Ndriçim Kulla/
Kjo është prova e filmi “The Odyssey” të Christopher Nolan.
Ka popuj që krenohen me tempujt e tyre, me kolonat prej mermeri, me teatrot antike, me qytetet e varrosura nën dhe, që arkeologët i nxjerrin dalëngadalë në dritë si dëshmi të qytetërimeve të humbura. Historia e tyre lexohet mbi gurë, mbi mbishkrime, mbi statuja të thyera, mbi rrënoja që koha i ka kursyer pjesërisht nga harresa. Monumentet e tyre janë të heshtura; ato flasin vetëm kur dikush di t’i lexojë. Po ka edhe popuj të tjerë, më të rrallë, tek të cilët historia nuk është mbyllur vetëm në gur. Ajo ka mbetur e gjallë në zakone, në rite, në mënyrën se si njerëzit këndojnë, gjykojnë, pajtohen, vajtojnë, nderojnë mikun apo mbajnë fjalën e dhënë. Monumentet e tyre nuk vizitohen si muze, sepse ato ecin bashkë me njerëzit, marrin frymë me ta dhe mbijetojnë brez pas brezi. Janë monumente që nuk i ka ngritur dora e skulptorit, por vetë kujtesa kolektive e një populli.
Shqiptarët qartësisht bëjnë pjesë pikërisht në këtë kategori. Ata nuk trashëguan një Akropol të plotë, as një Forum romak që të mahnisë botën me madhështinë e gurit. Historia, pushtimet dhe shkatërrimet ua copëtuan qytetet, ua rrënuan tempujt dhe ua zhdukën një pjesë të madhe të gjurmëve materiale. Për një kohë të gjatë, kjo mungesë u interpretua si mungesë qytetërimi. Sikur një komb të mund të gjykohej vetëm nga monumentet që i kanë mbijetuar tokës dhe jo edhe nga ato që i kanë mbijetuar kohës.
Por qytetërimet nuk maten vetëm me atë që kanë ndërtuar. Ato maten, ndoshta edhe më tepër, me atë që kanë arritur të ruajnë. Ka raste kur një kolonë prej mermeri shembet më lehtë sesa një zakon; kur një tempull zhduket më shpejt sesa një këngë; kur një ligj i shkruar humbet, ndërsa një kod moral vazhdon të jetojë për mijëra vjet në ndërgjegjen e njerëzve.
Pikërisht këtu fillon veçantia shqiptare. Nëse do të kërkonim dy dëshmi të rralla të kësaj vazhdimësie, do t’i gjenim jo në muze, por në vetë jetën shqiptare: në Kanunin, si një nga kodet zakonore më të lashta të Europës, dhe në iso-polifoninë labe, si një nga format më të hershme të kujtesës muzikore kolektive. Në pamje të parë ato duket se nuk kanë asgjë të përbashkët.
Njëri flet gjuhën e ligjit, tjetri gjuhën e këngës. Njëri rregullon jetën shoqërore, tjetri organizon harmoninë e zërave. Megjithatë, të dy burojnë nga e njëjta botë mendore, nga i njëjti univers etik, nga i njëjti qytetërim që, edhe pse nuk na ka lënë shumë tempuj prej guri, na ka lënë tempuj të gjallë të shpirtit. Kjo është arsyeja pse studimi i tyre nuk mund të mbetet vetëm brenda kufijve të folklorit apo të etnologjisë. Ato janë dokumente të historisë së qytetërimit europian. Në to ruhen shtresa të një bote shumë më të lashtë se vetë shteti shqiptar, madje shumë më të lashtë se shumica e institucioneve politike që njohim sot. Janë fosile të gjalla të kujtesës njerëzore, të cilat kanë mbijetuar jo sepse u mbrojtën nga muret e një muzeu, por sepse u strehuan në vetë ndërgjegjen e një populli.
Prandaj, kur bota sot ndalet për të dëgjuar iso-polifoninë shqiptare, apo kur studiuesit përkulen mbi Kanunin për të kuptuar mekanizmat e së drejtës zakonore, ata nuk po sodisin vetëm një relike folklorike. Ata po përballen me dy monumente të gjalla, që kanë sfiduar kohën, pushtimet dhe harresën. Në një epokë kur shumë qytetërime njihen vetëm nga rrënojat që kanë lënë pas, Shqipëria paraqet një rast të rrallë: një pjesë e antikitetit të saj nuk gjendet nën tokë, por vazhdon ende të jetojë mbi të.
Në historinë e qytetërimeve ekziston një paradoks që shpesh u shpëton historianëve. Popujt nuk zhduken gjithmonë atëherë kur u rrënohen qytetet. Shpesh ata zhduken shumë më vonë, në çastin kur humbasin kujtesën e tyre. E kundërta është po aq e vërtetë. Ka kombe që kanë humbur tempujt, pallatet, teatrot dhe bibliotekat, por kanë arritur të mbijetojnë sepse kanë ruajtur mënyrën e tyre të të menduarit, kodin moral dhe ritmin shpirtëror të jetës. Historia shqiptare është një nga shembujt më frymëzues të këtij paradoksi.
Pak vende në Evropë kanë kaluar një varg kaq të gjatë pushtimesh, shkatërrimesh dhe ndërprerjesh të zhvillimit shtetëror. Qytetet ilire u goditën nga Roma; më pas erdhën valët e njëpasnjëshme bizantine, sllave dhe osmane. Çdo pushtim solli ligjet e veta, administratën e vet, fenë e vet, gjuhën e vet të pushtetit. Çdo perandori u përpoq ta rindërtonte Ballkanin sipas modelit të saj, duke menduar se historia fillonte me ardhjen e saj. Megjithatë, historia e vërtetë rrallë zhvillohet vetëm aty ku shtrihet pushteti. Ajo vazhdon të jetojë edhe në ato hapësira ku administrata nuk arrin të depërtojë plotësisht. Në Shqipëri, këto hapësira qenë malet. Ato nuk qenë vetëm strehë e lirisë fizike; u bënë edhe strehë e kujtesës. Aty mbijetuan forma të organizimit shoqëror, norma etike, rite, këngë dhe mënyra të të menduarit që në pjesë të tjera të Ballkanit kishin humbur shumë kohë më parë.
Prandaj, kur flasim për Kanunin ose për iso-polifoninë labe, nuk duhet t’i shohim si mbetje folklorike të një bote primitive. Një këndvështrim i tillë do të ishte sipërfaqësor dhe thellësisht i padrejtë. Ato janë, në të vërtetë, dokumente të një kujtese historike që nuk u shkrua mbi pergamenë, por mbi vetë jetën e njerëzve.
Kjo është arsyeja pse ato kanë mbijetuar. Pergamena digjet. Guri rrëzohet. Bibliotekat shkatërrohen. Por zakoni, kur bëhet pjesë e ndërgjegjes kolektive, fiton një qëndrueshmëri që shpesh i sfidon edhe vetë perandoritë. Historia njeh shumë kode juridike të humbura, por shumë pak prej tyre kanë vazhduar të jetojnë për shekuj të tërë në praktikën e përditshme të një populli. Po kështu, muzika popullore ndryshon vazhdimisht, por janë tepër të rralla ato forma shumëzërëshe që ruajnë një strukturë kaq arkaike sa iso-polifonia shqiptare.
Pikërisht këtu qëndron afërsia e tyre. Kanuni dhe iso-polifonia janë dy shprehje të së njëjtës mënyrë organizimi të botës. Njëri ndërton harmoninë morale të bashkësisë; tjetri harmoninë muzikore të saj. Në Kanun, askush nuk ekziston i shkëputur nga fisi, nga nderi, nga fjala e dhënë dhe nga përgjegjësia ndaj bashkësisë. Në iso-polifoni, askush nuk mund ta mbajë këngën i vetëm. Zëri individual merr kuptim vetëm kur mbështetet nga zërat e tjerë, ndërsa isoja bëhet themeli mbi të cilin ngrihet e gjithë arkitektura muzikore. Në të dy rastet, individi nuk zhduket, por plotësohet përmes komunitetit.
Kjo nuk është rastësi. Është shprehje e të njëjtit univers antropologjik. Në të dy monumentet nuk gjejmë kultin e individit të shkëputur, por kultin e rendit kolektiv. Fjala dhe zëri kanë të njëjtën peshë morale. Besa nuk është thjesht një deklaratë juridike; ajo është një akt solemn që e lidh njeriun me komunitetin. Edhe isoja nuk është vetëm një teknikë këngëtimi; ajo është një marrëveshje e padukshme midis zërave, ku secili pranon kufirin e vet për t’i dhënë jetë harmonisë së përbashkët.
Sa më shumë thellohemi në këto dy dukuri, aq më pak ato duken si krijime të rastësishme të folklorit. Përkundrazi, ato shfaqen si degë të të njëjtit trung kulturor, që e ka ushqyer jetën shqiptare për shekuj me radhë. Njëra ruan kujtesën e drejtësisë; tjetra kujtesën e bukurisë. Njëra mbron rendin; tjetra ruan harmoninë. Dhe të dyja, secila në mënyrën e vet, dëshmojnë se qytetërimi nuk jeton vetëm në monumentet prej guri, por edhe në monumentet e shpirtit.
Isopolifonia dhe Kodi zakonor dy dritare ku Evropa mund të soditë një pjesë të historisë së saj antike
Sa herë përmendet Homeri, mendja shkon natyrshëm te brigjet e Egjeut, te Troja, te Itaka, te kolonat e mermerta dhe te qielli i ndritshëm i Heladës. Është një përfytyrim që e ka ushqyer Evropa për më shumë se dy mijë vjet. Mirëpo historia kulturore rrallë ndjek rrugët që i pëlqejnë imagjinatës. Shpesh ajo zgjedh shtigje të fshehta, ngjitet në male të ashpra, largohet nga qendrat e qytetërimit dhe strehohet aty ku askush nuk mendon ta kërkojë.
Ndoshta kjo është arsyeja pse shumë udhëtarë, albanologë dhe studiues të kulturës ballkanike, kur u njohën me jetën tradicionale shqiptare, nuk u mahnitën vetëm nga bukuria e saj. Ata mbetën të habitur nga diçka shumë më e thellë: nga ndjesia se po shihnin forma të një bote tepër të lashtë, të cilat në pjesën më të madhe të Evropës kishin pushuar së ekzistuari prej shekujsh.
Nuk ishte fjala për ngjashmëri të jashtme. Nuk mjaftonte një veshje tradicionale, një kullë guri apo një armë e vjetër për të krijuar këtë përshtypje. Ajo që i befasonte ishte vetë mënyra e organizimit të jetës. Fjala e dhënë kishte peshën e ligjit. Kuvendi i burrave ishte institucioni ku bashkësia kërkonte drejtësinë. Mikpritja nuk ishte thjesht virtyt moral, por detyrim i shenjtë. Nderi nuk ishte ndjenjë individuale, por pasuri kolektive. Këto nuk ishin mbetje folklorike; ishin institucione të gjalla të një bote arkaike.
Prandaj nuk është rastësi që Ismail Kadareja, duke medituar mbi Kanunin dhe mbi tragjedinë e gjakmarrjes, e vendos vazhdimisht lexuesin përballë universit homerik. Ai nuk kërkon të provojë një vazhdimësi të drejtpërdrejtë historike. Ai kërkon të tregojë diçka më delikate: se në malësitë shqiptare kanë mbijetuar mënyra të të menduarit që e ndihmojnë njeriun modern të kuptojë më mirë atmosferën morale të epokës homerike.
Në këtë kuptim, Shqipëria nuk paraqitet si një muze i gurëve antikë, por si një laborator i kujtesës historike. Ajo nuk ruan domosdoshmërisht format materiale të qytetërimit të lashtë; ajo ruan disa nga mekanizmat e tij shpirtërorë. Kjo është një diferencë themelore. Guri dëshmon se një qytetërim ka ekzistuar. Zakoni, kënga dhe kodi moral dëshmojnë se një mënyrë jetese ka arritur të mbijetojë. Pikërisht këtu Kanuni dhe iso-polifonia afrohen më shumë se kurrë me njëri-tjetrin.
Në Kanun, fjala nuk është vetëm komunikim. Ajo krijon detyrim, vendos drejtësi, shpall paqe ose ndez konflikt. Fjala ka forcë krijuese. Po kështu ndodh edhe në iso-polifoni. Fjala e kënduar nuk është zbukurim poetik; ajo bëhet rit, kujtesë dhe identitet. Zëri nuk shërben vetëm për të shprehur emocionin; ai organizon bashkësinë dhe e lidh atë me të kaluarën e vet.
Në të dy rastet kemi të bëjmë me një kulturë ku tingulli dhe fjala nuk janë shkëputur ende nga funksioni i tyre shoqëror. Kjo është një karakteristikë e qytetërimeve të hershme, ku arti, morali dhe e drejta nuk kishin marrë ende rrugë të ndryshme. Kënga ishte njëkohësisht histori; ligji ishte njëkohësisht etikë; kujtesa ishte njëkohësisht institucion. Kjo na lejon të kuptojmë edhe më mirë një dukuri që shpesh është interpretuar gabimisht. Kur dëgjojmë sot iso-polifoninë labe, nuk duhet të pyesim nëse kështu kanë kënduar apo jo luftëtarët e Odiseut. Historia nuk funksionon me hamendësime romantike. Pyetja më e drejtë është një tjetër: a ruan kjo mënyrë këndimi tipare të një bote shumë të lashtë mesdhetare? Pikërisht këtu kërkimi shkencor bëhet i ligjshëm dhe frytdhënës.
Fakti që krijuesit e filmit të ri “The Odyssey” zgjodhën iso-polifoninë shqiptare si kolonë zanore nuk është, në vetvete, provë historike për prejardhjen e saj. Por ai është një tregues me vlerë kulturore. Një vepër artistike që synon të rikrijojë atmosferën homerike e gjeti pikërisht te iso-polifonia shqiptare atë rezonancë arkaike që kërkonte. Ky është një fakt estetik me domethënie të madhe. Ai tregon se kjo shumëzërësi bart ende një timbër që imagjinata bashkëkohore e lidh natyrshëm me horizontin e lashtësisë.
Në këtë mënyrë, Kanuni dhe iso-polifonia nuk janë më vetëm dy trashëgimi kombëtare shqiptare. Ato bëhen dy dritare përmes të cilave Evropa mund të soditë një pjesë të historisë së saj më të hershme. Njëri ruan kujtesën e ligjit; tjetri kujtesën e zërit. Dhe të dy së bashku dëshmojnë se ka raste kur historia nuk mbijeton nëpër biblioteka, por në ndërgjegjen e një populli që, pa e ditur, ka ruajtur për shekuj me radhë disa nga format më të lashta të qytetërimit mesdhetar.
Paradoksi i Shqipërisë së sotme është sa i dhimbshëm, aq edhe domethënës. Në çdo forum ndërkombëtar flasim me krenari për trashëgiminë tonë kulturore, për lashtësinë e saj dhe për vlerat që i ka njohur bota. Por, sapo mbarojnë fjalimet, shpesh rikthehemi në një realitet ku kjo trashëgimi mbetet pa mbrojtjen, pa kujdesin dhe pa vëmendjen që meriton.
Mjafton të kujtojmë se një artist ndërkombëtar si Kanye West mund të përfitojë miliona lekë nga fondet publike për një aktivitet të vetëm, ndërsa artistë që kanë mbajtur gjallë për dekada traditën shqiptare, njerëz si Vendim Kapaj, mbeten pothuajse të padukshëm në politikat kulturore të shtetit. Nuk është çështje kundërshtimi ndaj artistëve të huaj; është çështje raportesh dhe përparësish.
Një shtet që nuk investon me të njëjtin seriozitet te bartësit e trashëgimisë së vet, rrezikon ta shndërrojë identitetin në dekor dhe jo në themel të kulturës kombëtare. Edhe më shqetësuese është heshtja institucionale. Kur trashëgimia kombëtare trajtohet vetëm si një slogan për ceremoni apo për promovim turistik, ndërsa njerëzit që e mbajnë gjallë përballen me harresën, atëherë krijohet një kontradiktë morale. Nuk mjafton të shpallësh se një vlerë është pjesë e identitetit kombëtar; duhet të tregosh, përmes veprimit konkret, se ajo përbën një përparësi të politikës kulturore.
Një shoqëri që nuk kujdeset për bartësit e kujtesës së saj, rrezikon të mbetet me tituj nderi, por pa kujtesë të gjallë. Dhe kjo do të ishte humbja më e madhe. Sepse iso-polifonia nuk është vetëm një repertor këngësh, as Kanuni vetëm një objekt studimi. Ato janë dy nga shtyllat mbi të cilat është mbështetur vazhdimësia historike e shqiptarëve. Nëse ata që i mishërojnë këto vlera ndihen të braktisur, atëherë nuk varfërohen vetëm ata; varfërohet vetë ndërgjegjja kulturore e kombit.