Fadil Ferizi/
Republika e Kosovës duhet të ndërmarrë menjëherë një nismë juridike dhe diplomatike për kufizimin e Dhomave të Specializuara brenda mandatit të tyre dhe për përfundimin e këtij mekanizmi përmes një procesi të ligjshëm. Një institucion gjyqësor i krijuar në kuadër të drejtësisë së Kosovës duhet t’i nënshtrohet Kushtetutës së Kosovës. Mbështetja ndërkombëtare nuk e përjashton përgjegjësinë për mënyrën se si ushtron pushtetin.
Deklarata e sekretarit amerikan të Shtetit, Marco Rubio, e 9 tetorit 2026 për sanksionet ndaj Gjykatës Penale Ndërkombëtare, e rikthen në qendër një çështje që ka rëndësi edhe për Kosovën: kufijtë e autoritetit gjyqësor përballë sovranitetit shtetëror. Administrata amerikane kundërshton ushtrimin e juridiksionit të ICC-së ndaj amerikanëve dhe kërkon veprim nga aleatët e saj. Ky është qëndrim politik dhe juridik i Uashingtonit, jo vendim gjyqësor që e zgjidh debatin ndërkombëtar mbi juridiksionin.
Kosova nuk mund ta kopjojë mekanikisht këtë argument. Shtetet e Bashkuara nuk janë palë në Statutin e Romës, ndërsa Kosova i krijoi Dhomat e Specializuara me amendament kushtetues dhe ligj. Por ky dallim nuk e mbyll pyetjen për kufijtë e pushtetit të tyre. Miratimi i një mekanizmi të posaçëm nuk është autorizim për ta shkëputur atë nga garancitë kushtetuese që i japin legjitimitet.
Përmbledhja e shpallur më 16 shtator 2026 në çështjen kundër Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit kërkon shqyrtim të kujdesshëm. Vetë paragrafi 10 thotë se përmbledhja nuk është pjesë e aktgjykimit dhe nuk është dokument autoritativ. Për këtë arsye, ajo nuk mjafton për të shpallur të provuar çdo tejkalim juridiksioni. Megjithatë, pjesët e saj identifikojnë pyetje konkrete që institucionet e Kosovës dhe partnerët ndërkombëtarë duhet t’i trajtojnë.
Pyetja e parë lidhet me kufirin ndërmjet përgjegjësisë individuale dhe përfundimeve për UÇK-në. Në paragrafët 5 dhe 7, gjykata deklaron se nuk gjykon legjitimitetin e UÇK-së dhe se përgjegjësia penale është personale. Por në paragrafët 79–86, arsyetimi përfshin komunikatat, policinë ushtarake, shërbimin e zbulimit, emërimet dhe veprimtarinë në territorin e kontrolluar nga UÇK-ja.
Shqyrtimi i strukturave mund të jetë i nevojshëm për të provuar përgjegjësinë individuale. Nuk është vetvetiu tejkalim kompetence. Megjithatë, gjykata duhet të tregojë me saktësi se si provohet kontributi dhe qëllimi i secilit të akuzuar, duke shmangur kalimin nga veprimet e personave të caktuar në fajësimin e përgjithshëm të një organizate. Pasojat historike dhe politike të një formulimi të gjerë nuk zhduken vetëm sepse hyrja e dokumentit përjashton gjykimin e UÇK-së.
Pyetja e dytë është edhe më e drejtpërdrejtë. Në paragrafin 99, përmbledhja identifikon shtatë persona të tjerë si pjesëmarrës në qëllimin kriminal të përbashkët, duke shtuar se ndaj tyre nuk është bërë konstatim fajësie dhe se gëzojnë prezumimin e pafajësisë. Këta persona nuk janë të akuzuar në këtë proces.
Kjo rezervë duhet vlerësuar përballë përmbajtjes konkrete të konstatimeve. A mund të ruhet plotësisht prezumimi i pafajësisë kur një vendim publik i atribuon dikujt marrëveshje për një qëllim kriminal, pa e gjykuar atë si palë? Përgjigjja kërkon analizë të arsyetimit të plotë dhe të standardeve për mbrojtjen e personave të tretë. As emërtimi i Ndërmarrjes së Përbashkët Kriminale, as një rezervë formale nuk e heqin këtë detyrim.
Pyetja e tretë lidhet me kufijtë kohorë dhe lëndorë. Neni 7 i ligjit të vitit 2015 përcakton periudhën nga 1 janari 1998 deri më 31 dhjetor 2000. Paragrafi 79 i përmbledhjes përdor sulmet dhe komunikatat e paraluftës në arsyetimin për qëllimin kriminal të përbashkët. Duhet përcaktuar cilat ngjarje i paraprijnë vitit 1998 dhe çfarë funksioni juridik u është dhënë. Provat e mëhershme mund të ndihmojnë në shpjegimin e kontekstit ose qëllimit; ato nuk mund të shërbejnë për dënimin e veprave jashtë juridiksionit kohor.
Po aq rëndësi ka kërkesa e nenit 6 për lidhjen e krimeve me raportin e Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës. Kjo lidhje duhet shpjeguar juridikisht për akuzat konkrete. Mungesa e akuzave për trafikim organesh nuk provon vetvetiu mungesën e juridiksionit, sepse raporti trajton edhe pretendime të tjera. Por as përmendja e përgjithshme e raportit nuk duhet të zëvendësojë arsyetimin për kufijtë e mandatit.
Ka edhe të dhëna që e kufizojnë kritikën dhe që duhet të thuhen. Gjykata i shpalli të akuzuarit të pafajshëm për krimet kundër njerëzimit dhe përjashtoi nga cilësimi si krime lufte incidentet që filluan pas përfundimit të konfliktit të identifikuar prej saj. Në paragrafin 80, ajo dallon objektivat nga mjetet kriminale, ndërsa në paragrafin 93 thotë se krijimi i zonave operative dhe njësive nuk ishte në vetvete kriminal. Prandaj nuk është e saktë të pretendohet se dokumenti e shpall pavarësinë e Kosovës qëllim kriminal.
Argumenti më i rëndësishëm institucional gjendet te raporti paraprak i Bar Human Rights Committee të Anglisë dhe Uellsit, i përgatitur në prill 2026. Në paragrafët 210 dhe 214–215, autorët kritikojnë trajtimin e parimit të ligjshmërisë në planin vendor, zbatimin e ligjit penal më të favorshëm dhe prirjen për ta trajtuar Specialen si mekanizëm të shkëputur nga kuadri kushtetues i Kosovës.
Raporti ngre gjithashtu shqetësime për paanshmërinë, barazinë e palëve, marrjen në pyetje nga gjykatësit, përkthimin dhe paraburgimin. Ai nuk është vendim detyrues dhe nuk shpall përfundimisht shkelje në të gjitha këto fusha. Por jep një bazë të dokumentuar për kontroll të pavarur. Institucionet nuk mund t’i trajtojnë këto shqetësime si të parëndësishme.
Këtu merr kuptim mbrojtja e sovranitetit juridik: sigurimi që pushteti i ushtruar në emër të Republikës të mbetet brenda autorizimit kushtetues dhe të respektojë të drejtat që Republika garanton. Neni 162 e vendos Specialen brenda sistemit të drejtësisë së Kosovës dhe e detyron të respektojë mbrojtjet e kapitullit II. Autonomia funksionale nuk e heq këtë detyrim.
Institucionet e Kosovës duhet të përgatisin një dosje të përbashkët shtetërore, me dispozitat, pjesët e aktgjykimit të plotë dhe argumentet konkrete për çdo tejkalim të pretenduar. Duhet të kërkojnë monitorim të pavarur, masa për korrigjimin e mangësive të provuara dhe një proces me partnerët për kufizimin e mekanizmit dhe përfundimin e mandatit të tij. Shqyrtimi shtetëror nuk duhet të ndërhyjë në vendimmarrjen për fajësinë individuale; ankesat kundër aktgjykimit u takojnë organeve gjyqësore kompetente.
Përfundimi i mandatit kërkon rrugë kushtetuese dhe respektim të detyrimeve ndërkombëtare. Një rezolutë parlamentare nuk e mbyll automatikisht gjykatën. Ndryshimi kushtetues kërkon shumicat e posaçme të nenit 144 dhe kontrollin paraprak për të drejtat themelore. Vendimi i Dhomës Kushtetuese të Specializuar i 26 nëntorit 2020 e lidh vazhdimin e mandatit me njoftimin për përfundimin e tij nga Këshilli i Bashkimit Evropian. Këto pengesa duhet të trajtohen në propozimin juridik dhe diplomatik.
Miqve amerikanë dhe partnerëve të tjerë duhet t’u kërkojmë një shqyrtim mbi prova dhe një zgjidhje që respekton Kosovën si republikë. Përgjegjësia ndaj viktimave duhet të ruhet edhe gjatë çdo reforme ose përfundimi të mekanizmit, përmes mbrojtjes së dëshmitarëve, ruajtjes së provave dhe trajtimit të ligjshëm të çështjeve të mbetura.
Kosova duhet të veprojë tani. Të kërkojë kufij të zbatueshëm, kontroll kushtetues efektiv dhe një rrugë të ligjshme drejt përfundimit të Speciales. Sovraniteti i Republikës mbrohet kur institucionet e saj marrin përgjegjësi për pushtetin që ushtrohet në emrin e saj.