipërinë dhe ish Jugosllavinë që nuk egziston më pas shpërbërjes (mbas 1991); dhe janë të bazuara në një kërkim serioz dhe të thellë për të zhvilluar një pamje objektive të historisë së këtyre vendeve pas Luftës së Dytë Botërore, e cila, në një masë të madhe, mbetet ende patreguar si duhet.

Së fundi libri i autorit Albert Lulushi “Demoni i Çmuar – Valuable Fiend”  zgjeron dukshëm të dhënat e burimeve autentike dhe primare rreth informacionit, mbi subjektin nga referenca të qindra dokumenteve të CIA-s që janë deklasifikuar nga viti 2007. Përveç kësaj, Lulushi përdor materiale që kanë ardhur nga Shqipëria që prej rënies së komunizmit, duke përfshirë edhe kujtimet e ish-oficerëve të policisë sekrete të caktuar për t’iu kundërvënë operacioneve të atëhershme të CIA-s. Prezantimi ndër-referenca dhe anë-nga-anë tek perspektivavt e kundërta që ofron një rinumërim i vërtetë dhe i plotë i ngjarjeve nëpërmjet libërit të Albert Lulushit.
Rreth Autorit te librit, Albert Lulushi

Albert Lulushi është një shkencëtar shqiptaro amerikan i teknologjisë së informacionit, sipërmarrës dhe drejtor ekzekutiv i biznesit me një karrierë të suksesshme në menaxhimin e ndërmarrje të gjera në projekte për disa organizata botërore, duke përfshirë agjencitë federale qeveritare dhe kompanitë Fortune 500.
Lulushi është një studiues i pasionuar pas Gjuhës dhe autor i njohur i botimeve të teknologjisë, duke përfshirë disa prej librave mbi hartimin dhe zhvillimin e sistemeve të informacionit në industri e teknologjinë bashkohore, e botuar nga Prentice Hall dhe Pearson Education.
Lulushi i ka dhënë shumë shërbimeve të përkthimit dhe interpretimin e Departamentit të Shtetit për mbi 20 vjet, duke punuar me zyrtarët më të lartë të Qeverisë së Shteteve të Bashkuara. Në këtë kapacitet, Lulushi ka qenë një dëshmitar okular të ngjarjeve më të rëndësishme historike në marrëdhëniet midis Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Shqipërisë dhe Kosovës që nga rënia e komunizmit.
Albert Lulushi thotë se :”Burimet kryesore të informacionit për operacionin e CIA-s, në Shqipëri, janë të rrallë. Dy oficerë të CIA-s të cilët kanë marrë pjesë në operacionin e CIA-s, janë James McCargar dhe Michael E. Burke, me kushte dhe referenca të zhdrejta në operacion, i “pastruar” rëndë nga CIA, për shkak të ndjeshmërisë së operacionit. Kujtimet e tyre janë botuar respektivisht në vitin 1963 dhe 1984. Ndërkohë, që Kim Philby e përshkruar rolin e tij në operacionin në 1968, në autobiografi e tij. Bethel një autor tjetër që ka studiuar Luftën e Ftohtë ka intervistuar disa prej oficerëve britanikë të cilët kryen operacionet e SIS dhe një disa agjentëve shqiptarë të cilët mbijetuan dhe kan kujtime të hidhur. Disa dokumentet e deklasifikuar të CIA-s janë vënë në dispozicion nga Biblioteka Presidenciale Truman. Shumica e librave që kanë trajtuar subjektin e kanë përdorur dhe riciklohen nga këto njëjtat burime parësore gjatë viteve.”

FAIK KONICA MË 1911-1912 – VITET E HARVARDIT DHE TË VATRËS

by

Nga Agron Alibali*/

 I. Hyrje/

 Për jetën e Konicës gjatë periudhën studimore në Harvard gjatë viteve 1911-1912 nuk është ditur shumë. Arkivat e Universitetit të Harvard, të shfrytëzuara për herë të parë nga studiuesi Efthim Dodona, si dhe arkiva e tij private, japin informacion të vyer për jetën dhe veprimtarinë e Faikut gjatë studimeve në Harvard dhe më tej.

Dihet se Faik Konica shkeli në Boston për herë të parë më 9 tetor 1909 me anijen Ivernia.  Ai i shkruante Fan S. Nolit se “do të mbërrinte në Boston i veshur me kostum popullor shqiptar”.Madje edhe vetë veprimi i zbritjes në tokën amerikane i veshur me fustanellë do të kishte kuptim të madh simbolik mbasi, sipas fjalëve të Nolit, synimi ishte që “ta botonte foton e vet në gazetë për ta përdorur për propagandimin e çështjes së kombit shqiptar, që mbeti edhe pasioni i tij gjatë gjithë jetës””. Menjëherë Fan Noli i dorëzoi Faikut drejtimi e Diellit, por ky i funditu largua nga pozicioni i Kryeredaktorit pas disa mosmarrëveshjes me punonjësit.  Fill paskëtaj ne e gjejmë Faikun disa mijë kilometra larg, në qytetin St. Louis të shtetit Missouri në vitin 1911, ku ai botoi për pak kohë një fletore rivale, “Trumpeta e Krujës” para se të kthehesh në Boston mbas një ndalimi të shkurtër në Michigan dhe Chicago. 

 II.Periudha studimore e Konicës në Harvard

 Arkiva e Harvardit jep informacione të tjera të rëndësishme për jetën dhe arësimin e Konicës.  Çdo student i atij universiteti pajiset me dosje e cila mbledh të gjitha informacionet themelore për jetën profesionale të studentit deri në vdekje.  Dosja e Konicës pëmban kartën e studentit, korrespondenca të ndryshme, formularin apo kërkesën e pranimit, një kopje të nekrologjisë, etj.

Pas kthimit në Boston, më 10 Gusht 1911 Konica bëri kërkesë për të studiuar për gradën shkencore Master of Arts [A.M.] në Familjen e Gjuhëve të buruara nga Latinishtja (Romance Languages) në Shkollën Pasuniversitare të Arteve dhe Shkencave në Universitetin e Harvardit.  Vendimi i pranimit u mor vetëm dy ditë më pas, me 12 gusht 1911, me kusht që ai të provonte aftësitë e tij në gjuhën gjermane. Konica u regjistrua zyrtarisht në shkollë me 25 shtator 1911. Të nesërmen, me datë 26 shtator, Konicën e mori në intervistëpersonalisht Prof. J. Ford, i cili deklaroi më pas seFaiku “nuk kishte kurrfarë vështirësie për të punuar me libra në gjuhën gjermane.” Prof. Ford shkruajti më tej në raportin e vet se Faiku “kishte lexuar jo pak traktate në gjermanishte që lidheshin me punën e ti studimore në shqipe, dhe ai njeh mjaft mirë Grundriss-in e Grüber-it.  Unë nuk do ta detyroja atë që të merrte kursin e gjermanishtes.”  Kësisoj, parakushti u hoq pa patur nevojë që Konica t’i nënshtrohej provimit.

Faiku kërkoi që të regjistrohej në amzën e Harvardit me emrin Faïk Konitza, ose, Faïk Bey Konitza, “nëse – siç shkruante vetë – nuk ndalohen titujt e fisnikërisë”.Sikurse do të shpjegohet më poshtë, Faiku hoqi dorë nga përdorimi i dy emrave të mesëm që, sikurse pranon ai,  “i kishte vënë vetë në rininë më të hershme”.

Synimi ambicioz i Faikut ishte marrja e diplomës brenda vitit.  Edhe Harvardi e miratoi në parim objektivin e Konicës, duke theksuar se “nëse ju do të kryeni studime të avancuara, të miratuara nga katedra për notë të lartë dhe këto do t’i kryeni me vlerësime maksimale, kjo pa dyshim do t’ju sigurojë marrjen e diplomës brenda vitit”.

            Gjatë vitit studimor në Harvard Konica studioi në kurs të rregullt lëndët e Letërsisë së Krahasuar, Frëngjishten I dhe II. Ai mori edhe kurse të pjesshme në Letërsi të Krahasuar II, Frëngjishte III, dhe Filologji të Gjuhëve të buruara nga Latinishtja (Romance Languages).  Në të gjitha këto lëndë Faiku mori notën maksimale.Kësisoj ai ia arriti pikësynimit për t’i përfunduar studimet pasuniversitare brenda vitit dhe u diplomua në vitin 1912.Në kursin pasuniversitar të Letërsisë së vjetër Frënge, të Prof. Edward S. Sheldon, Konica zuri miqësi me Henry Grattan Doyle, i diplomuar në Kolegjin e Harvardit më 1911.  Ata ishin të vetmit studentë në kurs.  Miqësia e tyre zgjati për shumë vite, madje edhe gjatë kohës kur Faiku shërbente si Ministër Fuqiplotë në Shtetet e Bashkuara.  Doyle e përshkruante Konicën si “një xhentëllmen e studiues, si dhe diplomat dhe mik i vërtetë i Shteteve të Bashkuara” i cili “kishte shumë miq këtu”. Duke iu referuar pushtimit të Shqipërisë nga Italia fashiste më 1939, Doyle shkruan se “zhdukja e përkohëshme e vendit të tij nga familja e vendeve të pavarura ishte një grusht i rëndë” për të”.Në korrespondencën e vet me Harvardin, Doyle përfshiu edhe nekrologjinë eKonicës, ndofta të botuar në gazetën The Washington Post.  Kurse e fundmja adresë e banimit të Faikut jepej 1530, Sixteenth St., N.W., Washington, D.C.Nekrologjia e shkurtër përmendte se përveç shqipes, Konica “mund të lexonte edhe në italisht, spanjisht, rumanisht, portugalisht, turqisht, gjermanisht, greqisht, hebraisht, arabisht, frengjisht dhe anglisht”.Nekrologjia përmend edhe se Konica “u dënua me vdekje nga autoritetet otomane për veprimtarinë e tij në Lëvizjen Kombëtare Shqiptare, dhe se ndikimi i tij ishte vendimtar për të bindur Mbretin Zog që të adoptonte një reformë të gjerë agrare në vend”.

 a. Karta e studentit

 Çdo student i Universitetit të Harvardit ka në dosje edhe një kartë ku përfshihen të dhënat themelore biografike të jetës së studentit. Sipas saj, studenti Faik Konica u lind në mars 1876 në qytetin e Konicës, i biri i Shahin Beut dhe i Zoña Lalia (Delvina) Konica, dhe vdiq në 15 dhjetor 1942 në Washington, DC.Me interes është fakti se, më vonë Konica e jep ditëlindjen e vet vetëm si për muajin prill. Kjo ndofta lidhet me ndryshimet në kalendaret e zbatuara në atë kohë dhe më pas. Vendlindja e tij tek karta e studentit jepet Konica, Turqia e Europës..Karta tregon se Konica i plotësoi studimet pasuniversitare më 1911-1912, se ishte i punësuar me qeverinë shqiptare si Ministër në SHBA dhe se adresa e tij e fundit e njohur zyrtare ishte The Mayflower Hotel, Washington, D.C.  Bashkëngjitur me kartën është edhe nekrologjia e shkurtër nga një fletore e Bostonit, ku jepen edhe informatet për varrimin si dhe shërbimet përkatëse.

 b. Kërkesa apo Formulari i Pranimit

Një tjetër dokument i rëndësishëm arkivor është formulari i pranimit të Konicës në Universitetin e Harvardit i datës 4 gusht 1911. E veçanta e këtij dokumenti është se informatat  personale janë dhënë prej vetë Faikut. Kështu për shembull, Konica e shkruan emrin e vet në trajtën frënge Faïk Konitza, trajtë që e ruajti gjatë gjithë jetës së vet duke e përdorur edhe në të gjitha dokumentet zyrtare, shkrimet, letrat dhe korrespondencën e tij.

 Emri dhe Vendlindja

 Emri i plotë i Konicës në diplomën frënge dhe vendlindja e tij janë:  “Sieur Schich’go Konitza, Faïk, Suavi, né à Konitze, (Albanie-Turquie) le Mars 1876, Ka mendime se trajta “Schich’go” lidhet me fjalën shqipe “shishko”.  Nuk është e qartë nëse ky ishte mbiemër i familjes ose i referohej thjesht një fëmije të shëndetshëm.  Mirëpo Konica deklaron se përdori emrin e mesëm ekstravagant dhe të çuditshëm [“fanciful”]Schisch’go si kompozitë e emrit të shkrimtarëve Schiller dhe Hugo. Ja se si e shpjegon vetë Faiku këtë gjë në shënimin përkatës të Formularit të Pranimit në Harvard:Në Shqipëri ka një rrëmujë të madhe sa u takon emrave të përveçëm, pasi turqit nuk kanë mbajtur regjistra zyrtarë të gjendjes civile deri kohët e fundit.  Kur mbusha formularin për provimin tim të parë bëra një çilimillëk: pranova përdorimin e dy emrave të çudtshëm të mesit, që afroheshin fonetikisht me emrat e Schiller-it dhe Hugo-it, dy poetëve që unë i admiroja më shumë.  Sigurisht, sot unë nuk do të doja që kjo shaka të përjetësohej.”

Po ashtu, Faiku e shënon vendlindjen e vet si “Konitza (Albania)”, natyrisht duke i qëndruar besnik gjeografisë politike dhe etnike të asaj kohe.  Kurse Regjistri i Studentëve të Diplomuar të Harvardit i vitit 1913 jep për Faikun këto të dhëna: Konitza, Faïk [g. 1911-1912 A. M.; B. ES. LETTRES, Univ. Dijon (France) 1895.] Janina, Albania, Turkey- in-Europe.  Kuptimi i të dhënave lakonike të Regjistrit është se studenti Faik Konica ndoqi Shkollën Pasuniversitare të Arteve dhe Shkencave gjatë viteve 1911-1912; u diplomua me gradën shkencore Master of Arts; ka qenë i diplomar me diplomë të nivelit universitar në Letërsi në Universitetin e Dijon-it në Francë më 1895; tash jeton në Janinë, Shqipëri, Turqia Evropiane.

 Arsimi

 Arkiva e Harvardit jep të dhëna të tjera interesante për formimin arësimor të Faikut, të paraqitura prej vetë atij në Formularin e Pranimit.Duke iu referuar etapave të hershme të arsimit të vet, Konica shkruan se ai “kishte nxënë nga mësues privatë,” pa identifikuar gjithsesi shkollat e ndryshme që kishte ndjekur, të cilat përmenden tjetërkund.Aty konfirmojmë se Konica i filloi studimet universitare më 1890 në Collège de Lisieux, (Normandie); më 1893 ai shkoi në Lycée de Carcassonne (jugu i Francës) ku studioi deri më 1894, duke u përqëndruarnë studimet klasike, letërsi dhe filozofi. Më 1893, gjatë “Année du Rhétorique” doli studenti i parë i kursit në lëndën e Kompozicionit në Frengjisht dhe në Përkthimet Latine.Konica i përfundoi studimet universitare me diplomën of Bachelier de l’Enseignement Secondaire Classique (Lettres – Philosophie)në Fakultetin e Letërsisë të Dizhonit (Université de France) në 16 Nëntor 1895, pikërisht 115 vjet më pare. Sprova e tij “Për Shoqërizimin e Ideve” u vlerësua në provim prej Prof. Charles Adam si “eseja më e mirë”.Interesat studimore të Konicës ishin shumë të gjera dhe përfshinin Historinë, Filozofinë, Arsimin, Artet e Bukura, Astronominë, Fizikën, Kiminë, Botanikën, Zoologjinë, Gjeologjinë, Stilistikën ose Artin e të Shkruarit të Eseve.  Sikurse u përmend më sipër, Konica kishte talent të veçantë për gjuhët e huaja.  Ai kishte kryer studime të avancuara në greqishte (7 vjet), latinishte (nëntë vjet), frengjisht (12 vjet), anglisht (letërsi dhe kompozicion), italisht, si dhe kishte studiuar për dy vjet privatisht gjuhën dhe letërsinë gjermane.

Në vitin 1895-1896 Konica filloi studimet pas-universitare tekCollège de France në Paris, duke u përqëndruar në “letërsinë mesjetare frënge, dhe letërsi romake”, lëndë që jepeshin nga Profesorët Gaston Pâris and Gaston Boissier.  

 Të dhëna të tjera tek Formulari i Pranimit

 Në rubrikën “Punësimi i Tashëm” të formularit Konica deklaronte se ishte “pedagog dhe redaktor letrar”[“Lecturer and Literary Editor].”Ndërsa pyetjes 13, se “në cilën fushë do të dëshironit të shqyrtoheshit si kandidat për diplomim? Shpjegoni me hollësi përvojën tuaj të përpashme në lidhje me temën”, Konica jep informacionin e më poshtëm biografiko-arsimor, të riprodhuar të plotë:

Frengjisht (me pjesëmarrje të rëndësishme në Anglisht)

Kam marrë me sukses provimet e letërsisë të kërkuara prej ligjës frënge për diplomën universitare (Bachelor); më pas, kam ndjekur për disa vjet si student i lirë kurse në Frëngjishten e Vjetër në Collège de France, dhe Letërsi Frënge në Sorbonne.  Kam shkruar edhe punë origjinale në fushë, siç dëshmohet prej sprovës “Ese për gjuhët natyrore dhe artificiale”, (“Essai sur les Langues naturelles et les langues artificielle”) botuar preje meje në Bruksel me 1904 nën pseudonimin Pyrrhus Bardyl”i.”

           Kjo vepër prej 147 faqesh e Konicës u botua nga shtëpia Kiessling et Ciemë 1904.  Gjindet, ndër të tjera, në Bibliotekën Widener të Harvardit, në Bibliothèque Royale de Belgique në Bruksel, si dhe në shërbimin e internetit Google Books.  Vepra duket se u zbulua për herë të parë për botën e letrave shqipe prej studiuesit Luan Starovadhe më pas u analizua edhe prej studiuesit Artan Puto. Mund të shtojmë, pra, se pretendimi se Konica nuk ka lënë deri më sot asnjë vepër të plotë nuk qëndron.

Natyrisht, bagazhi veçanërisht i gjerë dhe i fortë arsimor i Konicës ia hapi me lehtësi atij dyert për në Universitetin e Harvardit.

 c. Kërkesa apo Formulari i Punësimit

 Tjetër dokument i rëndësishëm i cili nuk gjindet në arkivën e Universitetit, por u zbulua në arkivën private të Konicës me 13 mars 2006 është Kërkesa për Punësim, e paraqitur pranë Zyrës së Emërimeve të Universitetit të Harvardit.  Konica u regjistrua tek kjo zyrë me14 mars 1912, d.m.th gjatë semestrit të dytë të vitit shkollor.

Këtu Konica na jep të dhëna të tjera të rëndësishme për jetën dhe synimet e tij për të ardhmen.  Ai synonte të punësohej si “pedagog në kolegj, shkollë normale ose shkollë tetëvjeçare; në lëndët: gjuhë romanse, kryesisht frengjisht dhe italisht”.  Pyetjes se në cilat pjesë të SH.B.A. dëshironte të punonte ai iu përgjigj: “Më 1912-1913, në rrethinat e Cambridge-it; në vitet e mëpasme kudo”.  Synimi i tij për të mos u larguar nga Bostoni në një periudhë kritike të lëvizjes shqiptare në Amerikë përkon edhe me veprimtarinë e ethshme të Konicës e Nolit gjatë këtyre dy vieteve në kuadrin e organizatës VATRA.  Sa i takon nivelit të pagesës, Konica shënon se do të parapëlqente të ardhura “në masën $1000-$1500 dollarë”. Natyrisht që bëhej fjalë për pagë vjetore, që në me vleftën e sotme do të vërtitej rreth 22,000-33,000 dollarë.

Në listën e e botimeve të tij, Konica shënon këto periodikë, libra dhe artikuj:

(1) periodiku “Albania”, 11 blenj “ku kam shkruar mëse 1500 shtylla me artikuj në frengjisht, si p.sh. “Relations entre la France et l’Albanie, d’apres des Manuscripts inedits per connu”;

(2) Essai sur la Langue naturelles et les Langues artificielles, …e komentuar me shumë lëvdata për stilin e autorit tek “Mercuri di France”, tek “Revu des Idees”, etj.”(Dielli-arkiv))

Pesha e qiellit të vendlindjes

by

Ese për fjalën e mençur të kombit tim/

 Nga Namik Selmani/

 Kur isha i vogël e këmbët e njoma bënin ritualin e vjetër sa edhe mbarë bota, atë të hapave të parë, me atë kalamendje magjke mes rrëzimit e trupngritjes, të ecjes drejt një udhe që të dërgonte te loja, te shkolla, te lumi, te lëndina, të ara e mbjellë, te mali që gjethonte çdo pranverë, më shfaqej i bukur, i paanë, emblematik, i çuditshëm, i kaltër, i stërmadh në atë thellësi të tij, për të cilin prindërit e mësuesit tanë të parë na thanë se quhej  QIELL.Ajo hapësirë e kaltër që shpesh i ngjante dhe syve të të afërmëve të mi, më ngjante për nga forma me atë furrë të nxehtë ku nëna ime e mirë fuste çdo ditë bukën e përditshme, fuste klumushtorët, birjanët që bëheshin e oriz e me mish, tavat me patate, ëmbëlsirat e ditëve të shënuara fetare apo edhe familjare e të atyre ditëve kur në katin e dytë të shtëpisë vinin  nga larg miqtë e babait e të familjes, apo edhe udhëtarë që i zinte nata në rrugë. Edhe nëë një natë do të mungonin miqtë në odën e madhe, ato duhet që të përgatisnin gjellë dhe bukë për burrat që do të vinin nga arat, lëmenjtë, nga stanet e  tërë ditën apo edhe natën kishin hedhur sa e sa herë të lodhur sytë nga qielli, nga yjet, nga hëna, nga dielli. Në vatrat i prisnn gratë, që iu vinin përpara gjunjëve të lodhur  gjellë, bukë, dashuri. Pasi e bënin si duhet detyrën e tyre, nënat nuk harronin që në këto furra të vogla çdo mbrëmje të linin diku, në një qoshe pranë derës ca shkarpa të holla, të thata për të bërë më të lehtë zjarrndezjen e të së nesërmes.

 Lart qielli i vendlindjes sime merrte formën e drurëve që e ndërprisnin paksa atë hartë të kaltër pa kufinj. Kështu qielli fshihej mes fletëve, mes minareve de kryqeyve të kishave hijerënda, mes oxhakëve të odave që tymosnin papushim sidomos mbrëmjeve kur duhet që të mundej i ftohti trimërosh i  dimrit. Ndoshta kështu duhet t’i ketë ndodhur edhe mbarë njerëzimit në fosnjërinë e tij në atë ecejake marramendëse  për të ndërtuar jetën sa më mirë e sa më dobishëm. Për vete e për brezat që do të vinin. E qielli i fëmijërisë bëhej pak nga pak si një flamur i blertë  shumë më parë se një copë flamur kuq e zi të shpalosur para syve të mi në dasmat me aq tinguj buzëqeshje dhe urime, apo kur mbulonim arkivolët mes vajit të nënave dhe motrave. Një flamur të kuq që na vinte si kryemik në gazin e festave kombëtare apo në sepetet e nënave çame e të atyre të Kosovës për t’iu fshehur sa të mundeshin atyre që i frikësonte gjer në pikën e fundit të gjakut nga pamja. Të atyre që  frikësoheshin edhe me emrin që kishte kombi që udhëhiqte ky flamur.. të atij flamuri që do të dërgonte baballarët  drejt luftrave të panmërta, apo fëmijët do t’iu hynte në sy që kur do të shkelnin në pragun e një shkolle

Po para se ti të kuptoje se i takoje një shteti, një kombi, apo edhe një feje të caktuar, qielli i vendlindjes ishte flamuri i parë që të mbetej në sy. Një himn-fjalë pa muzikë, pa tamtame tribunash, pa muzikë fanfarash në rrugët e qyteteve të mëdhenj e të vegjël. E himni i tij i përjetshëm është vetë kujtesa e meditimi ynë fëminor për të deri sa një ditë të ndaheshe nga kjo jetë. Qielli i vendlindjes na ka sjellë shumë herë shiun pikëlor që na njomi supet, sytë, fytyrën e njomë, këmbët e baltosura, duart që mbanin fletoret e detyrave dhe kallamarin  e bojës, me të cilën bënim detyrat në klasë e në shtëpi, këmishën e vetme që shpesh të e lanim dhe prisnim që të thahej apo na e arnonim nënat në  ca vende të grisura, këpucët që numëronin ngatërrueshëm hapat tanë të brishtë që shkonin në ca udhë që nuk do të mbaronin kurrë, kurrë. Në atë prekje të shiut pikëlor askujt nga ne nuk i shkonte në mendje që të gjente një rrobë të zezë me tela që quhej “çadër” për të mbuluar supet kur ishim në kulmin  e lojës. Në atë çast ndoshta ngjizej konflikti e ndeshja më e bukur e skenës–jetë. Ajo skenë ku prindërit tanë të shqetësuar na kërkonin ne, fëmijët, ne, si lojëtarë, si gjykatës të vetvetes, vazhdonim të luanim me një seriozitet aq të madh sa nuk e dalloje edhe te më akademikët e moshuar. As që mund të na ndalte shtizimin dritësor të qiellit mbi supet tanë, mbi drurët, arinjtë e rrallëruar gjumashë të pyllit të paprerë (nëse kishte të tillë), gurët, shpatet, ullishtat, burimet, në udhët që na dërgonin larg, larg,.Diku kuptuam se qielli merrte formën e një saçi të kaltër. Herë herë të murrëtyer me re shtrëngate, me re që sillnin shpeshherë ca flokë të bardhë, për të cilën na thane një ditë se ishte DËBORA.. Po ashtu shfaqej qielli i madhërshëm, i kudondodhur në supe ditësh që një ditë do të a shihnin të thinjur, të kërrusur me ca hapa të matur e të menduar.Ajo bardhësi e madhe e reve puplore shumë herë më dukej se ishin si ca shtëllunga leshi, që nëna i prekte me dorë e i merrte kur të dinte, sepse  me to shumë herë ajo kalonte netët e gjata duke fijëzuar leshin e duke thurur pambarimisht triko, çorape, qilima,  O, nëna ime nuk ishte si Penelopa që priste Odisenë e ikur 10 vjet më parë. Në këngët e kurbetit që ia përcillnin erërat dhe qielli  Odiseja  i saj ishte në arë, në udhët e afërta që e prisnin për punë në ugar. Mjaftonte që të dilje në prag të derës dhe me një zë të fortë të djalit të shtëpisë që ta mblidhte dora e vënë para gojës, ai të vinte vrap e në shtëpi dhe gjellën nuk e hante në arë, por në sofër. Para emrave të vënë nga Këshilli i të Urtëve të familjes para emrave të burrave apo edhe due u hequr ato nga qarkulimi në thirrjen për to vihej fjala “aga” ose “efendi” që ishte një lloj princërimi evropan kur edhe vetë Evropa porsa po krijonte traditën e familjeve të mëdha të saj .Pamja e furrave të nxehta  shfaqej në disa zona me saçet e nxehtë  ose çerepët si e kërkonte leksiku i një zone të caktuar. Mbi të vihej hiri i nxehtë i dalë nga prushi i një zjarri aty pranë për të pjekur një tepsi të mbushur me brumë buke, me perime, me byrekë. Para atij saçi faëqenxehtë monologonim: “Bukën tonë të përditshme o Zot, falna sot!” Dhe sytë i drejtonim nga qielli.

Dikur edhe kur dielli dilte në qiell apo edhe kur ai fshihej mes reve, dëgjonim se si shumë nëna, burra të moshuar betoheshin me shumë seriozitet: “Për atë qiell!” Nuk e dinim se pse ata duhet të besoheshin në këtë betim sa pagan aq edhe modern para nesh,  por serioziteti dhe solemniteti, me të cilin ata e thonin atë përbetim, të bindëte shumë  mirë për një gjë të tillë. A thua ishte prova e forcës së vërtetë e ndershmërisë së tyre? A thua se pesha e qiellit të pamatë i sundonte në zemër  e ata duhet që të kishin GJYKATËS për atë që bënin e për atë  mendonin???Kur ishim në mëdyshej hamletiane pranë një gjëme të paralajmëruar, sërish qielli si metaforë na vinte mes nesh / E thonim thjesht se nuk ishim “as në tokë e as në qiell”.Ata që futeshin në dyert e xhamive në kohën më të saktë të ritit të faljes  ishin  dhe e kanë përherë brenda vetes një copë të madhe qielli për të shtrirë sytë, duart e thata drejt tij me fytyrën e për t’iu falur Zotit në madhështinë e këtij riti. Ata që shkruanin vargje poezish nuk harruan që të mateshin me gjërësinë e tij për të treguar se sa të mençur ishin në ato vargje që stiseshin ditën, natën, në agim në muzg. Ata që dinin të bënin ballona letre për t’i valëvitur në një lëndinë pa tela elektrike në qiell, një ditë i bënë prej hekuri dhe bota krijoi ballonat, avionët e detit të kaltër që quhet “qiell“. Për të shkuar në të tjera vende, qytete, kontinente, në të tjera dyer shtëpish, shkollash,

E, në këtë udhëtim modern të avionëve e të fjalëve të thëna, na ka munduar dëshira përrallore për të peshuar nganjëherë copëzën e qiellit që na ka takuar të ishte yni, të rrokim me sytë e me shpirtin tonë. Të paktën, qielli e vendlindjes sonë, në pamundësi për të parë, për të prekur copëzat qiellore që mbeten në sytë e miliarda njerëzve  të lindur e të ikur nga kjo botë.

Shumë e shumë vite na  e kanë lidhur e na e kanë mbushur me një telnajë të pafund kloni qiellin tone. Si të ishte një kone e bukur, të cilën dikush e ka lidhur me zinxhirë si për t’i thënë: “Sus! Sus! Këtu do të rrish! Do të ikësh kur të dua unë! Do të hash atë që do të sjell unë. Do të të jap bukë kur të dua unë!”  “Do të të shuaj etjen kur të dua unë??”. Pak a shumë edhe me qiellin tonë të bukur kështu po ndodhte. Kufinjtë e tij duhet të jepeshin kur të donte dikush tjetër. Madje shumë herë ata qiellin e kanë bërë  të shfaqet në pamjen e një qelie të ftohtë pa dritë, vetëm e vetëm se një ditë ai qelibanuesi kishte guxuar të pushonte e të punonte nën një qiell tjetër.

Pesha e qiellit tim më bën që ta peshoj edhe më shumë fjalën e shkruar. Shumë më tunduese se urtia koniciane që i lutet zotit për të heshtur kur nuk ke se çfarë të thuash. Nën këtë saç të kaltër të gjithë ne ëndërrthurësit themi këngët e para, hedhim vallet e para. Përpiqemi që me të gjithë forcën e dashurisë të lidhemi me të. Qielli i zemrës, qielli i shpirtit, – themi shpesh në fjalët e poezive. Portat e qiellit u hapën kur u tha fjala magjike: “Të dua!” Edhe dhimbja njerëzore në të u nda me bolorimat dhimbjembushura. Diku, në dritaret qiellore, shkrimtarët vunë me kujdes personazhet e tyre .Piktorët vunë fantazinë, realitetin varfërinë, pasurinë, pa harruar që kaltërsa të bëhej “kryefjalë” e mendimit të tyre estetik.

Sot qënkam një Don Kishot i vërtetë tek dua të matem çmendurisht me peshën e qiellit tim . Gjithëse e dua. E dua. E dua gjer në dhimbje. E dua deri në belbëzimin  e fundit tingullor. E duaaaaa deri në tingullin e këngës së pambaruar!. E dua deri në damarin e fundit të kaltërsisë së tij Edhe atëherë kur më përcjell fjalëmblat e mallkimet e mia.

Nazik për ato rreze diellore që i jep ushqim jete luleve, ullinjve, supeve të nuseve, hapave të udhëtarëve, syve dhe rrëfimeve të malluara të emigrantëve anembanë botës së paanë, barit të virgjër të varreve, monumenteve të bronxëruar në mbarë botën, dyerve të shkollave, portave të shtëpive që akoma nuk i kemi hapur ende, këngëve të pakënduara. librave të pashkruara e të palexuara, udhëve të largëta detare …Por edhe para portave të rënda të burgjeve ku njerëzit numëronin me një kod të veçantë ditën e hyrjes e ditët e daljes, ku qiellin e shihje në një formë shumë më të veçantë se në të gjithë vendet e tjera.

Qielli i vendlindjes ma e vidhka vikamën, piskamën, bolorimën. E ma mban fort si një kristalinë mrekulluese brenda pafajësisë së tij kaltërore. Si për të garuar me mua në atë KACEK të stërmadh dhimbjeje që më ka mbetur në kurrizin tim sizifian në shekuj. Pak a shumë edhe sot kur shumë njerëz flasin më tepër me gurët, me valët, me celularët se me njëri-tjetrit.E bëhem shpesh div përralash tek dua të hedh drejt qiellit gurët e rëndë. E bëhem Hamlet, Promete, vajatore leshralëshuar në erën e egër apo mushtullak (lajmërues i lindjes së djemve tek njerëzit e afërt të babait ose të nënës së tij).

Në “autostradën“ qiellore pa policë me shenjat karakteristike pa trafik e pa duar që lëvizin pambarimisht në një natyrë paksa edhe komike gati të automatizuar,  është edhe Autostrada e ëndrrave tona. Është kujtimi i të parëve i të larguarve nga jeta që një ditë të shfaqen në disa lajmërime  kornizëmbuluar me njgjyrën e zezë..Është edhe flamuri i kombit tonë që mbush sytë, kraharorët e na bën më krenarë kur e mbajmë në duar.Edhe te poezia fjalëshkruar në hapësirat e zemrës që shfaqet diku e brishtë në jetën e përditshme për të ngrohur të ftohurit e kësaj bote, duket se shohim atë  ngarendje që i ngjan sadopak edhe qiellit. E, nëse mban mbi sy, në qelizën më të vogël të vargut tënd, në mençurinë e secilës fjalë, të cilës i rri bukurisht me një fjongo kaltërore, si një ushtar që e di saktësisht detyrën e vendrojes, atëherë ajo, poezia, nuk ka qenë e nuk do të jetë kurrë një krijim që shkon  drejt zemrave të njerëzve të lodhur, të stresuar

Atëherë ajo vetë, poezia, ka bërë vetë ritin e peshimit të qiellit. Një rit që i jep asaj lavdinë më të madhe njerëzore por edhe modestinë e fshehur në ca kutiza ku çelësi është hedhur në Detin e Kohës  Herë shfaq dhimbje, herë ngazëllim.

Qënka fort e bukur të matësh peshën e qiellit tënd! Shumë e vështirë, po aq sa edhe e bukur…(Dielli-arkiv)