Gjon F. Ivezaj/
Më 1 nëntor 2026, në skenën e Qendrës së Arteve Performuese të Universitetit Shtetëror të New York-ut, në Purchase (SUNY Purchase Performing Arts Center), në adresën 735 Anderson Hill Road, Purchase, New York 10577, u zhvillua Festivali i 34-t Shqiptar, njëra prej veprimtarive më të rëndësishme dhe më jetëgjata kulturore të bashkësisë shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Për më shumë se tri dekada, kjo veprimtari ka bashkuar shqiptarë të ardhur nga të gjitha trevat tona, duke u shndërruar në një dëshmi të gjallë të dashurisë për gjuhën, kulturën, historinë, traditat dhe identitetin kombëtar. Festivali nuk përfaqëson thjesht një manifestim artistik, por një ngjarje me rëndësi të veçantë shoqërore, kulturore dhe atdhetare, ku brezat takohen, kujtojnë rrënjët e tyre dhe ua përcjellin pasardhësve trashëgiminë e të parëve.
Kisha Katolike Shqiptare, gjatë historisë së saj shumëvjeçare, ka dhënë një kontribut të çmuar në shërbim të fesë, kombit dhe atdheut. Në periudha të ndryshme të historisë shqiptare, institucionet fetare dhe meshtarët tanë kanë luajtur një rol të rëndësishëm në ruajtjen e gjuhës, të arsimit, të traditave dhe të ndërgjegjes kombëtare. Ky mision vijoi edhe në mërgatën shqiptare në Amerikë, ku nevoja për të ruajtur lidhjet me vendlindjen dhe për të bashkuar bashkatdhetarët e shpërndarë në një kontinent të largët mori një rëndësi të veçantë.
Pikërisht në këtë frymë lindi ideja e organizimit të një festivali të përbashkët shqiptar. Duke kuptuar se mërgimtarët kishin nevojë për një hapësirë ku të takoheshin, të njiheshin më mirë dhe të ruanin lidhjet me gjuhën e kulturën e tyre, meshtarët shqiptarë ndërmorën nismën për krijimin e një veprimtarie që do t’i bashkonte të gjithë, pa dallim krahine, përkatësie fetare apo prejardhjeje. Në këtë nismë u angazhuan meshtari i nderuar Rrok Miredita, Dom Pjetër Popaj, Këshilli i Kishës dhe kryetari i atëhershëm i tij, Tonin Mirakaj, së bashku me organizatorë dhe bashkëpunëtorë të tjerë të komunitetit kishtar. Përmes përkushtimit dhe bashkëpunimit të tyre u hodhën themelet e një tradite që do të merrte një rëndësi të jashtëzakonshme për bashkësinë shqiptare në Amerikë.
Kështu, më 20 tetor 1991, në Lehman Center for the Performing Arts, në Bronx të New York-ut, u organizua për herë të parë Festivali Shqiptar. Ky ishte një hap me rëndësi në historinë e organizimit kulturor të mërgatës sonë. Synimi ishte i qartë: të bashkoheshin shqiptarët e ardhur nga Shqipëria, Kosova, Mali i Zi, Ulqini, Plava e Gucia, Tuzi, Malësia e Madhe, Maqedonia e Veriut dhe të gjitha trevat e tjera shqiptare. Pavarësisht prejardhjes krahinore dhe përkatësisë fetare, secili duhej ta ndiente veten pjesë të një familjeje të madhe kombëtare.
Që nga ajo ditë, festivali nisi të shndërrohej në një traditë të qëndrueshme. Nën drejtimin dhe përkushtimin e organizatorëve, me rolin e veçantë të Dom Pjetër Popajt dhe të Këshillit të Kishës, kjo veprimtari u zhvillua vit pas viti, duke u bërë njëra prej ngjarjeve më të njohura kulturore shqiptare në Shtetet e Bashkuara. Rëndësia e saj nuk matet vetëm me numrin e pjesëmarrësve, por, mbi të gjitha, me mesazhin që përcjell: shqiptarët mund të kenë përkatësi të ndryshme fetare, prejardhje të ndryshme krahinore dhe përvoja të ndryshme jetësore, por i bashkojnë gjuha, historia, kultura dhe dashuria për atdheun.
Festivali i 34-të e dëshmoi edhe një herë këtë frymë bashkimi. Në sallë u mblodhën mijëra shqiptarë, burra e gra, të rinj e të reja, fëmijë dhe familje të tëra. Ishte një pamje mbresëlënëse të shihje njerëz të ardhur nga krahina të ndryshme shqiptare, të cilët takoheshin me gëzim, përshëndeteshin përzemërsisht, bisedonin në gjuhën amtare dhe ndanin të njëjtën ndjenjë përkatësie. Aty nuk kishte ndarje krahinore apo fetare; kishte shqiptarë që e ndienin veten pjesë të një kombi dhe të një historie të përbashkët. E gjithë salla u përfshi nga një atmosferë e ngrohtë, e mbushur me emocione, buzëqeshje dhe krenari kombëtare.
Një vend të veçantë në këtë veprimtari zuri bekimi dhe fjala e Dom Pjetër Popajt. Përpara fillimit të programit artistik, ai bekoi të pranishmit dhe festivalin, duke përcjellë urimet dhe bekimet e Zotit për shqiptarët dhe trojet tona. Në mesazhin e tij theksoi rëndësinë e këtyre tubimeve për ruajtjen e identitetit kombëtar, të gjuhës, të traditave, të zakoneve dhe të historisë shqiptare. Ai rikujtoi se shqiptarët jetojnë larg vendlindjes, në një shtet dhe në një kontinent tjetër, ku fëmijët dhe brezat e rinj rriten në një mjedis të ndryshëm nga ai i të parëve të tyre. Për këtë arsye, nënvizoi rëndësinë që familjet dhe bashkësia shqiptare të qëndrojnë të bashkuara, të ruajnë gjuhën amtare, të njohin historinë e tyre dhe t’ua përcjellin brezave të ardhshëm vlerat që i kanë mbajtur shqiptarët të lidhur me njëri-tjetrin. Fjala e tij ishte një thirrje për bashkim, mirëkuptim dhe përgjegjësi ndaj trashëgimisë kombëtare.
Pas bekimit dhe mesazhit të Dom Pjetër Popajt, nisi programi artistik me paraqitjen e fëmijëve të veshur me kostume tradicionale shqiptare. Xhubletat, veshjet e Malësisë, kostumet e krahinave të ndryshme dhe elementet e tjera të trashëgimisë sonë popullore krijuan një pamje të veçantë e mbresëlënëse. Fëmijët, me buzëqeshjet dhe paraqitjen e tyre në skenë, përcollën emocione të veçanta te publiku. Vallëzimet e tyre nuk ishin vetëm një shfaqje artistike, por edhe një dëshmi domethënëse se tradita shqiptare vazhdon të përcillet te brezi i ri, edhe larg trojeve të të parëve.
Më pas, skena u gjallërua nga këngët, vallet dhe tingujt e muzikës sonë popullore. U interpretuan melodi nga veriu dhe jugu, këngë gege e toske, këngë patriotike dhe këngë dashurie. Tingujt e çiftelisë dhe të sharkisë, ritmet e valleve tradicionale dhe duartrokitjet e publikut krijuan një atmosferë të jashtëzakonshme. Çdo krahinë solli në skenë një pjesë të veçantë të kulturës së vet, ndërsa të gjitha paraqitjet u ndërthurën në një mozaik të pasur të identitetit shqiptar. Publiku i shoqëroi artistët me duartrokitje, brohoritje dhe emocione, duke e shndërruar sallën në një hapësirë të gjallë të kulturës sonë kombëtare.
Një rëndësi të veçantë në program pati edhe paraqitja e historisë së lashtë iliro-shqiptare. Përmes materialeve filmike dhe pamjeve historike u sollën në vëmendje rrënjët ilire, trojet e lashta dhe periudhat e ndryshme të historisë sonë. U kujtuan qëndresa e popullsive ilire, pushtimet dhe sundimet e huaja, si dhe përpjekjet e vazhdueshme të shqiptarëve për të ruajtur identitetin e tyre. Në këtë kuadër u paraqit edhe figura e heroit tonë kombëtar, Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, me skena që rikujtonin luftën e tij dhe të bashkëluftëtarëve kundër pushtuesve osmanë. Këto pamje i dhanë programit një dimension historik dhe edukativ, duke e lidhur shprehjen artistike me kujtesën kombëtare.
Në program u përfshinë gjithashtu paraqitje që rikujtonin historinë e Kishës dhe të klerit shqiptar, duke sjellë në vëmendje traditën e gjatë të meshtarëve që i shërbyen fesë, gjuhës dhe kulturës sonë, që nga koha e Gjon Buzukut e deri në periudhat më të vona. U kujtua edhe periudha e diktaturës komuniste në Shqipëri, vuajtjet e popullit dhe goditja e rëndë që pësoi besimi fetar nën regjimin e Enver Hoxhës. Këto momente i dhanë festivalit një përmbajtje më të gjerë, duke dëshmuar se historia shqiptare përfshin jo vetëm lavdinë dhe qëndresën, por edhe vuajtjet, sakrificat dhe përpjekjet për liri e dinjitet.
Kontributi i Dom Pjetër Popajt në organizimin dhe zhvillimin e Festivalit Shqiptar meriton një vlerësim të veçantë. Përmes angazhimit të tij shumëvjeçar, ai ka ndihmuar në themelimin, vazhdimësinë dhe forcimin e një tradite që kapërcen kufijtë e veprimtarisë së zakonshme kishtare. Ai e ka kuptuar se shërbimi ndaj bashkësisë shqiptare nuk kufizohet vetëm në jetën fetare, por përfshin edhe përkujdesjen për gjuhën, kulturën, historinë dhe bashkimin kombëtar. Në bashkëpunim me Këshillin e Kishës dhe me shumë bashkatdhetarë, ai ka dhënë një kontribut të vazhdueshëm në organizimin e veprimtarive që i afrojnë shqiptarët dhe i mbajnë të lidhur me rrënjët e tyre.
Për më shumë se tri dekada, festivali është shndërruar në një pikë takimi për familjet shqiptare dhe në një hapësirë ku brezat e rinj kanë mundësi të njihen me traditat e të parëve. Në këtë kuptim, puna e Dom Pjetër Popajt ka rëndësi jo vetëm për organizimin e një veprimtarie vjetore, por edhe për vazhdimësinë e një misioni kulturor e kombëtar. Përkushtimi i tij e ka bërë atë një nga figurat e njohura të jetës fetare dhe shoqërore shqiptaro-amerikane, ndërsa roli i tij në këtë festival mbetet i lidhur ngushtë me historinë e organizimit dhe të bashkimit të komunitetit shqiptar në New York.
Mirënjohje e veçantë u takon edhe Këshillit të Kishës, organizatorëve, bashkëpunëtorëve, artistëve, vullnetarëve dhe të gjithë atyre që kontribuuan në realizimin e Festivalit të 34-të. Një veprimtari e kësaj përmase kërkon përgatitje të kujdesshme, bashkëpunim dhe përkushtim të madh. Në drejtimin e sotëm të Këshillit të Kishës, krahas Dom Pjetër Popajt, një rol të rëndësishëm ka edhe kryetari Nrek Tonaj, së bashku me anëtarët e këshillit dhe bashkëpunëtorët e tjerë. Angazhimi i tyre dëshmon se kjo traditë nuk mbështetet vetëm te një individ, por te një bashkësi e tërë që beson në rëndësinë e ruajtjes dhe të përcjelljes së trashëgimisë shqiptare.
Edhe korridoret e qendrës artistike u shndërruan në një hapësirë të gjallë të kulturës sonë. Aty u ekspozuan veshje kombëtare, flamuj, simbole shqiptare, çakçirë, xhamadanë, plisa të bardhë, libra dhe materiale të tjera që pasqyronin trashëgiminë tonë. Pjesëmarrësit patën mundësi të takoheshin, të bisedonin, të shkëmbenin kujtime dhe të përjetonin nga afër atmosferën e një feste të përbashkët. Këto elemente e plotësuan programin skenik dhe e shndërruan festivalin në një përvojë tërësore kulturore, ku krahas muzikës dhe vallëzimit u përfaqësuan edhe veshja, historia, libri dhe simbolika kombëtare.
Në përfundim të festivalit, Dom Pjetër Popaj, së bashku me kryetarin e Këshillit të Kishës, Nrek Tonaj, dhe një meshtar të ardhur nga Shkodra, përshëndetën të pranishmit dhe përcollën bekimet e tyre për shqiptarët dhe trojet shqiptare. Kjo përshëndetje e përmbylli veprimtarinë në një frymë vëllazërie, mirënjohjeje dhe dashurie për kombin.
Festivali i 34-të Shqiptar dëshmoi se, edhe pas shumë dekadash mërgimi, shqiptarët vazhdojnë ta ruajnë lidhjen me gjuhën, kulturën dhe historinë e tyre. Në atë sallë u bashkuan breza të ndryshëm, njerëz me prejardhje të ndryshme krahinore dhe me përkatësi të ndryshme fetare, por me të njëjtën ndjenjë kombëtare. Të gjithë u bënë pjesë e një feste që kapërcente dallimet dhe i afronte rreth vlerave të përbashkëta.
Nga festivali i parë i vitit 1991 në Bronx e deri te edicioni i 34-të i vitit 2026 në Purchase, kjo veprimtari ka ndërtuar një histori të rëndësishme të bashkimit kulturor shqiptar në Amerikë. Ajo mbetet dëshmi e përkushtimit të Kishës Katolike Shqiptare, e punës së meshtarëve tanë, e angazhimit të Këshillit të Kishës dhe e kontributit të shumë brezave të mërgimtarëve. Në këtë histori, Dom Pjetër Popaj zë një vend të veçantë si një nga nismëtarët, themeluesit dhe organizatorët kryesorë që kanë punuar për ta themeluar dhe mbajtur gjallë këtë traditë.
Një komb që ruan gjuhën, këngën, historinë dhe zakonet e veta, ruan edhe kujtesën e rrënjëve të tij. Prandaj, Festivali Shqiptar nuk është vetëm një ditë feste, por një mision që përtërihet dhe përcillet nga një brez te tjetri. Ai u kujton shqiptarëve se, pavarësisht largësisë nga atdheu, ata mbeten të lidhur përmes së njëjtës gjuhë, së njëjtës trashëgimi dhe së njëjtës dashuri për kombin. Ky është mesazhi themelor që përcolli edhe Festivali i 34-të Shqiptar në New York: bashkimi, ruajtja e identitetit dhe dashuria për fenë, kombin dhe atdheun.