Pa ndërhyrje nga, “kryetar bashkie, pa xhandarë: aty linda i lirë e pa frej sundimi”,

Nga Frank Shkreli

Para se të marrë fund muaji Korrik, 2023, desha të kujtoj, një përvjetor, shkurtimisht, por historikisht me rëndësi për kulturën dhe gjuhën shqipe në përgjithsësi, por sidomos për historinë e gazetarisë shqiptare në përgjithësi, për gazetarinë në gjuhën shqipe: 140-vjetorin e botimit të së përkohëshmes – revistës Arbëreshe, “Flamuri i Arbërit” — botuar nga i madhi Jeronim De Rada (1814-1903), me 20 Prill të vitit 1883 në Cosenza të Italisë.  Por, botimi i revistës së parë, të përkohëshmes mujore, “Flamuri i Arbërit”, për Shqipërinë dhe për shqiptarët, në Prill të vitit 1883, nuk ishte i vetmi hap me rëndësi — nga pikëpamja e historisë së gazetarisë shqiptare — i De Radës, ndonëse nja 30-vjetë më parë, në vitin 1848, ai kishte botuar edhe gazetën e parë shqiptare, “L’Albanese d’Italia”.  

Revistën, “Flamuri i Arbërit”, të Jeronim De Radës, Prof. Dr. Hamit Boriçi e ka cilësuar atë si organin e parë të shtypi shqiptar që është marrë me Shqipërinë dhe me çështjet shqiptare, në kohën e lëvizjeve kombëtare në trojet shqiptare.  Ndonëse u paraqit dhe nisi të botohej si fletore shoqërore, kulturore, folklorike, letrare e gjuhësore, ajo sipas tij, shpejt i kapërceu këto caqe. Krahas problemeve tė gjuhës dhe të kulturës shqipe, revista “Flamuri i Arbërit”, trajtoi gjerësisht edhe çështje të politikës kombëtare, duke evokuar ngjarjet e Lidhjes sė Prizrenit. Vetë De Rada shkroi njė varg artikujsh, si atë me titull “Ç’i duhet Shqipërisë?”, botuar me vijim në disa numra. Në të parashtrohen njė varg idesh politike me karakter programor, si domosdoshmëria dhe legjimiteti i luftës për bashkimin administrativ të Shqipërisë në një vilajet të vetëm, ku të përfshihej “gegëria, toskëria dhe viset shqiptare në Maqedoni”.  De Rada ka shkuar edhe mė tej, duke propaganduar idenė e njė shteti shqiptar, organizuar mbi parime të drejta kombëtare e demokratike, sipas Profesorit Hamit Boriçi.

Ndërsa në një biografi të hollësishme të De Radës, përmbledhur nga Ernest Koliqi dhe botuar në një numër të veçantë të revistës “Shejzat” të vitit 1964, kushtuar 150-vjetorit të lindjes De Radës – shënohet se në vitin 1845, Jeronim de Rada ka takuar në Napoli Demetrio Kamardën, një “shqiptar i vërtetë me mend e me zemër”, me të cilin thuhet se takohej shpesh për të biseduar, “rreth ringjalljes shqisore e morale të kombit të përbashkët, ma i vorfnuemi ndër atdhena të njerëzvet”. Përveç veprave të shumta, përfshirë “Milosaon” dhe botime mbi historinë shqiptare, De Rada fillon në vitin 1848, botimin e “L’Albanese d’Italia”, që konsiderohet si fletorja e parë shqiptare dhe në vitin 1883, “Flamurtarin e Arbërit” që konsiderohet si revista e parë shqiptare. De Rada pjesë aktive në lëvizjet për ringjalljen e Italisë, por me dështimin e tyre, ai kthehet në vendlindjen e tij Maki, një fshat prej “600 frymësh, pa gjyqtar, pa kryetar bashkie, pa xhandarë: aty linda i lirë e pa frej sundimi.”

Ashtu, “I lirë e pa frej” nga vendlinja e tij, Jeronim de Rada i kushtohet me gazetarinë e tij, zbatimit të porosisë së Gjergj Kastriotit -Skenderbe, amanet që Heroi i Kombit Shqiptar dhe Shpëtimtari i Evropës, u kishte lenë Arbëreshve dhe të gjithë shqiptarëve kudo dhe brez pas brezi – atëherë dhe sot – për të ruajtur gjuhën kulturën dhe traditat.

Prandaj, 140-vjetori i botimit të revistës mujore, “Flamuri iArbërit” nga Jeronim De Rada është një rast për të kujtuar jo vetëm Jeronim de Radën por edhe të gjithë Arbëreshët e Italisë, të cilët brez pas brezi, për më shumë se 500-vjet, në dhe të huaj, kanë ruajtur gjuhën shqipe, traditën dhe kulturën kombëtare, ndërkohë që me gazetarinë e kohës, kanë përhapur idenë e lirisë dhe të demokracisë edhe për shqiptarët në Shqipëri dhe në trojet e tyre anë e mbanë Ballkanit Perëndimor. De Rada e bëri këtë në mënyrën më efektive për kohën që jetoi ai, por edhe për sot – me fjalën e lirë të gazetarisë, ashtu siç është shprehur edhe ai, pa ndërhyrje nga, “… kryetar bashkie, pa xhandarë: aty linda i lirë e pa frej sundimi”, duke iu referuar vendlindjes së tij në Makje Macchia Albanese, lagje e Shën Mitrit, në provincën e Cosenzës, të Italisë.

Ky mesazh i Jeronim De Radës, para pothuaj një shekull e gjysëm, për ushtrimin e fjalës së lirë, “pa frej sundimi”, edhe nga gazetaria shqiptare sot, është një amanet për ne nga Jeronim De Rada, i cili sipas Ernest Koliqit, është një porosi edhe sot për ne “Shqiptarët që morëm në dorëzim nga De Rada amanetin e lanun Arbëreshvet prej Skanderbegut, d.m.th. pasqyrimin e Shqipërisë së lirë”. Si rrjedhim, ka shkruar Koliqi, ne “duhet t’i jemi mirënjohës Poetit të Makjit, por edhe të nji gjuhe e gjaku, që nen qiella të huaja, atë amanet ruajtën me besniki të patrandëshme”. Ndërsa përfundon duke thënë se, “Nëpër poezi e apostullatë të Jeronim De Radës, Arbëreshët e Italisë, kryen at vepër të mistershme shpërblimi njerëzor e kombëtar, që i Nalti Perëndi u përcaktoi atyre, kur në një stinë duhije e tmeri, lanë brigjet e Atdheut dhe mërguan në një vis të huaj, me ikona fetare e me hire shqiptare.”

Për fat të keq, ashtu si në kohën pas vdekjes së Skenderbeut, një shumicë e shqiptarëve sot gjithnjë kanë në mend largimin nga Atdheu, mërgimin për në dhena të huaja duke synuar brigje dhe vende të huaja. Fatkeqësisht, siç ka shkruar edhe Eqrem Vlora, “Çdo popull duhet të paguajë tagrin e caktuar nga natyra e vet për të kaluar sëmundjet foshnjore që ia turbullojnë fillimin e një jete të re. Edhe ne po e paguajmë këtë tagrin: Herë në mundime të brendshme, herë me vështirsinat që na shkakton moskuptimi i jashtëm. Nuk kemi kujt t’i ankohemi. Për marritë që kemi bërë, po bëjmë edhe do të bëjmë vetë. Lutemi që Zoti na dhëntë durim edhe koha harrim… Mos kuptimet e të huajve na kanë ndaluar ose vonuar zhvillimin e plotë të idealeve kombëtare.   Dikush na ka kujdesur, dikush na ka pasur besim e dikush nuk na ka druajtur. Me dashje ose pa dashje, të gjithë na kanë dëmtuar! Duhet të flasim haptazi, se kështu sigurisht nuk e kanë ëndërruar De Rada edhe shokët e tij, zhvillimin e kulturës kombëtare shqiptare!”, ka shkruar Eqrem Vlora me rastin e 150-vjetorit të lindjes së Arbëreshit të njohur.

Ëndërra e Jeronim De Radës, të cilën ai e ka shprehur si gazetar, si shkrimtar, poet dhe avokat, ka qenë ideja e themelimit të një shteti shqiptar, bazuar në parime njerëzore dhe në të drejtat kombëtare të lirisë dhe demokracisë, “I lirë e pa frej sundimi”, për Shqipërinë dhe për shqiptarët, si popull e si individë. 140-vjet pas themelimit të revistës së parë mujore shqiptare, “Flamuri i Arbërit” nga De Rada, Kombi shqiptar, për fat të keq, duket sikur e ka humbur rrugën në oborr, sa i përket idesë së krijimit të një shteti të lirë e demokratik, ashtu siç e endërronte Jeronim De Rada.

Besoj se përmendorja më e mirë e shqiptarëve për Jeronim De Radën sot do të ishte themelimi i një shteti vërtetë i lirë e demokratik, me standardet e botës së sotëme. Për ndryshe, nuk besoj se shqiptarët mund t’ia shlyejnë borxhet që kanë ndaj tij, ndërsa kam drojë se as ai nuk do ua fali shqiptarëve –popullit me vendbanimin më të lashtë në kontinentin evropian — mos pasjen e një Shqipërie të qytetëruar, të lirë e demokratike, krah për krah, me popujt e tjerë të Evropës.  

Frank Shkreli

Nga Frank Shkreli

Universiteti i Bernës në Zvicër pohoi zyrtarisht se Lini në Pogradec, është vendbanimi më i vjetër në Europë, njoftojnë një numër mediash në trojet shqiptare, por edhe mëtej.  Sipas të dhënave në media, por dhe deklratave zyrtare, rezultatet e gërmimeve mbi 4-vjeçare, në bashkpunim midis arkeologëve shqiptarë dhe atyre nga Universiteti i Bernës kanë konfirmuar se vendbanimi palafit i Linit në Pogradec, është më i vjetri në Europë, mbi 8500-vjeçarë, sipas ekspertëve zviceranë e shqiptarë – një zbulim ky shumë i madh, sipas tyre. 

Në këtë ndërkohë edhe Ambasada e Zvicrës në Tiranë ka reaguar në portalin e saj, duke e cilësuar punën e ekspertëve zviceranë e shqiptarë, si, “Zbulime arkeologjike të mëdha rreth Liqenit të Ohrit!”  Ndërsa selia diplomatike zvicerane njofton se me rastin e këtij zbulimi vet Ambasadorja e Zvicrës në Shqipëri, Ruth Huber ka bërë një vizitë ditët e fundit në Lin afër Pogradecit, për të dëshmuar bashkëpunimin e frytshëm mes ekipit të Universitetit të Bernës, të udhëhequr nga Prof. Albert Hafner, dhe arkeologëve shqiptarë.

Z. Albert Hafner, arkeologu nga Zvicra, citohet të jetë shprehur për media të ndryshme se kemi të bëjmë me një vendbanim që zhvillonte bujqësinë 8 deri në 9 mijë vjet më parë, që më pas është përhapur në Itali dhe në të gjithë Europën. Ai tha gjithashtu se ky vendbanim është rreth 2 mijë vjet më i vjetër se ato të gjetura në Zvicër.   “Këtu është zhvilluar bujqësia, që më pas është zhvendosur në Itali dhe në të gjithë Europën”, shprehet arkeologu zviceran. “Njohuritë që kemi fituar në Zvicër do t’i zhvendosim këtu për të vijuar më tej me gërmime që të kemi më shumë të reja mbi vendbanimin më të vjetër në Europë”, është shprehur arkeologu zviceran. 

                                                          Lin, Pogradec

Edhe për arkeologun shqiptar, Z. Adrian Anastasi, ky është një zbulim i madh, pasi edhe rezultatet e kanë konfirmuar, tha ai për mediat shqiptare.  Një zbulim i madh, me të vërtetë për shkencën – një sukses i madh gjithashtu edhe për bashkpunimin midis arkeologëve zviceranë e shqiptarë për këtë projekt, të financuar nga Bashkimi Evropian.  Por një zbulim dhe vërtetim shumë domethënës, sidomos, për historinë e mohuar të shqiptarëve, që tregon se shqiptarët janë populli më i vjetër në ato anë të kontinentit evropian.  “Ky vendbanim rezulton të jetë më i vjetri në Europë”, është shprehur arkeologu shqiptar, Z. Adrian Anastasi.

Me kjëtë rast — për këtë zbulim historik arkeologjik të preardhjes së paraardhësve të lashtë të shqiptarëve, për vendbanimin e tyre të parë në Evropë — në Lin të Pogradecit — foli shumë bukur e bindshëm shkenca këto ditë e fundit. 

Sot, flet shkenca mbi preardhjen e shqiptarëve dhe trojet e tyre të lashta, kur flet për një vendbanim, siç është vendbanimi i parë në Evropë – në Lin të Pogradecit: “Këtu është zhvilluar bujqësia, që më pas është zhvendosur në Itali dhe në të gjithë Europën”, 8 deri në 9 mijë vjetë më parë, shprehen sot ekspertët dhe shkenca evropiane.

Ky “zbulim” i “vendbanimit të parë në Evropë”, dihej se ishte aty, si shumë të tjera trako-ilire anë e mbanë Ballkanit Perëndimor, por deri tani nuk flitej nga askush për gjëra të tilla – se nuk ishte dhe nuk është as sot në “modë”, se mund të ofendohen ata që kanë ardhur shumë më vonë e kanë zaptuar ato troje.  Por, atdhetarët e vërtetë e guximtarë të Kombit si At Gjergj Fishta jo vetëm e kanë ditur të vërtetën historike por edhe edhe kanë deklaruar para botës pa drojë, historinë e lashtë e të vërtetë të Kombit shqiptar, si pasardhës të Trako-Ilirëve.

Poeti i madh i Kombit shqiptar, At Gjergj Fishta, në fjalimin e tij, “Në emën të dërgatës, të qeverisë e të kombit Shqiptar”, në Konferencën e paqës në Paris më 1919, sfidoi Evropën dhe botën, më shumë se një shekull më parë, me pyetjen: “Na thoni, kush para Shqiptarit, i ngau qetë sinorëve të Ballkanit?”.  Frank Shkreli/ “Na thoni kush para shqiptarit i ngau qetë sinorëve të Ballkanit?” | Gazeta Telegraf – 

Sot, zbulimet e reja vërtetojnë se Fishta kishte të drejtë kur foli për rrënjët e shqiptarëve dhe për bujqësinë që të parët e shqiptarëve jo vetëm që e praktikonin vet, po ia mësuan këto praktika edhe Evropës mbarë, 8-9 mijë vjetë më parë.

“Porse, si të thuesh, si nji shkatërrinë e dhimshme anieje të mbytun në det, prej humbjes së kësaj familjeje Trako-Ilire, sot, atje ndërmjet Thesalisë e Malit të Zi, prej brigjeve lindore të Adriatikut e deri në stom të Vardarit, shpëtoi gjallë nji grusht njerëzish, të cilët zanë vend a mbas murojes së disa maleve titanike, ose nën hijen e kandshme të disa fushave gratçore dhe të kerthnesta, – banë e përmallshme e hyjnive të moshës prrallëzore. – u banë ballë me fuqi kurrë të përkulshme të shpirtit të vet bujar, kjoftë thellimeve të kavaljeteve, kjoftë padrejtësisë së hipokrizisë njerëzore. Të stolisun me nji forcë të jashtzakonshme qindrese…”, është shprehur Fishta më shumë se një shekull më parë.

Mbi një shekull më vonë, të gjithë ne dhe mbarë Evropa, e sidomos të gjithë ata që edhe sot e kësaj dite mohojnë prejardhjen dhe identitetin e shqiptarëve në trojet e të tyre shekullore Trako-Ilire — e mori përgjigjen ndaj pyetjes retorike të At Gjergj Fishtës, drejtuar Evropës më 1919 — nga shkenca – pikërisht, nga zbulimet arkeologjike në Lin të Pogradecit. “Na thoni, kush para Shqiptarit, i ngau qetë sinorëve të Ballkanit?”.  

“Prej brigjeve gjimuese të Euksinit e në borën e amshueshme të Alpeve Julie; prej bigave bumbulluese të Akrokeraunve e deri ndër karma të thepisuna të Karpateve, ende të rime me gjak njeriut, në ato kavaljetet e kalueme, banonte, si zotnia juej mirë e di, ajo familja e madhe Trako-Ilirike, në nam’ e në za në histori të fiseve dhe të kombeve…”.

“…E mirë pra, Zotnij të nderuem, ky asht bash ai populli i vogël Shqiptar, aq pak i njohun dhe aq zi i gjykuem në Europë! I vjetër sa fosilet, sa stalagtitat e shpellave jehuese të maleve të veta vigane, e le të thuesh prej vetë bucave të Shqipnisë, ai asht sot zot autokton e i pakundershtueshëm i tokave të veta. Ende sllavi nuk kishte dalë prej bjeshtës së thellë t’ Uralit e ende s’ ishte ngjizun e sotmja frotë laramane neohelenike, kur Shqiptari korrte me zagna, fushat e pafund të Ballkanit. Qe kështu, Shqiptari e kishte mbyllë nji periudhë të gjatë të historisë së vet në moshën e rruzullimit. “Na thoni, kush para Shqiptarit, i ngau qetë sinorëve të Ballkanit?”. Ka qenë pyetja e At Gjergj Fishtës. 

Shumë mirë që sot foli shkenca, me prova, për preardhjen e lashtë të Kombit shqiptar nga rrënjët Trako-Ilire, por At Gjergj Fishta u ka thenë fuqive të mëdha të Evropës që në vitin 1919, se si atëherë ashtu dhe sot, përveç provave materiale shkencore të njoftuara këto ditë në Lin të Pogradecit, kush do të dijë të vërtetën, sipas At Gjergj Fishtës: “Historinë e kemi aty, Zotnij të mij, e ajo na flet shumë kjartë. E ashtë kot që hipokrizia diplomatike të mundohet me ia shue zanin me shtupa notash zyrtare ose gjysëzyrtare: zani i saj (historisë) i pingrueshëm, përshkon kavaljetët”, ka thënë, ndër të tjera në fjalimin “Shqiptarët e të Drejtat e Tyne”, At Gjergj Fishta në Konferencën e Paqës në Paris, në vitin 1919. 

Zëri i At Gjergj Fishtës meriton të dëgjohet edhe sot, ndoshta më shumë se kurrë më parë. Edhe sikur të duam ta harrojmë zërin e këtij apostulli të madh të Kombit shqiptar, e Vërteta, sikur na pengon duke u thenë shqiptarëve se mësimet dhe trashëgimia e tij duhen mbajtur gjallë, nëqoftse duam që Hylli i Kombit shqiptar të mos fiket  në hapësirën e kupës qiellore”, do të këshillonte shkrimtari e poeti Ernest Koliqi.

Frank Shkreli

 Zbulime arkeologjike të mëdha rreth Liqenit të Ohrit një bashkëpunim i frytshëm mes ekipit të Universitetit të Bernës, të udhëhequr nga Prof. Albert Hafner, dhe arkeologëve shqiptarë. — Fotot nga zbulimet në Lin të Pogradecit janë nga portali fejsbuk i Ambasadës Zvicerane në Tiranë

                  At Gjergj Fishta në qershor 1919 me temën– “Shqiptarët e të drejtat e tyne”, në Konferencën e Paqes, Paris